«Оқ уйда болаларимнинг офиси бўлмайди» — сиёсатга қайтган Жо президент бўла оладими?

АҚШда кейинги йил ноябрь ойида навбатдаги президентлик сайловлари ўтказилади. Унда шубҳасиз, амалдаги президент Дональд Трампнинг имкониятлари юқори. Трампга асосий рақобатчи сифатида Обама вақтида вице-президент бўлган Жо Байден қаралмоқда. Демократлардан кўрсатилган номзодлар орасида етакчиликни илк чиқишлариданоқ қўлга олган Байден мамлакатни ўзгартириш кераклигини, Трамп АҚШнинг обрўсига путур етказаётганини иддао қилмоқда. Сайлов кампанияси учун номзодлар орасида энг кўп пул йиққан ва халқнинг меҳрини қозонган Байден сайловда Трампга жиддий қаршилик кўрсата оладими?

«Путинга президентни биз танлаймиз, деб хабар юбориш учун 5 доллар тўланг»

Байденнинг бошқа номзодлар Трамп ва Блумбергдан қандай фарқи бор? Албатта, миллиардер бўлмагани. Икки номзод ҳар жиҳатдан бир хил бўлса-да, улардан бирини танлаш керак бўлса, одамлар миллиардер бўлмаган номзодни танлаши ҳақиқатга яқин. У ҳам бизга ўхшаган одам, деб ўйлашади камида. Масалан, Майкл Блумберг президентлик пойгасига қўшилганини эълон қилгач, «У президентликни сотиб олмоқчи», деб гапира бошлади кўпчилик. Трамп ҳақида ҳам шундай дейишганди.

Байден эса сайлов кампанияси учун одамлардан пул сўрашдан тортинмаяпти. Америкадек сиёсат санъат даражасига кўтарилган мамлакатда президентликка номзод халқдан ўз кампанияси учун пул сўраса, буни оддий қабул қилишади. Бундай номзодларни яхши кўриб ҳам қолишади. Байден хусусан бир чиқишида шундай деганди: «Агар мен президент бўлсам, бизнинг президентни танлашга уринаётган Путинларнинг даври ўтади. 5 доллар беринг ва бу орқали унга президентни сиз эмас, биз танлаймиз, жаноб Путин, деб хабар юборинг».

Байденнинг кампанияси учун аллақачон 25 миллион доллардан кўпроқ пул йиғилди. Худди «Слуга народа» фильмидаги президент Василий Голобородка каби автобусдаги штаби билан мамлакатни кезаётган Байден асосий эътиборни ўрта қатламга қаратаётганини сезиш мумкин. Бир қараса, у афроамерикаликларга уларнинг ҳуқуқларини оширишни ваъда берган, бир қараса муҳожирларни умидлантирган. Аммо Байден ўз кампанияси давомида битта қўпол хатога йўл қўяётгандек...

Албатта, биз Байдендек доно сиёсатчига баҳо беришга ёшлик қиламиз, аммо унинг баъзи ҳаракатларини таҳлил қилсак, жаноб Байден хафа бўлмас. Трамп олдинги сайловларда қандай ғолиб бўлгани эсингиздами? У сайловдаги асосий рақиби Ҳиллари Клинтондан фарқли ўлароқ халқаро сиёсатдаги узоқ йиллик режалар ҳақида лекция ўқимади, шунчаки халққа унинг даврида яхшироқ яшашлари мумкинлигини тушунтирди («Қозонингизда товуқ гўшти қайнашини хоҳласангиз, бизга қўшилинг» деганди «Қора рицар» фильми қаҳрамони қиролича аскарларни тетиклантириш учун сўзлаган ўта зерикарли ва бефойда нутқидан сўнг»). Трамп солиқларни камайтиришини, янги корхоналар очишини айтганди ва сўзида турди.

Ҳиллари Клинтон Россияга аёвсиз зарба бериши, Хитойни савдо жангида йўқ қилишини ваъда қилаётганда Трамп АҚШнинг халқаро полиция вазифасини бажаришни бас қилиши кераклигини уқтирди. Бошқача айтганда, у одамларга халқаро майдондаги ҳолат иккинчи масала экани, улар аввало яхши яшашни хоҳлашини эътиборга олганди. Сайловда эса ким уларга яхши ҳаётни ваъда қилса, ўшанга овоз беришади. Байден Клинтоннинг мана шу хатосини такрорлаб бор эътиборини Путинга, Трампни тахтдан ағдаришга қаратмоқда.

Байденнинг устунлиги нимада?

Трампнинг сайловдаги асосий рақиби Байден эканининг сабаблари ҳам йўқ эмас. Жо сайловда ғалаба қозонишига шубҳа қилмаётганлар ҳам топилади. Трамп президентлик вақтида чиндан одамлар учун айтган ваъдаларини бажарди (тўғри, Мексика билан ўртадаги девор ҳали қурилгани йўқ), аммо Россия билан «ҳаддан ташқари қуюқ» муносабатда бўлгани унинг обрўсига салбий таъсир қилди.

Айниқса, Финландиядаги Путин билан учрашув Трампга жуда салбий зарба бўлди. Ўша учрашувда Трампдан Россия АҚШдаги президентлик сайловларига аралашгани ҳақида сўрашди. Трамп эса қуруққина қилиб йўқ, деб жавоб берди. Кейин ундан янада мураккаб савол сўрашди: «АҚШ разведкачилари Россия сайловларга аралашганини исботлайдиган маълумотлар топган, аммо сиз Путиннинг гапларини тасдиқлаяпсиз?». Трамп бу саволга шундай жавоб берди: «Унинг мисоллари ишонарлироқ». Айнан мана шу жавоб нафақат Трампнинг, балки АҚШнинг халқаро майдондаги обрўсига салбий таъсир қилди.

Калифорниянинг собиқ мэри Арнольд Шварценеггер бу борада жуда кескин гапларни айтганди: «Жаноб Трамп, чиқишингиз охирида Путин билан суратга тушишингизни кутдим. Сиз ўзингизни шармандаларча тутдингиз. Бир вақтлар Рональд Рейган Берлин девори олдида туриб Горбачёвга «Жаноб Горбачёв, бу деворни бузинг», деб айтганди. Сиз эса ўзингизни худди сувга бўктирилган макаронга ўхшаб тутдингиз».

Айнан Путин билан учрашувлардаги «сиёсий мағлубияти» Трампга сайловлар вақтида қимматга тушиши мумкин. Россия билан муносабат америкаликлар учун ўта принципиал масала. Шунинг учун бу борадаги ташвиқот сайлов давомида кўплаб овоз келтириши мумкин. Байден «мени сайласанглар, Путинлар бизнинг президентни танлашга аралашадиган давр ўтади» дейиш орқали оддий халқнинг меҳрини қозонмаса ҳам, камида АҚШ сиёсатчилари орасида обрўсини мустаҳкамлайди.

Америкада классик сиёсатчилар қадрланишини биласиз. Трампдан фарқли Байден айнан мана шу тоифадаги «олд скул» сиёсатчилардан. Ундан камида радикал чиқишлари билан ҳамманинг ҳайратига сабаб бўлмайдиган «рисоладагидек» президент чиқишини кутиш мумкин. Байден вице-президент лавозимида Обама билан бирга ишлаганини унутмаслик керак. Байден айниқса кетганидан сўнг қадрланаётган Обамадан кўп нарса ўрганганини тахмин қилиш мумкин. У вице-президентликдан аввал сенатор бўлиб ишлаган, яъни сиёсатга кеча келиб қолгани йўқ. Кўплаб сайловларни кўрган тажрибали демократ Байден ўз тажрибасидан унумли фойдаланса, Трампни енга олади.

«Агар мен президент бўлсам...»

Байден чиқишларидан бирида Трампнинг «нозик жойидан олганди». Биласиз, Трампнинг фарзандлари сиёсат оламида тезда машҳур бўлиб, катта давраларга ҳам қўшила бошлади. Байден бу ҳақда шундай деганди: «Агар мен президент бўлсам, болаларимнинг Оқ уйда офиси бўлмайди».

Кўчирмачилик ва президентлик сайловидан «дисквалификация»

Байден бунгача ҳам президентлик сайловларида қатнашган. 1987 йил у сайловларга қатнашишга қарор қилади, аммо тезда Байденнинг номзодини олиб ташлашади. Чунки унинг талабалик вақтидаги ишларидан бирида кўчирмачилик аломатлари топилган. Бир куни Байденлар оиласи регби ўйинини стадиондан кузатишаётганда томошабинлардан бири плагиат ҳақида қўшиқ айтиб, уларнинг устидан кулганида, Хантер Байден уни дўппослаб кетган.

Байден 2007 йилда ҳам президентликка номзодини қўяди. Қизиғи, у номзодини қўйишидан икки кун аввал ўғли газеталар қаҳрамонига айланади. Ҳа, Хантер Байден олдин ҳам отасининг президентлик кампаниясига таъсир кўрсатган. Хантер амакиси Жимми ва яна бир шериги билан «Paradigm» фондини 21 миллион доллар эвазига сотиб олишни режалаштиради. Аммо кейинчалик бу корхона аслида тўланадиган пулдан ҳам арзон туриши маълум бўлгач, савдо бузилади. Хантер Байден эса шундоғам кредитга олинган ота-онасининг 1,6 миллионлик уйини гаровга қўйишга мажбур бўлади. Праймеризда муваффақиятли қатнаша олмаган катта Байден эса яхшиси Обамага қўшилишга қарор қилади. Натижада АҚШ тарихидаги илк қора танли президент Обама Байденни вице-президент этиб тайинлайди.

Энг катта тўсиқ – ўғли

Жо Байден президентликка номзодини қўйиши билан Трамп унинг хавфли рақиб эканини англаган ҳолда кечиктирмай илк зарбани берди. Байден вице-президент бўлган вақтда унинг ўғли Хантер Байден Украинадаги йирик газ ишлаб чиқарувчи «Burisma Holdings» корхонасига ишга киради ва Трампнинг айтишича, бу вақт давомида катта миқдорда пул олган. АҚШ президенти буни коррупциянинг ҳақиқий кўриниши деб атаб Украина президенти Владимир Зеленский билан учрашувда Хантер Байден ишини чуқурроқ ўрганишни сўради.

Айнан мана шу иши, яъни бошқа мамлакат раҳбарига босим ўтказиши Трампни қийин ҳолатга тушириб қўйди. Демократлар унга импичмент эълон қилишди. Бу воқеалардан сўнг Байденнинг ҳам рейтинги тушиб кетди. Ҳа, Хантер Байден иши сайловнинг икки фаворити — отаси Жо Байден ва амалдаги президент Дональд Трампнинг сайлов кампаниясига салбий таъсир кўрсатди.

Агар Украина прокуратураси Хантернинг коррупцияга аралашганини исботлай олса, сайловдаги асосий интрига ҳам ўлади. Ҳозирча эса дунёдаги энг зўр пойга — АҚШ президентлик сайловини кузатишда давом этамиз. Эслаб қолинг, қария Байден охиригача курашади...

Ўткир Жалолхонов