Samarqandda avtoraqamlar auksionga çiqarilmayapti: muammo nimada?
|21:10 / 07.06.202226 6088 min
Samarqandda bir neça kundan buyon viloyatda röyxatda ötgan avtomaşinalar uçun çiroyli avtoraqamlar savdoga çiqarilmayapti. Örganişlarimiz bu onlayn işlaydigan tizim takomillaştirişga muhtoj ekanini körsatdi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Avvalroq Samarqandda avtomaşinalarni davlat röyxatidan ötkaziş guvohnomasi beriş borasida muammolar yuzaga kelgan edi. Endi esa avtomobil sohiblariga çiroyliroq raqam yöq.
Poytaxtda möl-kölçilik, hududlarda-çi?
Avtoraqam.uzex.uz onlayn savdo maydonçasida respublikaning qolgan barça 13 ta hududiga tegişli avtoraqamlar savdoga çiqarilgan. Ayniqsa, Toşkent şahriga tegişli bölgan va savdoga çiqarilgan avtoraqamlar soni 21 mingdan ortadi.
Ayrim hududlarga tegişli minglab raqamlar bölsa, Namangan, Buxoro, Navoiy, Xorazm viloyati va Qoraqalpoğiston Respublikasida ham tanlov uçun köproq raqam çiqarilmagan va sun’iy taqçillik yaratilgan.
3 iyun kuni Samarqand viloyat IIBda taşkillaştirilgan matbuot anjumanida ham auksiondagi avtoraqamlar masalasi töğrisida ÖzA muxbiri tomonidan savol berildi. Samarqand viloyat IIB boşliği, polkovnik Rahmat Mamatov viloyat IIB YXHB boşliği, polkovnik Şavkat Boyxörozovga bu borada çiqiş qilib, holat yuzasidan ommaga tuşuntirib beriş vazifasini topşirgan edi. Oradan şunça kun ötsa hamki, bu borada tayinli tuşuntiriş berilmadi.
Mavzuga oid
Viloyat IIB YHXB axborot xizmatining Kun.uz’ga ma’lum qilişiça, hududiy YHXB birjaga avtoraqamlarni çiqariş bilan şuğullanmaydi. Respublika tovar-xomaşyo birjasi IIV DYHXX dan röyxatni olib, onlayn savdo maydonçasiga joylaştiradi. Hududiy YHXB faqat ğolib bölgan xaridorlarga avtoraqamlarni rasmiylaştirib beriş bilan şuğullanadi.
Ma’lum qilinişiça, Samarqand viloyatida avtoraqamlar böyiça sönggi kunlarda uzilişlar röy bergan. Bu uziliş birjaga joylaştiriladigan avtoraqamlarda ham öz aksini topgan. Hozir avtoraqamlar yetkazilişi boşlangan, hademay, 1-2 kunda birjada ham savdolar boşlanişi mumkin.
Avtoraqamlar qayerda köproq sotilmoqda?
2021 yilda Özbekiston böyiça birja orqali 139,4 mingdan ziyod avtoraqam 298,8 mlrd sömga sotilgan. Avtoraqamlar avtoraqam.uzex.uz veb-saytida şaffof onlayn-auksionlar orqali sotilgan bölib, çiroyli avtoraqamlarning sotuvi 2020 yilga nisbatan son jihatdan 40 foizga, hajmi böyiça 21 foizga ösgan.
Hududlar kesimida sotilgan eng köp «çiroyli» avtoraqamlar Toşkent şahri viloyati hissasiga töğri kelmoqda. Uşbu hududlarda sotilgan avtoraqamlardan 142 mlrd sömdan ziyod pul tuşgan. Keyingi örinda Samarqand viloyati.
2021 yilda sotilgan avtoraqamlarning eng past bahosi – 450,5 ming sömni, eng qimmat avtoraqamning qiymati esa 441,5 mln sömni taşkil qilgan.
Avtoraqamlarning onlayn-auksionlarda sotilişidan kelib tuşgan mablağlarning 80 foizi — davlat budjetiga, 20 foizi — IIVning moddiy-texnik bazasini rivojlantiriş, xodimlarni moddiy rağbatlantiriş va boşqa xarajatlar maxsus jamğarmasiga yönaltiriladi.
Ya’ni avtoraqamlar qançalik köp sotilişi, xaridorlarga kengroq imkoniyat taqdim etilişidan IIV xodimlarining özlari ham manfaatdor.
Lekin bu borada tuşunarsiz uzilişlar, xaridorlarga tösqinliklar yaratilmoqda. Buning oqibatida eng avvalo davlat budjeti zarar körmoqda.
Agar avtoraqamlarning birjadagi boşlanğiç narxi bazaviy hisoblaş miqdoriga boğlanganligi va 1 iyundan BHM 300 ming söm deb belgilangani e’tiboridan uni qimmatroqqa pullaş uçun atay töxtatilgan, degan gumonga borgan taqdirimizda ham, oşirilgan BHM şaroitida bir hafta yaşab qöydik.
Çiroyli avtoraqamlar nega auksionda sotiladi?
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 11 sentabrdagi «Avtomototransport vositalarini davlat röyxatidan ötkaziş va ularga röyxatdan ötkaziş davlat raqami belgilarini beriş tartibini takomillaştiriş töğrisida»gi 681-sonli qarorining ikkinçi ilovasida Jismoniy va yuridik şaxslarga avtotransport vositalari uçun röyxatdan ötkaziş davlat raqami belgilarini oşirilgan tölov stavkalari böyiça berişda «Özbekiston respublika tovar-xomaşyo birjasi» AJ axborot tizimida auksion ötkaziş tartibi töğrisida nizom tasdiqlangan.
Öşa nizomda çiroyli avtoraqamlar toifalarga bölinib, boşlanğiç narxlar körsatilgan. Narxlar Toşkent şahri uçun qimmatroq, qolgan barça hududlar uçun poytaxtdagidan arzonroq etib belgilangan.
100, 200 kabi yaxlit son körinişidagi yoki 555, 777 kabi uçta bir xil raqamdan iborat çiroyli avtoraqamlardan taşqari, boşida yoki oxirida ikkita bir xil raqam bölgan — 445 yoki 455 körinişidagi, şuningdek, boşi va oxiridagi raqamlar bir xil bölgan «közguli» raqamlar — 757, 121 kabilarning barçasi auksionga çiqariladi.
Bu qoidalarga böysunmaydigan, biroq nimagadir odamlar örtasida xaridorgir bölgan 012, 017, 071, 107, 123, 170, 201, 207, 210, 234, 301, 307, 345, 401, 407, 456, 501, 507, 510, 567, 570, 571, 601, 607, 678, 701, 702, 703, 704, 705, 706, 708, 709, 710, 712, 720, 721, 730, 740, 750, 760, 780, 789, 790, 801, 807, 901, 907 kabi raqamlar ham auksion orqali sotiladi.
Qiziq jihati, payğambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning milodiy sanada tuğilgan yilini bildiruvçi 571 raqami ham birja orqali sotilişi belgilangan. Biroq 787 va 788 avtoraqamlari toifasiga köra, birja orqali sotilişi belgilangani holda, odamlar örtasida «urf»lik darajasi 571 dan kam bölmagan 786 raqami röyxatga kiritilmagani tuşunarsiz.
Oşirilgan tölov stavkalari böyiça beriladigan avtotransport vositalari uçun röyxatdan ötkaziş davlat raqami belgilarining röyxati
Birja savdosini ham takomillaştiriş lozim
Aslida, auksion savdosining taşkil qilinişiga ham yetarli savollar bor.
Yuqorida tilga olingan nizomga köra, vakolatli organ tomonidan belgilangan raqobat tartiboti muddatining yakunlaniş paytidan boşlab, yangi narx takliflari berilgan taqdirda axborot tizimi tartibotni avtomatik uzaytiriş rejimida işlaydi. Har safar yanada yuqori narx böyiça yangi taklif berilganda, raqobat tartiboti 10 daqiqaga uzaytiriladi.
Agar sönggi taklif kiritilgandan söng 10 daqiqa mobaynida talabgorlarning heç biri tomonidan yangi, yanada yuqori narx böyiça taklif kiritilmasa raqobat tartiboti yakunlanganligi e’lon qilinadi. Ya’ni auksion tugaydi va xarid amalga oşadi.
Narxlar birjada avtomatik tarzda kötarilib boradi. Atigi bir foizga.
Aytaylik, 900 ming sömlik avtoraqam uçun savdoga kirişiş uçun uning keyingi narxi 1 foizga — 9 ming sömga oşadi va 909 ming taklif avtomatik yaratiladi.
Kimdir bu narxni bossa, 10 daqiqa içida keyingi narx 918 ming, 927 ming söm, 936 ming söm va h.k. tarzda kötarilib boraveradi.
Natijada avtoraqam xarid qiliş uçun fuqarolar vaqtlarini yöqotişmoqda. Savdo keyingi kunlarga ham köça boşlaydi.
Buning uçun onlayn auksionda fuqarolarga yuqoriroq narx taklif qiliş imkoniyati ham taqdim etilişi kerak. Aytaylik, 900 ming sömlik avtoraqam uçun vaqtini qizğanib, talaşib-tortişib ötirmasdan, darhol 5 million söm taklif etişga tayyor bölgan odamga ham imkoniyat yaratilsin.
Albatta, bu holatda bir xavf bor: aytaylik, 900 ming sömlik avtoraqamga kimdir 909 ming söm taklif qilib, birinçi qadamni bosgandan söng, ikkinçi talabgor (deylik, uning oldindan til biriktirgan tanişi) 9 mln sömni qöldan kiritib, taklif qilib yuborişi mumkin. Va u tölovni rad qilgaç (bunda u 90 ming söm zakalat puliga kuyadi, xolos), vakolatli organ taklif qilgan narxi birinçi ğolib taklif qilgan narxdan söng eng yuqori narxni taklif etgan talabgorni (ikkinçi ğolibni) yutgan deb e’tirof etadi.
Bunday holatlarning oldini oliş uçun, auksion summasi qölda oşirib kiritiladigan holatlarda ğolib xariddan boş torsa, ğoliblik ikkinçi katta narx taklif etgan talabgorga berilmasligi kerak va şu avtoraqam böyiça savdo boşqatdan ötkazilişi lozim.
Xullas, muammo borligi aniq. U haqda yuqorida fikrlar aytildi, takliflar bildirildi. Endi mutasaddi taşkilotlar ham muammoning kelib çiqiş sabablari, bartaraf etiş çoralari borasida özlarining munosabatlarini bildirib qöyişsa, nur ustiga a’lo nur bölardi.
