Туркия-АҚШ муносабатлари. Инқироз қандай якун топади?

Агарда Вашингтон Туркияга қарши бир томонлама ҳаракатларини тўхтатмаса, Анқара янги иттифоқчиларни топади. Туркия президенти Ражаб Тоййиб Эрдўған ана шундай баёнот берди. У шунингдек, ҳамкорлари билан савдони миллий валюталарда амалга ошириш ниятида эканлигини айтди. Эрдўғаннинг таъбири билан айтганда, бу "айёрона сиёсий ўйин" қандай якун топади?

Узоқ йиллик шериклар

Экспертлар НАТО бўйича бу икки иттифоқчи орасида дарз кетаётган муносабатлар Анқарани Россия ва Хитойга янада яқинлаштиради, деб ҳисоблашмоқда. 

Президент Эрдўған The New York Times газетасида чоп этилган мақоласида агарда АҚШ Туркияга нисбатан сиёсатини қайта кўриб чиқмайдиган бўлса, Анқара янги дўст ва иттифоқчиларни топишга мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди.

У Туркия-Америка муносабатлари тарихига тўхталар экан, икки давлат ўнлаб йиллар давомида НАТО бўйича стратегик шериклар бўлганини эслатди. Туркия раҳбарининг сўзларига кўра, АҚШ Туркия манфаатларига нисбатан бир неча марта тушунмовчилик ва ҳурматсизлик билан ёндашди, бу айниқса кейинги йилларда кучайди.

Эрдўған турк-америка муносабатларидаги икки ҳолатга алоҳида эътибор қаратди. 2016 йилда Туркияда ҳукуматга қарши кучлар давлат тўнтаришини амалга оширишга уринганида АҚШ республиканинг амалдаги ҳукуматини қўллаб-қувватламади, шунчаки «барқарорлик» ўрнатишга чақириш билан чекланди. Бунинг устига, Анқара бир неча бор сўров юборишига қарамасдан, Фатҳуллоҳ Гуленни Туркияга бермаяпти. Амалга ошмаган давлат тўнтариши ортида айнан Гулен турганига Туркия ҳукуматининг ишончи комил.

Қўшимчасига, америкаликларнинг Суриядаги курд халқ мудофааси отрядлари (YPG) билан ҳамкорлик қилишлари Туркиянинг ҳафсаласини пир қилмоқда. Анқара YPG’ни Туркияда тақиқланган Курдистон ишчилар партияси филиали деб ҳисоблайди ва уни террорчи ташкилотлар рўйхатига киритган. Эрдўған АҚШ кейинги йилларда курд отрядларига минглаб юк машиналарида қурол етказиб берганини қайд этди.

С-400 ва пастор Брансон

Ўз навбатида, Вашингтон Туркиянинг Россиядан С-400 зенит ракеталари мажмуини сотиб олиш ниятидан буткул норози. Бу борада тегишли шартнома ўтган йили имзоланганди. Туркия Россиянинг ЗРМларини сотиб оладиган НАТОдаги биринчи давлат бўлди. Июнь ойида Америка маъмурияти турк томонини Анқарага нисбатан санкциялар киритилиши ҳақида огоҳлантирди. 

Аммо, Туркия ташқи ишлар вазири Мавлуд Чавушўғли Анқара океанортидаги ҳамкорининг чекловларига жавоб бера олишини билдирди. АҚШ конгресси Туркияга бешинчи авлод F-35 қирувчи самолётларини етказиб беришни чеклаганидан сўнг Эрдўған АҚШни халқаро арбитраж судига беришини айтди.

Анқарага Фатҳуллоҳ Гуленни топширишдан бош тортаётган Вашингтон ўз навбатида амалга ошмаган давлат тўнтаришидан сўнг ҳибсга олинган америкалик дипломатлар ва пастор Эндрю Брансонни озод этишни талаб қилмоқда. Туркия америкалик фуқароларни исёнга тайёргарлик кўришда иштирок этганликда айбламоқда. Июлда Анқара кичик ён босишни амалга оширди – пастор қамоқхонадан уй қамоғига ўтказилди.

Аммо бу АҚШ-Туркия муносабатлари ёмонлашишини тўхтата олмади. 1 август куни АҚШ молия вазирлиги Туркия адлия вазири Абдулҳамит Гул ва ички ишлар вазири Сулаймон Сўйлуга нисбатан санкция жорий этди.

«Биз Брансон қандайдир жиноят содир этганлиги тўғрисида ҳеч қандай далил кўрмаяпмиз ва ишончимиз комилки, у Туркия ҳукуматининг адолатсиз ва ноқонуний муносабати қурбони бўлди», — деди ўшанда АҚШ давлат департаменти расмий вакили Сара Сандерс.

Анқара жавоб тариқасида АҚШ адлия ва ички ишлар вазирларининг барча активларини музлатадиган бўлди.

Томонлар ўзаро келишмовчиликни дипломатик йўл билан ҳал этишга уринишди – 8 август куни Вашингтонда АҚШ давлат котибининг биринчи ўринбосари Жон Салливан билан музокара олиб борди. Bloomberg агентлигининг ёзишича, турк делегацияси учрашув мобайнида Туркиянинг Halkbank банки билан боғлиқ вазиятдан ташвиш билдирди.  Ўтган йили АҚШнинг Эронга нисбатан жорий этган сакцияларини бузганликда гумонланиб, ушбу банкнинг Америкадаги активлари музлатилган, бундан ташқари, банк раҳбарининг ўринбосари – келиб чиқиши эронлик бўлган турк бизнесмени Реза Зарраб ҳибсга олинганди.

Бироқ, АҚШ вакиллари музокара мобайнида токи Анқара Брансонни озод этмас экан, Halkbank’га нисбатан чоралар юмшатилмаслигига шама қилди. Анқара вакиллари эса пасторнинг озод этилиши бўйича Вашингтонга бирор ваъда бермади ва музокаралар самарасиз тугади.

11 август куни эса Эрдўған пастор озод қилинмаслигини маълум қилди.

«Биз террорчилик ташкилотини деб 81 миллионлик аҳолиси бўлган мамлакат билан шериклик ва иттифоқчиликни қурбон қиладиганлар билан хайрлашамиз», — деди у.

«Тарифлар уруши»

Шу билан бир вақтда Туркия ва АҚШ ўртасида тарифлар уруши авж олмоқда – июль охирида Анқара Америка импортининг 22 моддасига нисбатан импорт божлари тўловини оширди.

Анқаранинг бу ҳаракатини изоҳлар экан, АҚШ ривожланаётган давлатлар учун савдо имтиёзлари беришни кўзда тутувчи GSP дастурида Туркиянинг иштироки қайта кўриб чиқилиши режалаштирилганини билдирди.

10 август куни Дональд Трамп Туркиядан келтириладиган пўлат ва алюминийга нисбатан божни икки бараварга оширишини маълум қилди.

«Ҳозиргина Туркиядан келтириладиган пўлат ва алюминийга нисбатан божларни икки бараварга оширишга рухсат бердим. Уларнинг валютаси, турк лираси бизнинг жудаям кучли долларимизга нисбатан жадаллик билан қуламоқда. Энди божлар алюминий учун 20%, пўлат учун 50% бўлади. Ҳозирда Туркия билан муносабатларимиз яхши эмас!» — деб ёзди Трамп твиттерда.

Туркия ҳукумати эса Вашингтон Теҳронга қарши киритган санкциялар сабабли Эрон билан шартномаларни бекор қилмаслигини билдирди.

Бундан ташқари, Эрдўған 11 август куни Риза шаҳрида бўлиб ўтган митингда ҳамкорлари билан савдони миллий валюталарда олиб боришга тайёрлигини билдирди.

«Биз икки томонлама савдо ҳажми энг кўп улушни ташкил этадиган Хитой, Россия, Эрон, Украина билан миллий валюталарда ҳисоб-китоб қилишга тайёрланмоқдамиз. Аммо агар Европа давлатлари доллар босимидан озод бўлишни истаса, улар билан ҳам ана шундай тизимни яратишга тайёрмиз», - деди у.

Эрон раҳбарияти ҳам қарз бўлиб қолмади – шанба куни Теҳрон Туркияни қўллаб-қувватлашини маълум қилди.

«Трампнинг НАТО бўйича иттифоқчиси Туркияга нисбатан иқтисодий қийинчилик яратаётганлигини байрам қилиши шармандалик. АҚШ ўзининг санкциябозлик касаллигини даволаши зарур ёки бутун дунё уларни бунга мажбур қилиш учун сўз билан қоралашдан ташқари бирлашиши керак. Биз қўшниларимизни аввал ҳам қўллаб-қувватлаб келганмиз ва ҳозир ҳам қўллаб-қувватлаймиз», — деб ёзди Эрон ташқи ишлар вазири Муҳаммад Жавод Зариф ўзининг Twitter-аккаунтида.

Туркия янги иттифоқчиларни топадими

Туркия Шимолий Атлантика альянсига 1952 йилда ўзининг азалий рақиби Греция билан бир вақтда кирган. Дастлаб Америка ва Европа жамияти Анқара билан ҳарбий иттифоқчилик ғоясига ишонқирамай қараганди, бироқ АҚШ президенти Гарри Трумэн барчани ишонтира олди. Ўша даврда Оқ уйдагилар Туркиянинг СССР таъсирига тушишидан хавотирда эди – айниқса, Босфор ва Дарданелл бўғозларини айнан Анқара назорат қилиши ҳисобга олинадиган бўлса. 

Туркия бир неча минг ҳарбийларини Корея яриморолидаги урушга жўнатиб ўзининг альянс аъзоси бўлишга тайёрлигини исботлади. Бу НАТОга қабул қилиниш учун жиддий исбот бўлди.

Шу билан бирга, турк жамиятида Америкага қарши кайфият ҳали ҳам кучли, кўпчилик Туркия ерида АҚШ ҳарбийларининг бўлишидан норози. Март ойида президент Эрдўған қайд этганидек, бу норозилик давлатлар ўртасидаги келишмовчиликлар сабабли янада кучайди.

Экспертлар ҳозирда Туркия янги дўстлар деб биринчи навбатда Россия, Эрон ва Хитойни назарда тутмоқда деган фикрдалар.

Туркия президенти шу йилнинг июль ойи охирида Йоханнесбургда бўлиб ўтган БРИКС саммити давомида блокка кирувчи давлат етакчиларидан Туркияга БРИКСга қўшилишга ижозат беришни сўради.

“Мен агар бизни альянсга қабул қилсангиз, у БРИКСТ деб аталишини айтдим”, деб маълум қилди Эрдўған журналистларга ва БРИКС аъзолари унинг таклифини илиқ қаршилашганини қўшимча қилди.

Ҳозирча Туркияда лира қадрсизланиши давом этмоқда, АҚШ билан муносабатлар дарз кетмоқда. Бу қарама-қаршиликда ким ғолиб чиқиши номаълум. Лекин Эрдўған "дунёда Туркияга нисбатан ғанимларча сиёсат олиб бориб муваффақиятга эришган бирорта сиёсатчи ва мамлакат йўқлигини" эслатиб ўтди ҳамда "турк халқига кимда-ким озор берадиган бўлса, бунинг учун эртами-кечми жавоб беришини" ваъда қилди.

Азиз Қаршиев