Жаҳон қурол савдоси: асосий экспортчилар кимлар?

2021–2025 йиллар даврида АҚШ ҳиссасига жаҳон қурол экспортининг тахминан 42 фоизи тўғри келди — бу ҳажм ундан кейинги экспортчидан тўрт баравардан ҳам кўпроқдир.

Стокҳолм халқаро тинчлик муаммоларини тадқиқ этиш институти (SIPRI) маълумотлари асосида тайёрланган янги инфографикада 2021–2025 йиллар учун мамлакатлар кесимида жаҳон қурол экспорти улуши кўрсатилган.

SIPRI маълумотларига кўра, АҚШ ишончли равишда биринчи ўринни эгаллаб турибди ва жаҳон қурол етказиб беришининг тахминан 42 фоизини таъминламоқда. Ундан кейин анча орқада қолган гуруҳ — Франция, Россия, Хитой ва Германия келади. Шу билан бирга, Жанубий Корея каби янги етказиб берувчилар жаҳон бозоридаги иштирокини тез суръатлар билан кенгайтирмоқда.

Қўшма Штатлар анчадан бери дунёдаги энг йирик қурол экспортчиси ҳисобланади, аммо сўнгги йилларда унинг устунлиги янада яққол кўрина бошлади.

Бунга бир нечта омил таъсир қилмоқда:

мураккаб қурол тизимлари — қирувчи самолётлар, ракетага қарши мудофаа тизимлари ва разведка технологияларидаги технологик устунлик;
йирик ички ҳарбий харажатлар билан қўллаб-қувватланадиган мудофаа саноатининг катта ишлаб чиқариш қувватлари;
НАТО мамлакатларини, шунингдек Осиё ва Яқин Шарқдаги хавфсизлик келишувларини ўз ичига олган кенг иттифоқлар ва хавфсизлик бўйича шериклик тармоғи.

Геосиёсий таранглик кучайиб борар экан, кўплаб давлатлар замонавий қурол тизимлари учун тобора кўпроқ АҚШга мурожаат қилмоқда. Айниқса, Россиянинг Украинадаги махсус ҳарбий операцияси бошланганидан кейин Европа давлатлари томонидан талаб сезиларли даражада ошди. Бу эса жаҳон қурол етказиб бериш ҳажмининг қарийб 10 фоизга ўсишига ҳисса қўшди.

Қурол экспорти сиёсий таъсир билан ҳам чамбарчас боғлиқ: қурол етказиб бериш АҚШнинг иттифоқчи давлатлар учун асосий ҳарбий шерик сифатидаги мавқеини мустаҳкамлайди.

Рейтингдаги эътиборга молик ўзгаришлардан бири шу бўлдики, Германия Хитойни ортда қолдириб, дунёдаги тўртинчи энг йирик қурол экспортчисига айланди.

Ҳозир Германия ҳиссасига жаҳон қурол етказиб беришининг тахминан 6 фоизи тўғри келади — бу Хитой кўрсаткичидан бироз кўпроқ. Бу ўзгариш Германияда мудофаа ишлаб чиқаришининг ўсиши ва Европада ишлаб чиқарилган ҳарбий техникага талаб ортиб бораётганини акс эттиради.

Умуман олганда, Европанинг қурол етказиб берувчилари қитъада хавфсизлик бўйича хавотирлар кучайганидан ютиб чиқди, бу эса НАТО мамлакатлари ва қўшни давлатларнинг қурол харидларини тезлаштирди.

Хитой эса, ўз навбатида, муҳим экспортчи бўлиб қолмоқда, аммо у кўпроқ минтақавий бозорларда — аввало Осиё, Африка ва Яқин Шарқ давлатларига қурол сотади.

Жаҳон қурол бозорида энг тез ўсиб бораётган иштирокчилардан бири Жанубий Корея бўлди.

Унинг ҳиссасига жаҳон қурол экспортининг тахминан 3 фоизи тўғри келади. Мамлакат рақобатбардош нархлар, қисқа ишлаб чиқариш муддатлари ва замонавий қурол тизимлари ҳисобига ўз иштирокини жадал кенгайтирмоқда.

Жанубий Корея компаниялари, айниқса, Шарқий Европа ва Жануби-Шарқий Осиё мамлакатларида танклар, артиллерия тизимлари ва қирувчи самолётлар етказиб бериш бўйича йирик шартномалар тузган.

Мамлакат ҳукумати мудофаа маҳсулотлари экспортини стратегик миллий устувор вазифага айлантирган бўлиб, яқин ўн йилликларда дунёдаги энг йирик қурол етказиб берувчилар қаторидан ўрин олишни мақсад қилган.