AQŞ ketişini kutayotgan Afğoniston: «Tolibon»ning faollaşuvi va yangi fuqarolik uruşi soyasi
|03:18 / 26.10.202036 30711 min
Afğonistonda tinçlik muzokaralari töxtab qolişi fonida toliblar hujumga ötişni boşlamoqda. Mamlakatdan amerikalik harbiylarning barçasi olib ketilgaç tinçlik örnatiladimi? BBC korrespondenti Liz Duset şu kabi savollarga javob izladi.
Afğon armiyasi toliblar bilan yakkama-yakka qolmoqda / TONY BROWN/BBCAfğon armiyasi toliblar bilan yakkama-yakka qolmoqda / TONY BROWN/BBC
Uçli, ötkir qirrali, taram-taram çiziqli qora marmar bölagi. Özining oddiyligi bilan mukammal körinadigan bu yodgorlik - AQŞ tarixidagi eng uzoq vaqt davom etgan harbiy kampaniyaning ilk qurboni xotirasiga örnatilgan.
Markaziy razvedka boşqarmasining 32 yoşli ofitseri Mayk Spann 2001 yil noyabrida toliblarga qarşi oğir janglardan biri vaqtida halok bölgandi.
Mayk Spannga yodgorlik
«Erkinlik uçun, Afğoniston uçun, Amerika Qöşma Ştatlari uçun jonini qurbon qilgan qahramon». Toşga ingliz va fors tillarida şu bitik öyib yozilgan.
19 yil ötib Afğonistondan NATO va AQŞ qurolli kuçlarini olib ketişga tayyorgarlik köriş işlari doirasida harbiy obektlarni közdan keçirgan amerikalik va afğonistonlik yuqori martabali zobitlar Mayk Spanni xotirlaşdi.
Ötgan vaqt mobaynida toliblarga qarşi koalitsiyaning 3,5 mingdan ortiq askari hamda 110 mingdan oşiq afğonistonlik halok bölgan. Ammo tinçlikka erişilmagan. Hamon mamlakatda yangi fuqarolik uruşi boşlanib ketişi xavfi saqlanib turibdi.
«Zöravonlik darajasi pasayişi»
«Biz eng yomon variantlarning oldini olişga va voqealar rivojini şunday yönalişga burişga harakat qilyapmizki, Afğoniston hozirgidan beqarorroq vaziyatga tuşib qolmasin, yana fuqarolik uruşi boşlanmasin», deydi Afğonistondagi amerikalik harbiylar boşliği, NATO xalqaro harbiy kontingenti qömondoni, general Skott Miller.
2011 yildan buyon eng kuçaygan davrida bölgan «Tolibon» şu yil fevralidagi AQŞ bilan kelişuvga qaramasdan butun Afğoniston böylab hujumga ötişda davom etmoqda. Göyoki, ular fevralda uruşdan toliqqan va barçasi yana qayta boşlanişini qörquv bilan kutgan afğon xalqiga biroz tin bergandek.
«Zöravonlik darajasi pasayişi kerak. Men toliblardan zöravonliklarni kamaytirişni alohida söradim, bu bir tomonlama bölişi mumkin emas. Hamma tomonlar kamaytirişi kerak», deya takrorlaydi general Miller BBC uçun bergan intervyusida. General fuqarolar va harbiy boşliqlar bilan uçraşuvlarda ötiş jarayonini imkon qadar oğriqsiz ötkaziş masalasini muhokama qilmoqda.
Bir yildan ortiq davom etgan muzokaralardan söng 2020 yil fevralida Dohada imzolangan bitimga köra, AQŞning 4500 nafar, NATOning 6100 nafar askari 2021 yilning mayiga qadar mamlakatdan olib çiqilişi belgilangan.
Mavzuga oid
Ammo bitimning bu şarti bajarilişi «Tolibon»ning öz majburiyatlarini qançalik bajarişi, jumladan, «Al-Qoida» kabi ektremist guruhlar bilan aloqalarini uzişiga boğliq.
Fevral oyidan buyon birorta amerikalik harbiy xizmatçi toliblar qölidan vafot etmagan. Ammo kelişuvda körsatilgan afğonlarga zöravonliklarni kamaytiriş talabi ijrosi bajarilmayotgani turli qarama-qarşi talqinlarga sabab bölmoqda.
Şu tufayli, general Miller va Amerika elçisi Zalman Xalilzod Qatar poytaxti Doha va Afğonistondagi vaziyatga aralaşa boşlagan mintaqaning boşqa davlatlari örtasida serqatnov bölib qolişgan.
Amerikalik harbiy xizmatçilar esa mamlakatdagi şov-şuvli saylovoldi kampaniyasi bilan boğliq nozik mavzular hamda kutilmagan tvitlari bilan yönalişni 180 darajaga özgartirib yuboruvçi oliy qömondonlik haqida gapirişdan özlarini tiyişadi.
«Rojdestvoda - uyga!»
Bunga misol sifatida ötgan oydagi sensatsiya kötargan tvitni keltiriş mumkin. Öşanda Donald Tramp şunday yozgandi: «Biz hali ham Afğonistonda xizmat qilayotgan jasur erkaklarimiz va ayollarimizni uyga Rojdestvoni nişonlaş uçun qaytarişimiz kerak!»
«Bu siyosiy qaror. Biz harbiy tavsiyalar beryapmiz. Qolgani siyosiy rahbariyat va tinçlik jarayoni qanday keçayotganiga boğliq», - degan general Miller muddat özgariş-özgarmasligi haqidagi savolga javoban.
Afğoniston hukumati va toliblar örtasidagi muzokaralarda sezilarli siljişga erişilmadi
Amerika va «Tolibon» örtasidagi kelişuv toliblar va Afğoniston hukumati örtasidagi tinçlik muzokaralariga yöl oçib bergandi. Ötgan oylarda bu kelişuv tarixiy yutuq ölaroq hisoblanayotgandi, çunki toliblar uzoq yillar mobaynida faqat amerikaliklar bilan muzokara ötkazişlarini aytib, rasmiy Kobul bilan aloqa örnatişdan boş tortib kelişardi.
Tomonlar muzokaralar stoliga ötirişi uçun umid paydo bölgandi.
Ammo protsedura masalalari bilan boğliq muhokamalar, ayniqsa, mamlakatda islomiy qonunçilik örnatilişi bilan boğliq masala kötarilişi muzokaralar boşi berk köçaga kirib qolişiga va kelişuv bu safar ham muvaffaqiyatsizlikka uçraşi böyiça xavotirlarni uyğotmoqda.
Oktabr oyi boşida Hilmandda harbiy harakatlar avj olgaç, ön minglab kişilar uylarini tark etişga majbur bölişdi
«Biz toliblar bilan tinçlikka erişiş uçun özimizga boğliq barça işni qilyapmiz. Ammo tinçlik va uruş yonma-yon yuradi va biz har qanday holatga tayyor turamiz», deya ta'kidlaydi Afğoniston Milliy xavfsizlik böyiça maslahatçisi Hamdulloh Mohib Kobuldagi qattiq qöriqlanadigan prezident saroy majmuasida, yorqin rangli atirgul butalari yonidagi maysa ustida muxbir bilan suhbatda.
Qadimiy toş devorlar va hozir bir-biriga boğlangan temir halqalar bilan mudofaalangan 19 asrga oid bu muhtaşam istehkomdagi odamlarning asabi taranglaşgan. Taşqarida «Tolibon» jangarilari muhim şaharça va şaharlarga, xususan, Kobulga ham asta-sekin kirib kelayotgani haqidagi miş-mişlar tarqalmoqda.
General Millerning şu hafta mamlakat ğarbidagi Farax viloyatiga taşrifi uning şimoldagi Balx viloyatida joylaşgan Qal'ai Jangi istehkomidagi afğon armiyasi bazasida töxtab ötgani kabi ma'noga ega bölib, bundan maqsad AQŞning afğon kuçlarini qöllaşda davom etişini bildirişga uriniş edi - vaqt ötib bormoqda, Vaşingtondan esa Afğonistonni tark etiş muddati masalasida turli qarama-qarşi xabarlar kelib turibdi.
Bagramdagi dökon egasi endi bolalarini boqa olmay qolişidan xavfsiramoqda
Safardagi har bir manzilda afğonistonlik va amerikalik harbiylar hamda amaldorlar koronavirus tufayli oraliq masofa saqlab örnatilgan kursilarda ötirib, Afğoniston xavfsizlik kuçlarining qudratini baholab, fikr almaşişdi.
Bir viloyatdagi xavfsizlik darajasi boşqasinikidan farq qiladi, ammo suhbatning umumiy yönalişi bitta: hukumat kuçlari ba'zi hududlarda raqibga oğir zarba bermoqda, ba'zi joylarda yöqotişlarga uçramoqda va hududni boy bermoqda, ammo AQŞning havodan qöllab-quvvatlaşi tufayli toliblar birorta viloyat markazini egallaşiga yöl qöyilmagan.
«Biz qurşovdamiz!», deya yordam söraydi Farax viloyatidagi afğon harbiylaridan biri.
General Miller bu vaqtda asosiy yöllar toliblar tomonidan tösib qöyilgani va ta'minot liniyalariga bosim kuçaygani aks etib turgan xaritani közdan keçirardi. Unga hamrohlik qilayotgan afğon generali Ayyub Salangi esa işonç bilan xavotirga örin yöqligini ta'kidlaydi. «Hozir oğir, ammo avval bundan ham oğirroq holatlarga duç kelganmiz. Afğon yetakçilari şuni yana takrorlaşmoqda», deydi u 1980-yillarda sovet qöşinlariga qarşi uruşgan Ğarb qöllovidagi mujohidlarga işora qilar ekan.
«Fuqarolar uruşi»ning «hidi kelmoqda»
GETTY IMAGES
Afğonlar 1989 yilda sovetlar ketgaç mamlakatda turli qurolli guruhlar örtasida töqnaşuvlar boşlanib ketganini unutişmaydi.
«Mağlubiyat», deya javob beradi Hamdulloh Mohib nimadan köproq qörqayotgani haqidagi savolga.
U fuqarolik uruşi «ehtimoldan ham yuqoriroq» ekanini ta'kidlab, hukumat buning oldini oliş uçun imkon doirasidagi barça çoralarni körişini qöşimça qiladi.
Şu oy boşida toliblar Afğon armiyasining kuçini va AQŞning pozitsiyasini tekşirib köriş uçun janubdagi strategik ahamiyatga ega bölgan Hilmand viloyatiga yuriş boşlaganida Amerikaning qudratli aviatsiyasi voqealar rivojini özgartirib yuborgandi.
«Ha, amerikaliklarning yordami Hilmandda muhim ahamiyat kasb etgandi», deya tan oladi Mohib.
Ammo AQŞ aviatsiyasining harbiy parvozlari töxtatgaç, toliblar viloyatlar markazlarini qamal qilişni boşlaşi haqidagi taxminga javoban u afğon kuçlari quruqlikda harbiy harakatlar olib borayotgani, Afğoniston hukumati harbiy samolyotlarni boşqaruvçi uçuvçilarni tayyorlayotganini aytib ötgan.
Köplab afğonlar ketişga şoşilmoqda. Şu kunlarda Jaloloboddagi Pokiston konsulxonasi oldida viza oliş uçun yuzaga kelgan tiqilinç vaqtida 11 ayol oyoq ostida qolib halok böldi
Hilmandda amerikaliklar qat'iy havo zarbalari berişi tolibonlarning keskin noroziligiga sabab böldi, ular AQŞ tinçlik kelişuvini buzdi, deb hisoblaşmoqda.
«Biz afğon xavfsizlik kuçlarini himoya qilişda davom etamiz», deya va'da beradi general Miller va amerikaliklarning sabrini sinaş kerak emasligini ta'kidlaydi. «Biz tinçlik muzokaralari töxtab qolişini istamaymiz, şu tufayli özimizni yetarliça tiymoqdamiz», deya qöşimça qiladi u.
Ammo oydan oyga qudratli Amerika armiyasi ketişga tayyorgarlik körayotganini körsatuvçi işoralar köpaymoqda.
AQŞning mamlakatdagi eng katta aviabazasi atrofida yillar davomida kengaygan serşovqin Bagramda amerikaliklar harbiy texnikalarini olib çiqib ketar ekan, vertolyotlar va harbiy transport samolyotlarining guvillaşi tinmaydi. Bu ulkan bazaning kelgusi taqdiri noma'lum, ammo uning çegarasi toraygan va metall tösiq ança içkariga surilgan.
Şaharçadagi hayot ham asta-sekin sönmoqda. Amerikalik harbiylardan ortib qolgan buyumlar, qariyb yangi botinkalardan tortib kompyuterlar va sport trenajyorlarigaça savdo qilgan mahalliy dökonlar öz biznesini yopişga majbur bölmoqda.
Köçada muxbir oldiga 28 yoşli Malik yaqinlaşadi. Minglab bagramliklar kabi u ham amerikaliklar bazasida işlagan.
«Uyda pul tugadi. Bolalarni boqiş uçun nikoh uzugimni sotdim», deya şikoyat qiladi u avval baza içida bölgan, hozirda betoni yorilib ketgan maydonda turib.
Uşbu yoş yigitning ovozida qörquv sezilib turadi.
«Yuz foiz, Tolibon allaqaçon şu yerda! U şu yerda, oramizda!» deya qariyb baqiradi u baland ovozda.
Afğonistonda kelajak, Amerikadagi saylovlar natijasi mavhumligi odamlarning kayfiyatida yaqqol seziladi. Lekin şunisi aniqki, saylovda kim ğalaba qilmasin, Tramp yoki Bayden, amerikaliklar bu yerda uzoq vaqt qolişmaydi.
«Meni afğonlar tinçlik uçun imkoniyatlarini boy berişi juda taşvişga soladi», deydi general Miller.
Ammo Vaşington birinçi navbatda öz milliy xavfsizligi töğrisida qayğuradi va Afğonistondagi muzokaralar boşi berk köçaga kirib qolsa ham, ular ketişni köp ortga surmasligi tayin.
