Владимир Путин 66 ёшда: У ва Россия 18 йил ичида қанчалик ўзгарди?

Бугун, 7 октябрь куни Россия Федерацияси президенти Владимир Путин 66 ёшини нишонламоқда. Kun.uz машҳур сиёсатчининг ҳаёти ва сиёсий фаолияти билан боғлиқ айрим факт ва рақамларни муштарийлари билан баҳам кўришга қарор қилди.

Владимир Путин 1952 йилнинг 7 октябрида Ленинград (ҳозирги Санкт-Петербург) шаҳрида таваллуд топган. СССР тарқалгунга қадар давлат хавфсизлик қўмитасида хизмат қилган. 1998-1999 йилларда Россия Федерал хавфсизлик хизматига раҳбарлик қилган.

1999 йилнинг 7 августда халқаро террорчилар Шамил Басаев ва Ҳаттоб бошчилигида «Исломий тинчликпарвар бригадаси» жангарилари Доғистонга бостириб киришади. 9 август куни Путин Россия ҳукумати раҳбари — Бош вазир вазифасини бажарувчи этиб тайинланади ва жангариларга қарши курашни бошлайди. 16 август куни у бу лавозимни расман эгаллайди. 15 сентябрга келиб террорчилар Доғистон ҳудудидан сиқиб чиқарилади.

1999 йилнинг сентябрида Россияда бир қатор террорчилик актлари (Москва, Буйнакск ва Волгодонск) юз беради ва 300дан зиёд киши қурбон бўлади. Александр Литвиненко ва Юрий Фельштинскийнинг «ФХХ Россияни портлатмоқда» китобида Путиндан кейинги ФХХ раҳбари Николай Патрушев бош вазир кўрсатмасига биноан турар жой биноларининг портлатилишини уюштирганини ёзади. Мақсад — бўлажак президентлик сайлови олдидан ўз рейтингини кўтариш ва Чеченистонга қўшин олиб кирилиши учун жамоатчиликда розилик кайфиятини уйғотиш бўлади. Путиннинг ўзи бу версияни алаҳсираш, деб атайди.

Кейинчалик сиёсий карьераси давомида Путин бошчилигида ёки бевосита унинг буйруғи билан россиялик аскарлар Чеченистон, Гуржистон, Донбасс ва Суриядаги урушларда қатнашишди. 2014 йилда Қрим аннексия қилиниб, Украина таркибидан Россияга ўтказилди. Ҳанузгача унинг бу сиёсий ҳаракати жаҳон ҳамжамияти томонидан тан олинмасдан келинмоқда.

Путиннинг ҳокимият тепасига келиши

1999 йил 31 декабрь куни Россиянинг биринчи президенти Борис Ельцин ўз лавозимидан кетишга аҳд қилади ва халққа янги йил телемурожаати асносида Путиннинг ўзининг сиёсий вориси эканлигини эълон қилади. Путин Россия президенти вазифасини бажаришга киришади.

2000 йилнинг 26 мартидан Путин Россиянинг сайланган президентига айланади ва ўша йилнинг 7 майидан вазифасига киришади. Сайловларнинг биринчи туридаёқ у 52,94 фоиз овоз тўплайди.

2004 йилнинг 14 мартида у иккинчи муддатга Россия Федерацияси президенти этиб сайланади ва биринчи турнинг ўзида 71,31 фоиз овоз тўплайди. 2004 йилнинг 7 майида лавозимни бажаришга киришади.

2008 йилнинг 7 майида у сайланган президент Димитрий Медведевга лавозимни топширади ва ўзи ҳукуматни бошқаришга киришади

Медведевнинг президентлик даврида Россияда президентлик муддати 4 йилдан 6 йилгача узайтирилади. Бу вақтга келиб Путин Time журналининг «Жаҳоннинг таъсир кучи энг катта инсонлари рўйхати»да иккинчи ўринда бораётган эди.

Дмитрий Медведев бир муддат президентликни ўтаб бўлгач, 2012 йилнинг 4 мартида ўтган президентлик сайловларида Путин яна иштирок этади ва сайловда иштирок этган 63,6 фоиз сайловчининг овозини тўплаб, ўша йили 7 майдан учинчи бор президентлик лавозимига киришади.

У 2018 йилнинг 18 мартида 76,6 фоиз овоз билан тўртинчи бор президент этиб сайланди.

Жуда кўплаб россияликлар уни муносиб ва жуда яхши раҳбар деб билишади. Буни сайловларда тўпланган овозлардан ҳам билиб олиш мумкин.

Левада-центр ижтимоий сўров маркази шу йилнинг апрель ойида Владимир Путинсиз эришиш мумкин бўлмаган муваффақиятлар борасида россияликлар ўртасида сўров ўтказади. Ушбу сўровдаги айрим саволларни МБХ-Медиа таҳлил қилиб чиққан.

1. У Россияга буюк барқудрат мамлакат статусини қайтарди

«Путин Россияни яна буюк мамлакатга айлантирди». Россияликларнинг 47 фоизи айнан мана шу фикрда. 2000 йилда 1 баррель нефтнинг баҳоси жаҳон бозорларида 28 доллар турган. 2011-12 йилларга келиб нефть баҳоси 110 доллардан ортиқ эди. Нефть сотувидан 3-4 баробар кўпроқ пул кела бошлаган. Албатта, бу россияликларнинг яшаш тарзига ижобий таъсирини ўтказа бошлаган. Бироқ бу ерда Путиннинг ҳеч қандай хизмати йўқ. Шунчаки, бозордаги вазият шундай тус олгани унинг омадидир.

2014 йилда рубль қиймати кутилмаганда пастга қулагач, кимдадир қандайдир жамғарма бўлса, ТВ экранига термулиб, валюталар курсини кузата бошлади. Мамлакат ақлли ва истеъдодли инсонлар нима ўйлаб топаётганига эмас, Ер қаъридан нима қазиб олинаётганига боғланиб қолганди.

Россия жаҳондаги энг катта мамлакат. Жаҳон иқтисодиётида Россиянинг тутган улуши эса 2 фоизга тенг. Агар Япония Россия субъекти бўлганида ҳудуди жиҳатидан 13-ўринда бўлар эди. Лекин у ерда 128 миллион аҳоли яшайди ва жаҳон иқтисодиётининг 6 фоизи японларга тегишли.

2018 йилда буюклик кўрсаткичи сифатида йирик ва барқарор иқтисодиёт бўлиши мумкин, лекин яқин ва узоқ давлатлардаги нишонни аниқ ура оладиган ракеталар эмас.

2. У Шимолий Кавказдаги вазиятни барқарорлаштирди

Путин Кавказдаги урушга чек қўйди. Буни тан олмаслик мумкин эмас. Лекин ундан кейин нима бўлади? Чеченистон раҳбари Рамзон Қодиров билан у ота-боладек муносабатда ва шахсий келишувлари бор. Унга кўра, Россия Чеченистонга амалда ўлпон тўлайди. Агар Россиянинг кейинги президенти буни қилишдан бош тортса, янги уруш авж олиши ҳеч гап эмас.

Чеченистондаги барча куч ишлатар тизимлар Қодировга қараб ишлашади. Бутун бир армия, ИИВнинг «Север» батальони Рамзон Қодировга тўғридан-тўғри бўйсунади. У мусулмон давлатлари етакчилари билан тўғридан-тўғри музокаралар олиб боради, унинг жангчилари Сурия ва Донбассда жанг қилишмоқда. У кўпхотинликни тарғиб этиб, шариат Россия қонунларидан устун эканлигини очиқ таъкидлаб келади.

3. Пенсия ислоҳотлари ва намойишлар

Агар рақамлар рублда акс эттирилса 18 йил аввалги маошларни бугунгиси билан таққослаб бўлмайди, албатта. 2000 йилда ўртача маош 2223 рубль бўлган бўлса, бугунги кунда у 39085 рублни ташкил этмоқда (Росстат маълумоти). Лекин бу шунчаки рақамлар. Долларда тасвирланса, ўртача ойлик маошлар бу йиллар ичида у қадар ошмаганини кўриш мумкин: 2005 йил — 300$, 2018 йилда — 500$.

Сўнгги сайловлар ўтиб олгач, ҳукумат пенсия ёшини ошириш режаси ҳақида гапира бошлади ва Путин яқинда бу қонунни имзолади ҳам. Эркаклар учун у 65 ёшгача кўтарилади. Ҳолбуки Россияда эркакларнинг ўртача умр кўриш кўрсаткичи 66 йилни ташкил этади. Бу ислоҳот бутун Россия бўйлаб катта норозиликлар тўлқинини келтириб чиқарди. Путиннинг ҳам, ҳукмрон «Единая Россия» партиясининг ҳам рейтинги кескин пастлашига сабаб бўлди.

4. У МДҲ давлатларининг Россия билан яқинлашишини таъминлади

Россияликлар Путин МДҲ давлатлари билан Россиянинг алоқаларини кучайтирди, деб ҳисоблашади. 2008 йилги урушдан сўнг Гуржистон, 2014 йилда — Қрим аннексия қилингач эса Украина МДҲ таркибини тарк этганининг ўзиёқ бу таъкид нотўғри эканлигини исботлайди.

Қўшнилари Россияни ҳурмат қилишдан кўра, кўпроқ ундан қўрқишади.

5. Путиннинг таянчи

Россияликларнинг фақатгина 14 фоизи судларга ишонади, 21 фоиз кишилар эса полицияга. Бу ерда ортиқча таъкидга ҳожат бўлмаса керак.

6. Путин ва Ўзбекистон

2016 йилнинг кузида Ўзбекистонда ҳокимият алмашгач, Россия билан муносабатлар жадал ривожлана бошланди. 2016 йил якунларига кўра, ўзаро савдо ҳажми 4,2 миллиард АҚШ долларидан зиёдни ташкил этган. Икки давлат раҳбарлари ўртасида тез-тез телефон мулоқотлари ва учрашувлар ўтказила бошланди. 2018 йилнинг апрелида Ўзбекистон президентининг Москвага ташрифи давомида икки мамлакат ўртасида умумий қиймати 16 млрд долларни ташкил қилган шартномалар имзоланган.

Шу йилнинг 18-19 октябрь кунлари Тошкентда Ўзбекистон ва Россия раҳбарлари Шавкат Мирзиёев ҳамда Владимир Путиннинг учрашуви бўлиб ўтади. Россия президентининг расмий ташрифи доирасида Россия-Ўзбекистон биринчи ҳудудлараро ҳамкорлик форуми ўтказилади.