Кейинги пайтда янги иш ўринлари очилаётгани ҳақида кўп гапираяпмиз. Оммавий ахборот воситаларида қайсидир ҳудудда янги цех очилиб, минглаб янги иш ўринлари яратилгани, бошқа вилоятда бутун бир шаҳарча иш билан таъминлангани ёритилмоқда. Бу жуда яхши. Инсон доимий иш ўрнига эга бўлгани яхши-да! Лекин ойлик иш ҳақи билан боғлиқ муаммолар ҳам аксарият кишини ташвишлантиради, айниқса, кунига 12–14 соат ишлаб, арзимас маош тўлашса.
Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексининг 153-моддасига кўра, меҳнатга ҳақ тўлаш миқдори иш берувчи ва ишчи ўртасида тузилган битимга кўра белгиланади. Бу ҳолатда меҳнатга ҳақ тўлаш миқдори қонунчиликда белгиланганидан паст бўлишига йўл қўйилмайди ва қандайдир юқори чегара билан чекланмайди.
Айни вазиятда, кодекснинг 155-моддасига кўра, белгиланган вақт ичида маълум бир меҳнат меъёрлари ва меҳнат мажбуриятларини тўлиқ бажарган ишчининг меҳнатига ҳақ тўлаш меҳнатга ҳақ тўлашнинг қонунчиликда белгиланган ягона тариф сеткаси биринчи разрядидан кам бўлиши мумкин эмас.
2017 йилнинг 1 декабридан эътиборан Ўзбекистонда минимал иш ҳақи ойига 172240 сўмни ташкил этади.
Ягона тариф сеткасининг биринчи разряди бўйича тариф коэффициенти 2,476 ни ташкил этади.
Демак, ҳар қандай иш берувчи ойига 426466 сўмдан кам тўламасликка мажбур.
Айнан юқорида қайд этилган меъёрлар кўплаб ишбилармонларга инсон меҳнатидан паст қийматларда фойдаланиш имкониятини яратмоқда.
Масалан, Фарғона вилоятида тикув цехи фаолият кўрсатмоқда. У ерда аёллар ва эркаклар меҳнат қилишади. Маълумотларга кўра, улар кунига 12–14 соатдан ишлашади. Иш вақти шанба ва якшанбани ҳам қўшиб ҳисоблаганда эрталаб соат 8 дан бошланиб, кечқурун соат 9 да тугайди. Бепул тушлик берилади. Ойига фақат 2 кун дам олиш мумкин.
Ойлик маош 600 минг сўмни ташкил этади.
Яна бошқа мисол — ошхона. Ёши 40дан ошган аёл ҳар куни идиш-товоқ ювади. Иш шарти — эрталаб соат 8 дан кечки соат 5 гача меҳнат қилиш. Бонус — текин тушлик. Дам олиш мумкин, фақат ўз ўрнига одам топиб, унга иш ҳақини ўз чўнтагидан бериши керак бўлади.
Маош — 500 минг сўм.
Қандолат цехи. Қизлар кунига 12 соатдан ишлашади. Кун бўйи тик оёқда туриб, маҳсулот тайёрлашади. Ё ўзлари овқат пиширишлари ё кўчадан харид қилишлари керак. Агар дам олишга эҳтиёж туғилса олдиндан огоҳлантириш керак, йўқса қатъий тарзда чора кўрилади — ишдан бўшатишади.
