Ўзбекистонда валюта сиёсатининг эркинлаштирилиши ҳақидаги гап-сўзлар ўтган йилнинг ноябрь ойида пайдо бўлган эди. Президентнинг бу ҳақидаги қарорининг лойиҳаси муҳокама учун давлат интерактив хизматлари ягона порталига ҳам жойлаштирилди. Кўпчилик қарор 2017 йилнинг бошида қабул қилинади, деб ўйлаётган эди, бироқ орадан мана ярим йил ўтдики, эркин конвертация йўлида ҳозирча МБнинг расмий курси ҳафтасига 20–30 сўмдан ошиб бораётганидан бошқа ҳеч қандай қадам ташланганини кўраётганимиз йўқ.
UZ24 экспертлардан бирини суҳбатга чорлаб, конвертация «очиб» юборилса нималар бўлиши ва бундан ким ютиши ҳақида гапириб беришни сўради.
Халқаро валюта мажбуриятлари
Мамлакатда конвертация очилиши учун, ўша конвертация деганлари аввало ёпилган бўлиши керак. Ўзбекистон 2003 йилнинг 15 октябрида ХВФ уставининг саккизинчи моддасига кўра, жорий операциялар бўйича миллий валютани конвертациялаш мажбуриятни олган, ўшандан бери бу мажбуриятлардан расмий равишда бўйин товламаган, имзосини қайтариб олмаган, де-юре (юридик жиҳатдан) конвертация бизда ёпиқ эмас. Гап шундаки, мамлакат айни пайтда ўз гарданига олган мажбуриятларни мутлақо бажармаяпти. Бу мажбуриятларга кўра Ўзбекистонга қуйидагилар мумкин эмас:
• жорий халқаро операциялар бўйича тўлов ва ўтказмаларни амалга оширишга чекловлар жорий қилиш;
• бирор-бир дискриминацион валюта битимларида қатнашиш ва унга йўл қўйиб бериш ёки кўплаб айрибошлаш курслари амалиётидан фойдаланиш;
Бундан ташқари, Халқаро валюта фондига аъзо бўлган бошқа бир давлатдан мамлакат ўзининг миллий валютаси қолдиқлари сотиб олишни амалга оширишга мажбур.
2003 йил охиридан 2008 йил ўртасигача Ўзбекистон жорий операциялар бўйича миллий валютани конвертациялаш бўйича мажбуриятларни аниқ ва изчил амалга ошириб келган. Айнан шу йиллари мамлакат экспорти чиройли ўсиш кўрсаткичларини кўрсатиб, беш йил ичида уч мартага ошган — 2,7 млрд. доллардан 11,5 млрд. долларга етган. Шу давр ичида ЯИМ ҳам жорий нархларда 2,8 марта ошган, бу эса экспорт ҳажмининг ўсиши ва ЯИМ ўсиши ўртасида ижобий корреляция борлигини тасдиқлайди. Мамлакатнинг макроиқтисодий муваффақиятлари албатта, миллий валютанинг девальвация, сўнгра бунинг кетидан конвертация қилиниши билан боғлиқ бўлган.
2008 йилги жаҳон кризисининг таъсири
Дастлабки муаммолар 2008 йили АҚШда бошланган жаҳон молиявий-иқтисодий кризиси туфайли пайдо бўла бошлади. Келаётган молиявий таҳдидлар важи билан, бошқа ривожланаётган мамлакатлар, жумладан, қўшниларимиз ва асосий савдо ҳамкорларимиз ҳам тутган йўл — миллий валютани девальвация қилиш ўрнига, аввалига оғзаки, сўнгра бюрократик чекловлар жорий этила бошланди.
