«Агар стол атрофида бўлмасак, менюда бўламиз» – Канада бош вазири шов-шувли нутқида нималар деди?

Канада бош вазири Марк Карни 20 январь куни Швейцариянинг Давос шаҳрида ўтаётган Жаҳон иқтисодий форумида чиқиш қилди. У ўз нутқини асосий кучлар геосиёсати бугун ҳеч қандай чегараларсиз, ҳеч қандай чекловларсиз юритилаётгани ҳақида бошлади.

"Бошқа давлатлар, айниқса Канада каби ўрта кучлар ожиз эмас. Улар инсон ҳуқуқларига ҳурмат, барқарор ривожланиш, бирдамлик, суверенитет ва давлатларнинг ҳудудий яхлитлиги каби қадриятларни ўз ичига олган янги тартибни барпо этиш салоҳиятига эга. Ожизларнинг кучи — аввало ҳалолликдан бошланади.

Гўё ҳар куни бизга шуни эслатишаётгандек: биз йирик давлатлар рақобати даврида яшаяпмиз, қоидаларга асосланган тартиб емирилмоқда, кучлилар қўлларидан келганини қилади, кучсизлар эса бошига тушганига чидашга мажбур».

Карнининг айтишича, бу мантиқ қаршисида қолган давлатларда «мослашиб кетиш» истаги кучли, аммо бу иш бермайди.

Канада бош вазири ўз нутқида Ватслав Ҳавелнинг «Ожизларнинг кучи» номли эссесидан бир ҳикояни келтирган. «Унда оддий савол бор: коммунистик тизим қандай қилиб яшаб келган? Унинг жавоби эса бир сабзавот сотувчидан бошланади.

Ҳар тонг бу дўкон эгаси витринасига «Бутун дунё ишчилари, бирлашинг!» деган ёзувни илиб қўяди. У бунга ишонмайди, ҳеч ким ишонмайди, аммо барибир осади — муаммолардан қочиш, итоаткорликни кўрсатиш, тинчгина яшаш учун. Ҳар бир кўчадаги ҳар бир дўкон шундай қилгани сабабли тизим зўравонлик билангина эмас, балки оддий одамларнинг ич-ичидан ёлғон эканини билган маросимларда иштирок этиши орқали яшаб келади.

Ҳавел буни «ёлғон ичида яшаш» деб атаган. Тизимнинг кучи унинг ҳақиқатида эмас, балки ҳамманинг уни ҳақиқатдек ижро этишга тайёрлигидадир. Унинг заифлиги ҳам айнан шу ерда. Биргина одам бу ижрони тўхтатса, масалан, сабзавотчи ёзувни олиб ташласа, хаёлий парда дарз кетади. Дўстлар, компаниялар ва давлатлар ўз «ёзувларини» олиб ташлайдиган пайт келди», дейди Марк Карни.

Унинг таъкидлашича, ўнлаб йиллар давомида Канада каби давлатлар «қоидаларга асосланган халқаро тартиб» деб аталган тизим остида фаровон яшади.

Лекин, «биз бу тартиб ҳақидаги ҳикоя қисман ёлғон эканини билардик: энг кучлилар қулай бўлганда ўзларини қоидалардан озод қиларди, савдо қоидалари нотекис қўлланарди. Халқаро ҳуқуқ эса айбланувчи ёки жабрланувчининг кимлигига қараб турлича қатъият билан татбиқ этиларди».

Унинг айтишича, шу боис риторика билан ҳақиқат ўртасидаги тафовутлар кўпинча тилга олинмаган. Энди эса бу келишув ишламайди. «Очиғини айтай. Биз ўтиш даврида эмас, узилиш даврида яшаяпмиз», деди Карни.

«Сўнгги йигирма йил ичида молия, соғлиқни сақлаш, энергетика ва геосиёсатдаги инқирозлар ҳаддан ташқари глобал интеграция хатарларини фош қилди. Аммо яқинда йирик давлатлар интеграцияни қуролга айлантира бошлади: божлар босим воситаси, молиявий инфратузилма мажбурлаш қуроли, таъминот занжирлари эса заифлик сифатида ишлатилмоқда. Агар интеграция сизни бўйсундириш манбаига айланса, «ўзаро манфаат» ҳақидаги ёлғон ичида яшаб бўлмайди».

Канада етакчисининг айтишича, ўрта кучлар таянган кўп томонлама институтлар – ЖСТ, БМТ, Иқлим конференциялари (COP) каби жамоавий муаммоларни ҳал қилиш архитектураси хавф остида қолган. Натижада «қоидалар сизни ҳимоя қилмаса, ўзингизни ҳимоя қилишингизга тўғри келади».

Аммо, «барқарорликка қилинган жамоавий инвестициялар – ҳар кимнинг алоҳида қалъа қуришидан арзонроқ», айниқса ўрта кучдаги давлатлар учун.

«Канада уйғотувчи қўнғироқни илк эшитган давлатлардан бўлди ва стратегик позициясини тубдан ўзгартирди. Канадаликлар эски фаразлар – «география ва иттифоқлар автоматик равишда фаровонлик ва хавфсизлик беради» деган қарашлар энди амал қилмаслигини тушунади.

..Биз суверенитет, ҳудудий яхлитлик, БМТ Низомига мос бўлмаган куч ишлатишни тақиқлаш, инсон ҳуқуқларига ҳурмат масалаларида қатъий бўлишни мақсад қилганмиз. Шу билан бирга, тараққиёт босқичма-босқич бўлишини, манфаатлар ҳар доим ҳам мос келмаслигини, ҳамкорларнинг барчаси қадриятларимизни бўлишмаслигини тан олган ҳолда амалий. Шу боис биз дунё билан очиқ, кенг ва стратегик тарзда ишлаяпмиз. Орзу қилган дунёни кутиб турмаймиз, мавжуд реал дунё билан ишлаймиз».

Шунингдек, Карни Канада энди «фақат қадриятлар кучига эмас, балки кучининг қийматига ҳам таянишини» билдирди. Бу куч эса мамлакат иқтисодини ривожлантириш, таълим ва саноатга инвестиция ҳамда мудофаа харажатларини ошириш билан амалга оширилмоқда. Шунингдек, Канада ташқи алоқаларни ҳам ривожлантирмоқда.

«Канада – Европа мудофаа харидлари тизимига (SAFE) қўшилди. Сўнгги кунларда Хитой ва Қатар билан янги стратегик ҳамкорликларни якунладик. Ҳиндистон, ASEAN, Таиланд, Филиппин ва Mercosur билан эркин савдо битимлари бўйича музокаралар олиб боряпмиз», — деди у.

Шу билан бирга Карни Арктика суверенитети масаласида Гренландия ва Дания билан қатъий бирдамлигини, НАТОнинг 5 моддасига қатъий содиқлигини таъкидлади. «Канада Гренландия бўйича божлар жорий этилишига қатъий қарши ва Арктикада хавфсизлик ҳамда фаровонлик бўйича умумий мақсадларимизга эришиш учун аниқ музокараларни ёқлайди».

Шу билан бирга Канада бош вазири ўрта кучдаги давлатларни бирлашишга чақирди.

«Мен шуни айтаман: ўрта кучлар биргаликда ҳаракат қилиши шарт. Чунки агар биз стол атрофида бўлмасак, менюда бўламиз. Йирик кучлар ҳозирча ёлғиз юришга қодир – бозор ҳажми, ҳарбий қудрати ва босим имкониятлари бор. Ўрта кучларда эса бундай имконият йўқ.

Гегемон билан фақат икки томонлама музокара қилганимизда, биз заифликдан музокара қиламиз. Таклиф қилинганни қабул қиламиз, лекин бу – суверенитет эмас. Бу бўйсунишни қабул қилган ҳолда суверенитетни ижро этиш холос».

Канада етакчиси «қаттиқ куч»нинг юксалиши бошқа давлатларни «қонунийлик, ҳалоллик ва тартиб-қоидалар кучини унутишга» мажбур қилмаслиги кераклигини айтди.

Карни қоидаларга асосланган ҳозирги халқаро тартибни ўз номи билан аташ кераклигини айтди – «иқтисодий интеграция мажбурлаш қуролига айланган, йирик кучлар рақобати кучайиб бораётган тизим».

«Бу иттифоқчи ва рақибларга бир хил мезон қўллашни англатади. Агар бир томондан иқтисодий босимни қоралаб, бошқасига келганда жим қолсак, демак витриналардаги ёзув ҳануз турибди. Бу эски тартиб қайтишини кутмасдан, ишлайдиган институтлар ва битимлар яратишни англатади. Бу эса кучли ички иқтисодиёт қуришдир. Бу ҳар бир ҳукуматнинг дарҳол устувор вазифаси бўлиши керак», дейди у.

Марк Карнининг айтишича, Канада – «энергетик супер-давлат». У «муҳим минералларнинг улкан захираларига эга, капитал, истеъдод ва қатъий ҳаракат қилиш учун улкан молиявий салоҳиятли ҳукумат»га эга. Шу билан бирга Канада нималар бўлаётганини англайди ва «витриналардаги ёзувни олиб ташлаяпти».

«Эски тартиб қайтмаслигини биламиз. Уни соғиниб ўтириш керак эмас. Носталгия - стратегия эмас. Аммо биз ишонамизки, бу парчаланишдан янада кучлироқ ва адолатлироқ нарса қуриш мумкин. Бу ҳақиқий ҳамкорликдан энг кўп фойда кўрадиган ўрта кучлар вазифасидир. Кучлилар ўз кучига эга. Аммо бизда ҳам ёлғон ижросини тўхтатиш, ҳақиқатни номлаш, ички кучимизни қуриш ва биргаликда ҳаракат қилиш салоҳияти бор», деди Карни.

Шунингдек, Карни Канаданинг ушбу йўли «бирга юришга тайёр ҳар қандай давлат учун очиқ» эканини айтди ва нутқини якунлади.

60 ёшли Марк Карни 2025 йил март ойида Жастин Трюдо истеъфога чиққанидан сўнг Либерал партия раҳбари этиб сайланди ва Канада бош вазири лавозимини эгаллади.

Сиёсатга киришдан олдин у дунёга машҳур иқтисодчи сифатида танилган. У иқтисодий инқирозларни бошқариш бўйича катта тажрибага эга бўлиб, Канада банки (2008–2013) ва Англия банки (2013–2020) бошқарувчиси лавозимларида ишлаган. Шунингдек, Карни иқлим ўзгариши ва молия масалалари бўйича БМТ махсус вакили сифатида ҳам фаолият юритган.