NYT Курск областида оккупациядан кейинги ҳаёт ҳақида репортаж тайёрлади

The New York Times газетаси 12 июл куни Курск областининг 2024 йил августидан 2025 йил мартига қадар украин армияси томонидан ишғол қилинган қисмидан репортаж тайёрлади. «Ўлим манзараси: Украина Россияга бостириб кирган жойдан нималар қолди» сарлавҳали материал журналист Нанна Ҳайтманн муаллифлигида ёзилган. Бу ғарб медиасида фронтнинг Россия томонидан репортаж эълон қилиниши билан боғлиқ камёб мисолдир. Мақола Украина ҳукумати вакилларининг ғазабини келтирди, улар Ҳайтманн Россия пропагандасини қўллайди деб ҳисобламоқда. The New York Times (Америкадаги либерал нашр)да эълон қилинган репортажни чеченларнинг «Ахмат» бўлинмаси командири Апти Алаудинов мақтади.

Нанна Ҳайтманн — немис журналисти, Magnum фотографлар кооперативи аъзоси, Ёқутистондаги ўрмон ёнғинлари фотосуратлари учун 2022 йилги World Press Photo мукофоти лауреати ҳамда Путин даврида ўсган россиялик ёшлар ҳақидаги давомли фотосуратлар учун 2024 йилги Пулитцер мукофоти финалчиси. У Москвада яшаб, ижод қилади.

The New York Times газетасида Ҳайтманнинг уруш давридаги Россия ҳаёти тўғрисидаги материаллари (масалан, Хитой модаси ҳамда урушдан қайтган аскарлар реабилитацияси ҳақида) олдин ҳам эълон қилинган. Шунингдек, Ҳайтманн Сурия ва Тожикистон тўғрисида материаллар чиқартирган. Унинг ишлари Time, Le Monde, Stern ва бошқа сифатли нашрларда ҳам берилган.

Ҳайтманн Курск областига 2025 йил мартида, Суджа райони маркази озод этилиши биланоқ келган. У бу шаҳарчада олти кунни ўтказган.

Ўз репортажида Ҳайтманн вайрон бўлган уйлар, кўмилмаган жасадлар, ҳамма ёқда сочилиб ётган ва портламай қолган ўқ-дорилар, ўқлар илма-тешик қилган машиналар, ўқ ва портлаш овозлари, чиришдан чиқаётган ҳидларни тасвирлайди. У маҳаллий аҳоли ўзининг оғир аҳволга тушиб қолгани учун нафақат украин армияси, балки Россия ҳукуматини ҳам айблайди.

Маҳаллий аҳоли вакили Оксана Лободова журналистга ўз синглиси оккупация остида яшашни истамасдан Черкасское Поречное қишлоғидан Курск шаҳрига кетгани, онаси эса қўшни Русско Поречное қишлоғида қолганини айтади. Кейинроқ онанинг жасади уй ҳовлисидан топилган — расмий маълумотга кўра, у осколка тегишидан ҳалок бўлган. Аёл 68 ёшда бўлган. «Одамлар омон қолишининг қандайдир йўли бормиди? Етти ой давомида совуқ кунларда сувсиз, егулик, дори-дармон ва электрсиз яшашга тўғри келган. Бемор пенсионерлар. Уларни ўлдиришдими ёки ўзлари ўлишдими, бунинг нима фарқи бор? Уларни шунчаки ўз ҳолига ташлаб қўйишган», — дея Лободованинг сўзларини келтирган Ҳайтманн.

Маҳаллий аҳоли вакилларининг кўпчилиги Ҳайтманнга Украина билан яқин алоқалари ҳақида айтиб беришган. Журналист билан суҳбатлашганлардан бири Любов Блашчук — Ғарбий Украинада туғилган. Оксана Лободованинг ҳам Харкивда яшовчи қариндошлари бор. Шу билан бирга, бу одамлар уруш сабаблари ҳақида гап кетганда, Россия пропагандаси тезисларини такрорлайди: гўёки бу ишларнинг барчаси НАТОни кенгайтиришга ҳаракат қилингани, «украинларнинг миялари ювилгани» ва ҳоказолар туфайли содир бўлмоқда.

Улар шунингдек, россиялик ҳарбийлар ҳам, украин ҳарбийлари ҳам ўзини яхши тутишгани ҳақида гапиришган: тиббий ёрдам кўрсатилган, озиқ-овқат билан таъминлашган. «Улар бир-бири билан урушишди, бизга эса ҳеч ким тегинмади», — деган Ҳайтманнинг суҳбатдошларидан бири.

Журналист чеченларнинг «Ахмат» махсус топшириқли бўлинмаси жангчилари билан ҳам гаплашган, бу жангчилар ҳудудни озод этишдаги ҳал қилувчи бўлган «Труба» («Поток») амалиётида иштирок этганди. 2025 йил мартида россиялик ҳарбийлар Суджани штурм қилишда газ қувури орқали ҳаракатланиб, украин позицияларини айланиб ўтган ва уларнинг ортидан чиққанди. Ҳарбийлардан бири амалиёт охирида кўриш қобилияти ёмонлашгани ва тана ҳарорати кўтарилиб кетгани ҳақида айтади. «Ахмат» командири Апти Алаудинов эса Ҳайтманнга жангчиларидан бири заҳарланиб вафот этгани, икки ҳарбий саломатлигидаги муаммолар туфайли хизматдан бўшатилгани, бошқалари узоқ вақт даволанишини маълум қилган.

Ҳайтманн фронт зонасига қандай бориб қолгани The New York Times материалида изоҳланмаган. Шу билан бирга, муаллифнинг ўзи унга «вақти-вақти билан» «Ахмат» жангчилари ҳамроҳлик қилгани ва ушбу бўлинма командири Апти Алаудинов билан телеграм орқали алоқада бўлиб турганини айтади. Кейинроқ Алаудинов «Россия 1» телеканали эфирида Ҳайтманнинг репортажини мақтади, унинг сўзларига кўра, бу материал ғарб аудиториясига Курск областида бўлаётган воқеаларнинг «асл манзараси»ни етказган.

Ҳарбий ҳаракатлар майдонининг Россия назорати остидаги қисмидан олинган маълумотларнинг аксарияти, жумладан, маълум бир одамларнинг ҳаёти ҳақидаги ҳикоялар ҳукумат пропагандачилари ва Z-блогерлар томонидан берилади. Россиядаги журналистлар, жумладан ғарб нашрлари учун ишлайдиган мустақил журналистлар камдан кам ҳолларда фронт чизиғига ёки ҳеч бўлмаганда унга яқин жойга бориш учун аккредитация олиш имкониятига эга бўлади. 2022 йилда «Коммерсант» мухбирлари Донецк ва Мариуполга боришган, шундан сўнг газета ўз репортажларида кўп нарсага сукут сақлагани ва цензурага ён бергани учун танқидга учраганди.

Курск области бўйича эса, регион губернатори Александр Хинштейн 2025 йил мартида, украинлар оккупациясининг якуний даврида ва ҳудуд озод этилганидан кейинги кунларда бу ерга хорижий нашрларнинг 93 вакили келгани, улар орасида ғарбликлар ҳам бўлганини айтганди. Улардан ҳеч бири батафсил репортаж тақдим этмади.

РФ президенти матбуот котиби Дмитрий Песков тўғридан тўғри айни вақтда Россияда «ҳарбий цензура вақти» эканини тан олганди. 2022 йилдан буён мамлакатда «россиялик ҳарбий хизматчилар тўғрисидаги фейклар» ва «армияни обрўсизлантириш» ҳақидаги қонун амал қилади, унга кўра, уруш ҳақида расмий версиядагидан (яъни Мудофаа вазирлиги ҳамда бошқа давлат органлари тарқатган пресс-релиздан) фарқ қилувчи нотўғри маълумот тарқатганлик учун 10 йилгача озодликдан маҳрум этилиш мумкин.

Россиянинг кенг кўламли босқини бошланганидан кейин Украинада ҳам ҳарбий цензура жорий этилган: Россиянинг тажовузкорлиги ва Украина ҳудудларини босиб олишини оқлаш, қонуний деб тан олиш ва инкор этиш жиноий жавобгарликка тортилади. Аммо халқаро журналистлар у ерда ишлашни давом эттирмоқда - кенг кўламли урушнинг дастлабки ойларида у ерда Россиянинг мустақил нашрлари мухбирлари ҳам бўлган. Associated Press ходимлари, украиналик Евгений Малолетка ва Мстислав Чернов Мариуполдан қилган репортажлари учун 2023−2024 йилларда Пулицер мукофоти ҳамда «Ҳужжатли филм» номинациясида «Оскар» мукофотини қўлга киритди.

Нанна Ҳайтманнинг бу мақоласи The New York Times нашрида эълон қилингани ва айниқса унинг «Ахмат» билан яқиндан ҳамкорликда ишлагани факти — Украинадаги расмий шахслар ғазабига сабаб бўлди. Украина ташқи ишлар вазирлиги расмийси Георгий Тихий шундай деган: «The New York Times’да воқеаларни россиялик ҳарбий жиноятчилар билан биргаликда ёритишни маъқул кўрган одам энг аҳмоқона қарорни қабул қилган. Бу баланс ёки „тарихнинг иккинчи томони“ эмас. Бу шунчаки Россия пропагандасига аудиторияни чалғитишга имкон беришдир».

Дезинформацияга қарши курашиш маркази (Украинадаги давлат органи) шуни қайд этади: репортажда ҳатто Россия Украинага ҳужум қилгани ҳам эсланмаган, тинч украинлар Россия тажовузидан азият чекаётгани ҳақида ҳам бирор сўз йўқ. «Бир томон тажовузкор бўлган урушда контекстни келтирмаган ҳолда бетарафлик қилиш дезинформацияга айланади», — дейилган идора баёнотида.

Ҳозирча Ҳайтманн ҳам, The New York Times ҳам Россия пропагандасини қўллаб-қувватлаш ҳақидаги айбловларга расман муносабат билдирмади.