«Эҳтиёт бўлинг, эшиклар ёпилади. Кейинги бекат...»

Бу овоз Тошкентда ақалли бир марта бўлган ёш-у кексага таниш. Қизиғи, бу жумлалар барчанинг хаёлида ҳар доим бир хил овозда янграйди. Манзилингизга етиб олгунга қадар, у сизга йўл кўрсатиб боради, эҳтиёткорлик ва огоҳликка чақиради. Борингки ана, катталарга жой бериш кераклигини ҳам уқтиради. Лекин гап фақат овоз ҳақида эмас, бу овоз янграйдиган Тошкент метрополитени ҳақида. Минглаб одамларнинг узоғини яқин қиладиган бу манзил ҳақида нималарни биламиз?

Тошкент метрополитени: кеча

Айтишларича, республиканинг ўша вақтдаги раҳбари Шароф Рашидов Тошкентда метро қурилишига рухсат олиш учун Москвага нақ 18 маротаба мурожаат қилган.

Тошкент метрополитени Ўрта Осиёдаги илк ерости транспорт воситаси ҳисобланади. Собиқ совет давлатлари ҳудудида Москва, Санкт-Петербург, Киев, Боку, Тбилиси, Харков шаҳарларидан кейин еттинчи бўлиб, Марказий Осиёда эса биринчи бўлиб 1972 йилда Тошкент шаҳрида метрополитен қурилиши бошланган.

1977 йил 6 ноябрь санасида ишга тушган метрополитеннинг энг дастлабки бекатлари «Олмазор», «Мирзо Улуғбек», «Ҳамза» (ҳозирги «Новза»), «Ёшлик» (ҳозирги «Миллий боғ»), «Халқлар дўстлиги», «Мустақиллик майдони», «Амир Темур хиёбони» бўлган. 1980 йилда Чилонзор йўлининг барча 12та бекати тўлиқ қуриб битказилади. 1984 йилда Ўзбекистон йўли фойдаланишга топширилади. Энг «ёш» Юнусобод йўлининг қурилиши 1988 йилда бошланган бўлса-да, мустақилликдан кейин, 2001 йил август ойига келибгина ишга тушади. Бунга ўтган давр ичида сиёсий тузумнинг мутлақо ўзгаргани сабаб бўлган бўлса ажабмас.

Метрополитен архитектуравий қурилиши, безаклари жиҳатидан диққатга сазовордир. У миллий архитектурани алоҳида янги босқичга олиб чиққан деб саналади. Шаҳар бош архитектори С.Одилов ва «Тошметролойиҳа» бош архитектори Р.Файзуллаев бошчилигидаги рассомлар, ҳайкалтарошлар, архитекторлар жамоасининг меҳнати самараси ўлароқ миллий безак ва нақшлар панорамаси бунёд этилган. Аҳамиятлиси, улар мутлақо бир-бирини такрорламайди.

Шунинг учун ҳам метро фақатгина йўловчи ташиш воситаси эмас, сайёҳлар учун экскурсиябоп маскан ҳам ҳисобланади.

Метрополитен бекатларида усталик билан ишланган мозаикалардан тортиб, бир-бирини такрорламайдиган нақшлар, ганчкорлик, мармар ўймакорлиги, ҳатто бадиий адабиёт намуналарини жонлантирувчи иллюстрацияларни ҳам топиш мумкин. Улар ҳар бир станцияга оригинал руҳ бағишлайди.

Тошкент метрополитени: бугун

Тошкент метрополитени айни кунда учта ─ Чилонзор («Олмазор», «Чилонзор», «Мирзо Улулғбек», «Новза», «Миллий боғ», «Халқлар дўстлиги», «Пахтакор», «Мустақиллик майдони», «Амир Темур хиёбони», «Ҳамид Олимжон», «Пушкин», «Буюк ипак йўли»), Ўзбекистон («Дўстлик», «Машинасозлар», «Тошкент», «Ойбек», «Космонавтлар», «Ўзбекистон», «Алишер Навоий», «Ғафур Ғулом», «Чорсу», «Тинчлик», «Беруний»), Юнусобод («Минг ўрик», «Юнус Ражабий», «Абдулла Қодирий», «Минор», «Бодомзор», «Шаҳристон») йўлларида жойлашган 29 та станциядан иборат. Метрополитендан бир кунда ўртача 180-200 минг йўловчи фойдаланади. Йўловчилар ўз манзилларига тез ва осон етиб олишлари учун 3000 дан зиёд метрополитен ходими ─ машинистлар, бекат назоратчилари, электр механиклар, электромонтёрлар, чилангарлар хизмат кўрсатади. Метрополитен тармоғи умумий 36,2 километрни ташкил этади.

«Эҳтиёт бўлинг, эшиклар ёпилади», «Кейинги бекат...», «Ҳурматли йўловчилар, ёш болали, ногирон ва ёши катта йўловчиларга жой беринг» жумлаларини такрорловчи барчага таниш овоз Ўзбекистон телерадиокомпанияси сухандони Муслима Муродовага тегишли. Бекат ва эскалаторларда хавфсизлик қоидаларини эслатувчи овозлар эса метрополитен ходимлари тилидан янграйди.

Метрополитен реклама ва пропаганда учун ҳам яхшигина майдонга айланиб улгурган.

Бусиз эса метрони тасаввур қилиб бўлмайди...

Метрополитен станцияларининг номланишига замон ўз таъсирини кўрсатган. Мустақилликка қадар улар учун асосан совет социализми руҳидаги номлар танланган бўлса, кейинчалик улар миллий ва умумбашарий мазмундаги номларни олди. Масалан, «Чкалов» ─ «Дўстлик», «Ҳамза» ─ «Новза», «Собир Раҳимов» ─ «Олмазор», «Максим Горький» ─ «Буюк ипак йўли», «Ҳабиб Абдуллаев» ─ «Шаҳристон», «Ёшлик» ─ «Миллий боғ»...

Қизиқарли жиҳати, метрополитен станцияларнинг номланиши ҳар доим ҳам шу манзил билан мувофиқ тушавермайди. Бу эса нафақат чет элликлар, шаҳар меҳмонлари, балки пойтахтнинг туб аҳолиси учун ҳам ноқулайлик туғдириши табиий. «Олмазор» метроси Олмазор туманида эмас. «Мирзо Улуғбек» метросининг Мирзо Улуғбек боғига ҳам, Мирзо Улуғбек туманига ҳам алоқаси йўқ, «Ғафур Ғулом» метроси ва Ғафур Ғулом паркини ҳеч нарса боғлаб турмайди. Абдулла Қодирий боғига «Абдулла Қодирий» метроси орқали борилади деган одам ҳам адашиб қолиши тайин.

Тошкент метрополитени пойтахтнинг асосий ташриф қоғозларидан бири ҳисобланса-да, бир қатор камчилик ва ноқулайликлардан холи эмас.

Биронта метро станциясида ногиронлар учун қулайлик масаласи кўрилмаган. Зиналарда ва эскалаторларда, ҳатто баъзи ерости йўлига тушиш жойларида ҳам ногиронлар учун пандуслар (аравача ҳаракатланиши учун мўлжалланган йўлак) мавжуд эмас. Шу жиҳатдан метро ҳам бошқа транспорт воситалари сингари имконияти чекланганлар учун анчагина ноқулай транспорт.

40 ёшдан ошиб қолган метрополитен анчагина «қарияпти». Зах ўтган, деворлари шикаст ея бошлаган, чакки ўтган жойларни тез-тез учратиш мумкин. Ўзбекистон йўли бўйлаб ҳаракатланаётган поездлар эса кўринишиданоқ яроқлилик муддати ўтганлиги билинади, поезд ҳаракати чоғидаги кучли шовқин эса буни яна бир бор тасдиқлайди. 

Поездлар ҳаракати оралиқ интерваллари анчагина узоқ. Кундузги соатларда ҳар 5-6 дақиқа, кечки пайтда эса 9-10 дақиқагача, баъзида ундан ҳам узоқроқ кутишга тўғри келади.

Ер ости йўлларида ва станцияларда йўл кўрсаткичлари, яқин атрофда жойлашган объектлар ҳақида маълумот жуда кам, барча бекатларда йўқ. Поезддан тушгач, ўз манзилига қайси томондан чиқишни билмай, овора бўлиб йўл сўраб юрганларни тез-тез учратиш мумкин. 

Метрополитен станциясига кираверишида қатор тизилган турникетларнинг барчаси ҳам ишлаётган бўлмайди. Бу эса қатнов тиғиз бўлган соатларда ноқулайлик туғдиради. Ҳалигача электрон тўлов тизимининг тўла йўлга қўйилмагани (2018 йил охирига қадар ишга тушиши ҳақида маълумот берилган эди) эса кассалар олдидаги тартибсизлик ва навбатларга сабаб бўлади.

Метрополитен ёзда салқин, қишда иссиқ бўлишига қарамай, вентиляция, ҳаво айланиш тизими яхши йўлга қўйилмаган. Қатнов тиғиз бўлган пайтларда наинки поезд вагонларининг ўзида, платформаларда ҳам тоза ҳаво топиш муаммога айланади. Саломатлиги билан муаммоси бўлганлар учун бу жиддий хавф туғдириши ҳеч гап эмас.

Шу ўринда, метрополитен бекатларида биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш учун шароитнинг йўқлигини ҳам қайд этиб ўтиш лозим. Ҳаво яхши айланмайдиган ер остида соғлигида ўзгариш сезилган йўловчиларга биринчи ва энг содда тиббий ёрдамни кўрсатиш чоралари кўрилмаган.

Хавфсизлик мақсадида ҳар бир ер остига ўтиш йўлида ва бекатларда турган милиция ходимларининг ҳам қандай ишлаши барчага маълум. Улар ўз кайфиятига, ҳолатга қарабгина сумкаларни текширишга ҳафсала қиладигандек таассурот уйғотади.

Тошкент метрополитени: эртага

Яқин келажакда метро йўлларининг узайиши, янги станцияларнинг ишга тушиши кутилмоқда. Хусусан, пойтахтнинг шимолий қисмига олиб борувчи Юнусобод йўлининг «Шаҳристон» бекатидан «Туркистон» бекатигача 2,7 км узунликдаги «Юнусобод» ва «Туркистон» бекатлари 2020 йилда ишга тушиши режалаштирилган.

Енгил метро тизими, яъни эстакеда (ер усти кўприклари) усулида 6 та бекатдан иборат бўлган Сергели йўли ҳам 2020 йилда ишга тушиши мўлжалланган.

Шунингдек, яна бир лойиҳа ─ ер усти метро ҳалқа йўлини ишга тушириш ишлари ҳам олиб борилмоқда. 35 та бекатни бирлаштирувчи, узунлиги 52,1 км бўлган ҳалқа йўлининг бунёдкорлик ишлари 2017 ─ 2030 йиллар оралиғида амалга оширилади. Бу ҳалқа йўли Тошкент шаҳрининг туманларини бир-бири билан боғлаш, чекка туманлар оралиғида транспорт алоқаларини йўлга қўйишга хизмат қилади.

Яқин ойларда тирбандликнинг олдини олиш мақсадида метрополитен бекатларида анъанавий жетон харидидан электрон тўловга ўтиш тизимининг йўлга қўйилиши ҳам кутилмоқда.

Метрополитен фақат Тошкентга хосми?

Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларида ҳам метрополитен ишга тушишини кутиш мумкинми, деган савол кўпчиликни қизиқтириши табиий. «Тошкент метрополитени» унитар корхонаси маълумотларига кўра, шаҳар аҳолисининг сони 1 млн.дан ошган ҳудудлардагина мамлакат ҳукуматнинг тегишли қарори асосида метрополитен ишга туширилиши мумкин.

«Тошкент метрополитени» Ўзбекистон аҳолиси учун ҳам транспорт воситаси ҳам стратегик бино, ҳам бадиий архитектура мўъжизаси. У янада қулайлашиб, модернизациялашиб боришига умид қиламиз. Ҳар ҳолда метрода суратга олишга рухсат беришди-ку...

Саодат Абдураҳмонова