“Ҳокимият томонидан тадбиркорни фақат эзиш бўлиб қолди” – тадбиркорлар нимадан норози?

Тошкентда ҳокимиятдагиларнинг буйруғини бажармагани учун тадбиркорларнинг ишлаб турган объекти электр токидан узиб қўйилаётгани айтилмоқда. Kun.uz'га мурожаат қилганларга кўра, бу биринчи марта бўлаётган ҳолат эмас. “Ҳокимиятдан келишади, унисини, бунисини муаммо қилиб, светингни ўчираман дейди. Фақат топиб олган иши светни ўчириш”, дейди таҳририятга интервю берган ишбилармонлардан бири.

Мирзо Улуғбек ҳамда Олмазор туманларида ишловчи 2 нафар тадбиркор Kun.uzʼга мурожаат қилди. Уларнинг ҳар иккисида вазият ўхшаш: ҳокимият вакилларининг буйруғини бажармагани сабаб бирининг жарроҳлик амалиёти кетаётган клиникаси, иккинчисининг мижозларга хизмат қилиб турган ресторани электр токидан узиб қўйилган.

Тадбиркорлар расмийларнинг бу хатти-ҳаракатидан қаттиқ эътирозда. Уларнинг айтишича, ҳокимиятдагилар томонидан бундай босимлар доимий қилиб келинади, юртдошларимиз буни тадбиркорлик фаолиятига ноқонуний аралашиш дея баҳоламоқда.

“Янги қарорлар, янги қонунлар чиқди дегани, тадбиркорнинг таъзирини бер дегани эмас-ку”

Хусусан, Мирзо Улуғбекда ресторан ишлатувчи Хуршид Аҳмедов 11 ноябр куни ташқи рекламани олиб ташлаш бўйича муаммо юзага келганини, ресторан маъмурияти буни бажаришга кечикаётгани учун пойтахт ҳокимиятидан тузилган махсус штаб оғзаки буйруқ билан объектнинг чироғини узганини маълум қилди.

“11 ноябр куни [Тошкент шаҳар] ҳокимият вакиллари ташқи реклама бўйича келишди. Мен ўзим ишхонада эмас эдим, менга қўнғироқ бўляптики, рестораннинг светини ўчириб кетишди, деб. "Нега ўчиришади?" десам, "Ташқи рекламани олиб ташлашимиз керак экан", дейишди. Кейин телефонни олиб, "Бер, ўша ҳокимият вакилига, ким экан, қанақа, танишинглар-чи" десам, келган одамнинг ўзи асли ҳокимиятда ишлайдиган бола эмас экан. У шунчаки штабга бириктирилган ходим экан. Ҳокимият вакили деб Зиёвуддинов Иззат ака деган одам таништирди.

“Ўша одамнинг буйруғи билан биз чироқни ўчирдик”, деди. Битта бизникини эмас, бу ерда B&B кафе ўчди, кейин пастроқда яна иккита-учта рестораннинг светларини ўчиришди. Кейин ишхонага келдим. Энди ресторанда одам кўп бўлган. Биз американча овқат [қиламиз], таомномамиз шунақа бўлгани учун асосий мижозларимиз чет элликлар: туристлар, кейин Америка элчихонасидан вакиллар кўп атрофимизда туришади, кўп келиб туришади. Ҳатто мана менюларимизда ҳам инглиз тили, рус тилида версиялар бор. Светни тақ этиб ўчириб қўйишган, мижозларни узр сўраб чиқариб юборишган. Нимага, қанақа — ҳамма ҳайрон.

Орада тўрт соат свет бўлмаган. Мен шифохонадан келиб, уларни топиб, ким, нима, қанақа, муаммо нимадалигини билиб, келиб сўрасам, муаммо рекламаларни олиш керак экан. Хўп, яхши, рекламаларни оламиз. Лекин нега светни ўчирдинглар, деган савол. Мана, мени ҳозир қийнаётган нарса – қонуннинг ижроси жудаям қўпол равишда, уни бузиб, мисол учун, ҳеч қанақа сабабсиз [шу ишни қилишди]. Мен ҲЭТ (Ҳудудий электр тармоқлари)га телефон қиляпман, “сизлар ўчирдингларми?”, уларнинг умуман хабари йўқ. Ҳеч кимнинг ҳеч нарсадан хабари йўқ. Фақатгина қанақадир команда бўлган, кимдир уни “ўчир” деган.

Бизга шунақа шантажли кўринишда айтиляптики: “ёки мана шу нарсани қиласан, “свет”ингни ёқиб бераман, ёки ёқмайман”. Биласизми, энг қизиқ нарсани айтиб бераман. 3-4 ой олдин Мирзо Улуғбек ҲЭТ бизга чиқиб: “реклама учун алоҳида ҳисоблагич қўясизлар”, деди. Алоҳида ҳисоблагич бўйича ташқарида ёнган ҳар битта рекламамиз учун 3 150 сўм пул тўлаётган эдик. Менда савол туғилди, нега фақатгина рекламани ўзининг ҳисоблагичини эмас, бутун ресторанникини ўчириб қўйдинглар?

Пицца қиладиган жой бўлганидан кейин сутли маҳсулотлар музлаткичда айниб қолади. Телефонда ўша Иззат ака деган одамга тушунтиряпман: “Ака, мана бунақа, мана бунақа муаммо. Менинг мажбуриятим бор, мижозларим бор, столлар банд қилинган. Ҳозир агар сиз менга чироқни ёқиб бермасангиз бўлмайди” дедим. “Майли, мен ёқиб бераман, лекин тепангизда битта одамим туради. Агар сиз мана шу нарсани бугун мабодо қайсидир сабаб билан қилмасангиз, барибир ўчирамиз”, деб шунақа оҳангда айтиляпти энди. Биласизми, касал одам, мен кечгача шу ерда ўтирдим, турдим”, – дейди Аҳмедов.

Аслида ташқи реклама билан боғлиқ қонунчилик Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил февралдаги 104-сонли қарорида назарда тутилган. Унга кўра, ахборот берувчи пешлавҳалар юзаси 1 квадрат метрдан ортиқ бўлса ташқи реклама деб баҳоланади ва белгиланган тартибда реклама жойининг паспорти расмийлаштирилиб, тўлов қилиниши талаб этилади.

Аҳмедов бу қарор қабул қилинганига 5 йил бўлганини, нега расмийлар вақтлироқ тадбиркорларга огоҳлантириш бериб, тарғибот ишларини олиб бормаганини танқид қилди.

“Бизни ҳокимият вакили ёки ўша штаб бошлиғи чақириб, маҳаллага йиғиб: “ўртоқ тадбиркорлар, қонун ўзгарди, мана бундоқ, мана бундоқ. Буни бундоқ қиламиз, буни бундоқ қиламиз”, деб бизга огоҳлантириш берилганда, тарғибот-ташвиқот ишлари бўлганда, бизда муаммо бўлмас эди. Биз уларга бўйсунмасак ёки “йўқ” деб ҳайдаб солсак, мен тушунаман, бу – муаммо. Лекин унақа бўлмади, биз хўп деяпмиз. “Бўлди, қиламиз. Шуни қилиш керакми? Бўлди, ҳозир қиламиз. Фақат бизга вақт беринглар. Бу чапак чалган билан бўлиб қоладиган нарса эмас. Тўртинчи қаватдан [ташқи рекламани] тушириш керак”. Шу орада қўшнимизга битта алпинистни чақиришди, у алпинист йиқилиб тушиб, умуртқасини синдирди. Кетма-кет бўляпти. Мен “шошилинч иш мана шунақа бўлади”, деяпман.

Агар бир оғиз айтиб ёки қанақадир суд қарори ёки бир парча қоғоз билан келиб, “мана, бугун сизларга шунақа қарор чиққан, ҳозир светларингни узамиз-да, сизларнинг фаолиятингизни тўхтатамиз” деганда ҳам мен тушунардим”, – дейди у.

4 ноябр куни Тошкент шаҳар ҳокимиятининг Рақамли ривожланиш департаменти ресторан эгасига ташқи реклама юзасидан огоҳлантириш хати юборган. Унга кўра, бинонинг олд қисмига ўрнатилган статик ёзувли LED монитори реклама сифатида баҳоланган ва 3 кунда демонтаж қилиш талаби қўйилган.

“Шу LED экранингларга рухсат олинглар, дейишди. Хўп, деб биз ишга киришдик, расмларни олдик, ҳокимиятга топширдик ва уларнинг порталида бу нарса жараёнда экан, ҳали тўлиқ ишламаган экан, тўлиқ жавоб бера олмади. Орада қисқа муддат ўтяпти, ҳеч нарсага эриша олмаймиз. Биз айтяпмиз, биз ҳужжатни топширдик, десак, “йўқ, кўришда энди олинди, энди биз бугун келдик, демак сизлар олиб ташлашинглар керак батамом”.

Хўп, оламиз, гап бўлиши мумкин эмас. Фақат озгина вақт беринглар. Шу озгина вақтимиз ҳам йўқ экан-да. Мана, муаммо шу ерда. Келиб, “ака, мана бугун келдим олдингизга, олиб ташланг, бошқа қилинг” деганда, ҳеч қанақа муаммо бўлмас эди. Ечиб олиб чиқиб, жой-жойига қўйиб қўяр эдик. Қонун бор, лекин нима, қанақа, умуман қизиқ эмас. Тўлаш керакми, ўша солиғини тўлаймиз, чунки чет элда ҳам тўлаганмиз, бу ерда ҳам тўлаймиз. Ҳамма жойда бу нарса ишлайди. Фақат унинг ижроси – унга ёндашув.

Бир давлат томонидан янги қарорлар, янги қонунлар чиқди дегани, ҳукумат томонига бир қанақадир янги қамчи берди, бу билан энди тадбиркорнинг таъзирини бер дегани эмас-ку. Балки у нарсани бизга тўғри тарғибот, ташвиқот билан “акалар, мана бу, мана бу, мана бу нарсалар мана бунча ўзгарди” деса бўлади.

18 йил чет элда бўлган бўлсам, шундан 10 йили Америкада бўлганман. Америкада бизнес юритиб юрган пайтимизда, мана ҳозирги янги президентимиз келиб, замон ўзгарди, келинглар, тадбиркорлик билан шуғулланинглар, бошқа қилинглар, деганда ишониб, биз бу ерга келганмиз-да. Шу ишларни қиляпмиз. Мана, Худога шукур, ҳозир ишлаб турибмиз. Камчиликлар йўқ эмас, бор, ишларни юргизиб турибмиз. У ерда, бу ерда ўрганяпмиз. Лекин муаммо нимада? Муаммо бизнес билан ҳукумат вакиллари орасидаги муносабатда. Биласизми? Мана шу муносабат агар соғлом бўлса, ривожланиш бўлади. Агар бир томон бир томонга доим тазйиқ ўтказаверса ёки қамчининг кучи билан бу ишни битказадиган бўлса, бу ерда қанақа қилиб иш бўлади?

Мен ўзим доим ҳамма нарсани қонуний қилиб юришни яхши кўрадиган одамман. Ремен тақиш керакми, ременимни тақиб юраман. Лекин бунақа вазиятда шунча қилиб турганингда ҳам сенга мана бунақа тазйиқ ўтказганидан кейин одамнинг озгина жаҳли чиқаркан. Шунинг учун мана шу нарсани ҳукумат вакиллари эшитиб, озгина бизнес билан муроса қилинса ёки ўшанга тўғри етказилса... Мен айтдим: “укам, шу нарсаларни 10 кун олдин ҳаммани йиғиб, бир жойда мажлис қилиб, жой бўлмаса, мана, бизга келиб, ҳаммани мана шу ерда ўтқазиб, акалар, укалар, мана бунақа ўзгаришлар киритиляпти қонунга, фалончи числодан мана шунақа, мана шунақага мажбур бўламиз, шунгача ҳаракатингларни қилинглар”, деса бўлармиди? Ёки кўчадан дабдурустдан келиб, “бўлди, сен бугун шу ишни қиласан, бўлмаса мен светингни ўчираман” дейиш керакми? Угроза-да бу. Мана шу угроза одамни озгина ранжитди.

Тошкент шаҳар ҳокимияти ҳоким ёрдамчиси Зиёвуддинов Иззат ака деган одам экан. Шу одам бошчилигида бўлди бу нарса. Ўзлари айтди телефонда мана, менинг фамилиям шунақа, Зиёвуддинов Иззат деса билади мени, деди”, – дейди мурожаатчи.

Аҳмедов расмийлар ўзини бундай тутганидан қаттиқ ранжиганини билдираркан, аслида ҳокимиятнинг электр токини узиб қўйиш ваколати бор ёки йўқлигини савол сифатида ўртага ташлади. Материал давомида бунга алоҳида тўхталиб ҳам ўтилади.

“Бу фақат ҳокимият томонидан тадбиркорни эзиш бўлиб қолди”

Унгача эса Олмазор туманидаги тадбиркорлардан бирининг вазияти ҳақида гаплашсак. Шахси сир қолишини истаган суҳбатдошимиз стоматология клиникасини юритади. Унинг айтишича, туман ҳокимиятининг махсус ишчи гуруҳи объектини токдан узган вақтида клиникада жарроҳлик амалиёти ўтаётган бўлган.

“Соат 1 дан 10 дақиқа ўтганда туманда ободонлаштириш ишлари бўлиши керак экан, ўша Беруний шоҳбекати томонида. Президент ташрифи бор экан. Мен ўзим сал узоқроқда, шаҳар четида эдим. Қоровулим билан учрашиб, нимага ободонлаштириш ишларини қилмадинглар, брусчаткаларинг яхши эмас экан, девор фасадини бўянглар, у ерда, бу ерда қилинглар деб беш-олтита таклифлар бериб кетишибди. Ташқи рекламамиз йўқ, биз бир ҳафта олдин тўлиқ ечиб ташлаган эдик, улардан муаммо йўқ эди. Олмазор тумани ҳокимининг биринчи ўринбосари ўзлари келиб, ўша ерда турибдилар-да, ҳе йўқ, бе йўқ, бизнинг бутун бошли биномиз светини ўчирибди.

Светга пулимиз бор, тўловларимиз бор. Бизники клиника. Клиникада мижозлар бор, ўша пайт операция бўлаётган эди, кун совуқ, келиб ўзидан-ўзи бутун бошли бинонинг светини бутунлай ўчириб қўйди. Сабаби нима? Мен йўлда телефонда гаплашиб келяпман. Ободонлаштириш ишлари ташкил этилмаганини рўкач қилиб ўчиришибди.

Менимча, тадбиркорни қўллаб-қувватлашнинг ўрнига, булар билмайман, туман ҳокимиятлари қаёққа қараяпти? Шу билан соат икки ярим, учларга яқин келдим. Келсам, шу ерда ҳокимият ходимлари туришибди. Мана бу, мана бу ишларни қилишингиз керак экан, брусчаткангизни янгилашингиз керак экан, дейишди. Экинлар экишимиз керак экан, бино фасадининг ранги ёқмабди. Майли, дедик. Хўп, бўлди, бу ҳаммасини қилиб бераман. Барака топкурлар, светни қўшиб беринглар, ёқинглар, десам, йўқ дейишди. Бизга топшириқ бўлган, мана шу, мана шу топшириқларни қилганингиздан кейин светингизни ёқиб бераман, дейишди.

Энди соат уч ярим, тўрт. Уста топдик, брусчатка олдик, ярим кеч бўлишига қарамасдан, биз уста топдик, брусчаткаларимизни тўғриладик, бинонинг фасадини қилинг дейишди, фасадларни қилдик. Ишонасизми, кечқурун 8:30 да светимизни зўрға ёқиб беришди. Энди ўша куни об-ҳавони бир кўринг. Шу ноябрнинг бошида, 8 ёки 9 ноябр эди. Бу кетишда тадбиркор ишлайдими ёки нима қилади, тушунмадим-да. Шунга биз ҳайрон қолдик. Бу энди биринчи марта бўлган нарса эмас-да. Ҳокимият томонидан келишади, унисини, бунисини муаммо қилишади-да, светни ўчираман дейди. Фақат топиб олган иши – светни ўчириш”, – дейди у.

Тадбиркор ўша куннинг ўзида бу ишлар учун 25 миллион сўм харажат қилганини билдирди. У ҳокимият вакилларининг бу тарзда босим ўтказишини қаттиқ қоралади.

“Мен Худога шукур, пул тўлайман, ер солиғини, светга пул тўлайман. Биз жиноятчи эмасмиз. Президентимиз айтяптилар, тадбиркорларга қанча ёрдам беряптилар. Нима булар тадбиркорга бир осмондан келади? Бундай ваколати борми? Хўп, ҳар битта бинога кирсин, “илтимос, мана бунақа талабларимиз бор, мана буларни қараб қўйинглар”, деса, одамгарчилик юзасидан айтса, ҳамма тадбиркор қилиб қўяди. Уйимизда тўй бўлиб, меҳмон келса, уйимизни чиройли қилиб қўямиз-ку, ҳаммамиз қиламиз. Ташқи рекламаларга ҳам келишди, кесиб-кесиб ташлашди. Уч-тўрт кун олдин келиб, “мана бунақа қилинглар, буни олиб ташланглар, буни олиб ташланглар”, деса, ҳамма олиб ташлайди. Ҳа, келиб тарс-турс қилиб ташлашди. Қўпол қилиб айтганда, бу фақат ҳокимият томонидан тадбиркорни эзиш бўлиб қолди. Ҳали бир ҳокимиятдан битта фойда кўрмадик. Фақат келиб “светингни узаман”, дейди. Олмазор тумани ҳудудий электр таъминотига чиққанман. Улар ҳам ҳеч нима қилиб бера олмади”, – дейди клиника эгаси.

Kun.uz айни масалада Ҳудудий электр тармоқлари АЖ матбуот хизмати билан боғланиб, изоҳ сўради. Маълум қилинишича, электр токидан узиб қўйиш ваколати фақатгина ҲЭТда мавжуд. Амалиёт жисмоний ва юридик шахсларнинг қарздорлиги бор вазиятдагина татбиқ этилади.

“Туманларда ҳокимликларнинг ваколати сал кенгайган. Бизникилар ҳам ҳокимликлар билан бориб, узишда қатнашган бўлиши мумкин. Лекин кейслар ҳақида маълумот олмагунимизча буни аниқ айтолмаймиз.

Агар электр энергиясидан қарздорлик бўлмаса, ҳеч ким тадбиркорлик фаолиятига аралашиши мумкин эмас. Улар доим президент ҳимоясида. Ҳокимликнинг Ҳудудий электр тармоқлари АЖга, туман ва шаҳар филиалларига айтиб, электр токидан узиб қўйишга ҳаққи йўқ”, – деди АЖ матбуот котиби Фахриддин Нуралиев.

Таҳририят шунингдек, Тошкент шаҳар ҳокимиятига ҳам бу бўйича сўров жўнатди. Ҳозирча ҳолатлар юзасидан расмий изоҳ берилмади.