Jahon qurol savdosi: asosiy eksportchilar kimlar?

2021–2025 yillar davrida AQSh hissasiga jahon qurol eksportining taxminan 42 foizi to‘g‘ri keldi — bu hajm undan keyingi eksportchidan to‘rt baravardan ham ko‘proqdir.

Stokholm xalqaro tinchlik muammolarini tadqiq etish instituti (SIPRI) ma’lumotlari asosida tayyorlangan yangi infografikada 2021–2025 yillar uchun mamlakatlar kesimida jahon qurol eksporti ulushi ko‘rsatilgan.

SIPRI ma’lumotlariga ko‘ra, AQSh ishonchli ravishda birinchi o‘rinni egallab turibdi va jahon qurol yetkazib berishining taxminan 42 foizini ta’minlamoqda. Undan keyin ancha orqada qolgan guruh — Fransiya, Rossiya, Xitoy va Germaniya keladi. Shu bilan birga, Janubiy Koreya kabi yangi yetkazib beruvchilar jahon bozoridagi ishtirokini tez sur’atlar bilan kengaytirmoqda.

Qo‘shma Shtatlar anchadan beri dunyodagi eng yirik qurol eksportchisi hisoblanadi, ammo so‘nggi yillarda uning ustunligi yanada yaqqol ko‘rina boshladi.

Bunga bir nechta omil ta’sir qilmoqda:

murakkab qurol tizimlari — qiruvchi samolyotlar, raketaga qarshi mudofaa tizimlari va razvedka texnologiyalaridagi texnologik ustunlik;
yirik ichki harbiy xarajatlar bilan qo‘llab-quvvatlanadigan mudofaa sanoatining katta ishlab chiqarish quvvatlari;
NATO mamlakatlarini, shuningdek Osiyo va Yaqin Sharqdagi xavfsizlik kelishuvlarini o‘z ichiga olgan keng ittifoqlar va xavfsizlik bo‘yicha sheriklik tarmog‘i.

Geosiyosiy taranglik kuchayib borar ekan, ko‘plab davlatlar zamonaviy qurol tizimlari uchun tobora ko‘proq AQShga murojaat qilmoqda. Ayniqsa, Rossiyaning Ukrainadagi maxsus harbiy operatsiyasi boshlanganidan keyin Yevropa davlatlari tomonidan talab sezilarli darajada oshdi. Bu esa jahon qurol yetkazib berish hajmining qariyb 10 foizga o‘sishiga hissa qo‘shdi.

Qurol eksporti siyosiy ta’sir bilan ham chambarchas bog‘liq: qurol yetkazib berish AQShning ittifoqchi davlatlar uchun asosiy harbiy sherik sifatidagi mavqeini mustahkamlaydi.

Reytingdagi e’tiborga molik o‘zgarishlardan biri shu bo‘ldiki, Germaniya Xitoyni ortda qoldirib, dunyodagi to‘rtinchi eng yirik qurol eksportchisiga aylandi.

Hozir Germaniya hissasiga jahon qurol yetkazib berishining taxminan 6 foizi to‘g‘ri keladi — bu Xitoy ko‘rsatkichidan biroz ko‘proq. Bu o‘zgarish Germaniyada mudofaa ishlab chiqarishining o‘sishi va Yevropada ishlab chiqarilgan harbiy texnikaga talab ortib borayotganini aks ettiradi.

Umuman olganda, Yevropaning qurol yetkazib beruvchilari qit’ada xavfsizlik bo‘yicha xavotirlar kuchayganidan yutib chiqdi, bu esa NATO mamlakatlari va qo‘shni davlatlarning qurol xaridlarini tezlashtirdi.

Xitoy esa, o‘z navbatida, muhim eksportchi bo‘lib qolmoqda, ammo u ko‘proq mintaqaviy bozorlarda — avvalo Osiyo, Afrika va Yaqin Sharq davlatlariga qurol sotadi.

Jahon qurol bozorida eng tez o‘sib borayotgan ishtirokchilardan biri Janubiy Koreya bo‘ldi.

Uning hissasiga jahon qurol eksportining taxminan 3 foizi to‘g‘ri keladi. Mamlakat raqobatbardosh narxlar, qisqa ishlab chiqarish muddatlari va zamonaviy qurol tizimlari hisobiga o‘z ishtirokini jadal kengaytirmoqda.

Janubiy Koreya kompaniyalari, ayniqsa, Sharqiy Yevropa va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida tanklar, artilleriya tizimlari va qiruvchi samolyotlar yetkazib berish bo‘yicha yirik shartnomalar tuzgan.

Mamlakat hukumati mudofaa mahsulotlari eksportini strategik milliy ustuvor vazifaga aylantirgan bo‘lib, yaqin o‘n yilliklarda dunyodagi eng yirik qurol yetkazib beruvchilar qatoridan o‘rin olishni maqsad qilgan.