Меркель партияси «қизиллар»га ютқазди. Германиядаги сўнгги сиёсий ўзгаришлар ҳақида нималар маълум?

Дастлабки натижалар

Германия Федерал сайлов комиссияси душанба куни барча 299 округдаги протоколларни ҳисоблаб чиқиб, сайловларнинг дастлабки натижаларини эълон қилди. Почта орқали йўлланган бюллетенларни ҳисоблаш жараёни давом этмоқда. Энг кўп овозни социал-демократлар қўлга киритган, аммо ҳукуматни шакллантириш учун коалиция бўйича келишувга эришиш керак бўлади.

• Социал-демократик партия (ГСДП) — 25,7 фоиз;
• Христиан-демократик ва Христиан-социалистик иттифоқ (ХДИ/ХСИ) — 24,1 фоиз;
• «Яшиллар» — 14,8 фоиз;
• Эркин демократик партия (ЭДП) — 11,5 фоиз;
• «Германия учун альтернатива» — 10,3 фоиз;
• «Сўллар» партияси 4,9 фоиз.

2017 йилги сайловлар билан таққослаганда ХДИ/ХСИ блоки натижаси 8,9 фоиз пунктга ёмонлашган. Социалистлар эса ўтган сайловдаги натижасини 5,2 ф.п.га яхшилаган, «Яшиллар» — 5,9 ф.п.га. «Сўллар» 4,3 ф.п., «Германия учун альтернатива» — 2,3 ф.п. йўқотган.

Сиёсий тадқиқотлар билан шуғулланувчи Infratest Dimap компанияси ХДИ/ХСИнинг бу сайловлардаги йўқотишини икки миллион овозга баҳолаган - улар «яшиллар» ва социал-демократларга кетган.

Бундестагда ўтган сафарги 709 ўрнига 735 депутат бўлади, ўринлар қуйидагича тақсимланади:

• Социал-демократик партия (ГСДП) — 206;
• Христиан-демократлар ва Христиан-социалистлар иттифоқи (ХДИ/ХСИ) — 196;
• «Яшиллар» — 118;
• Эркин демократик партия (ЭДП) — 92;
• «Германия учун альтернатива» — 83;
• «Сўллар» партияси — 39.

Темир фрау билан хайрлашув. Ангела Меркель Германия ва Европа учун ким эди?

Фаворитлар

Германияда 2021 йилги парламент сайловларида сўнгги 16 йилда илк бор ГФРнинг амалдаги канцлери иштирок этмади. Ангела Меркель 2018 йилдаёқ Христиан-демократлар иттифоқи раҳбарлигини бўшатиши ва тўртинчи муддатдаги канцерлиги якунида сиёсатни тарк этиши ҳақида маълум қилганди. Унинг ўрни учун учта асосий партия кураш олиб борди, лекин бу учлик кўрсаткичлари орасида катта фарқ бўлмагани туфайли сайловлар якунлари ҳамон ноаён бўлиб қолмоқда.

Экзитполлар буни тасдиқлаган — якшанба куни овоз бериш участкалари ёпилиши билан Infratest dimap/ARD ўтказган сўровга кўра, ХДИ/ХСИ ва Германия Социал-демократик партияси (ГСДП) 25 фоиз атрофида овоз олиши, «Яшиллар»нинг кўрсаткичи 15 фоиздан ошиши, «Германия учун альтернатива» ва Эркин демократик партия (ЭДП) 10-11 фоиз атрофидаги сайловчилар қўллаб-қувватловига эришгани, «Сўллар» 5 фоизлик чегарадан ўта олмагани, қолган партияларнинг жами овози 8 фоиз атрофида бўлгани маълум қилинганди. Расмий натижалар кейинроқ эълон қилинади.

Социологик сўровлар бундестагга 2017 йилдаги каби олтита сиёсий куч ўтиши кутилаётганини кўрсатганди. Булар ХДИ/ХСИ консерватив блоки, сўл-марказчиларнинг социал-демократик партияси, сўл либералларнинг «Иттифоқ 90/Яшиллар» блоки (ёки шунчаки «Яшиллар»), либерал Эркин демократик партия, «Сўллар» партияси ва ўнг популист «Германия учун альтернатива». ХДИ/ХСИ, «Сўллар» ва «Германия учун альтернатива» ўтган сафарги сайловдагидан кўра камроқ овоз олиши кутилганди. Энг кўп ўсишни «Яшиллар» қайд этиши, шунингдек, социал-демократлар ва эркин демократлар ҳам кичик ўсишга эришиши айтилганди.

Эътиборли жиҳати, 30 ёшгача бўлган сайловчиларнинг энг кўп қисми (22 фоизи) «яшиллар» учун овоз берган. Умуман олганда, экспертлар экофаолларнинг бу сайловлардаги катта муваффақиятларини эътироф этишган. Партия ўзининг аввалги натижасини икки баробар яхшилашга эришган - Бундестагнинг аввалги чақириғида 67 мандатга эга бўлган партия бу сафар 118 мандатга эга бўлиши кутилмоқда. «Яшиллар» партияси вакиллари ва Европа тузилмаларидаги экокунтартиби лоббистлари Германиядаги сайлов жараёнини «иқлимий сайловлар» деб аташмоқда.

Сайловларда жами 53 партия иштирок этган, уч партия ўз вакилларини канцлерликка номзод қилиб кўрсатган, қолганлар ҳукмрон коалицияни бошқариш ҳуқуқига эга эмас, шунинг учун фақат сайлов кампанияси етакчиларини сайлашган. ХДИ/ХСИ, ГСДП ва «Яшиллар» канцлерликка номзод кўрсатган. «Германия учун альтернатива» қанча мандатга эга бўлса ҳам коалицион ҳукуматга кира олмайдиган ягона партия бўлди, чунки мамлакатдаги барча сиёсий кучлар улар билан ҳамкорлик қилишдан бош тортган.

Чигал вазият

Меркель ўрнига ким Германиянинг янги канцлерига айланиши ҳозирча мавҳум. Шольц ҳам, Лашет ҳам (яққол шахсий мағлубиятга қарамай) коалиция тузишга уриниб кўради.

Одатда Германияда сайловлардан кейин биринчи ўринни эгаллаган партия Бундестагда кўпчиликни ташкил этиш учун яна бир партия билан иттифоқ тузиши етарли бўларди. Аммо бу сафарги сайловларда бирорта партия икки партияли коалиция тузиш учун етарли миқдорда овозга эга бўлолмади - эндиликда янги ҳукумат тузиш учун ҳар қанақасига камида уч сиёсий куч иттифоқи талаб этилади ва бунга ойлар талаб этилиши мумкин.

Социал-демократлар партияси номзоди Олаф Шольц Ангела Меркелнинг ХДИ/ХСИ («Германия христиан-демократик иттифоқи», «Бавария христиан-социал иттифоқи») блокисиз коалиция тузмоқчилигини айтди. У учинчи ва тўртинчи ўринларни эгаллаган «Яшиллар» ҳамда либераллар билан иттифоқ тузмоқчи. Бу ҳолатда коалиция парламентда 416 нафар депутат мандатига эга бўлади - бундестагда ҳукмрон коалиция шакллантириш учун 374 нафар депутат етарли.

ГСДП биринчи ўриндалиги маълум бўлгач, Олаф Шольц телеэкран орқали сайловчилар унга «яхшироқ, прагматик ҳукумат тузиш» имконини беришгани ҳақида гапирди. Армин Лашет эса бунга жавобан гап «арифметик устунлик» қўлга киритиш ҳақидамас, коалиция тузиш ҳақида кетишига урғу қаратди.

Германияда одатда сайловда ғолиб бўлган партия етакчиси (айни вақтда Олаф Шольц) канцлер бўларди. Аммо мамлакат тарихида коалицияни сайловда иккинчи ўринни олган партия шакллантириши билан боғлиқ ҳолатлар ҳам учрайди. Армин Лашет ҳам таслим бўлмоқчи эмаслиги ва коалиция тузиш ниятини маълум қилган.

Кристиан Линднер раҳбарлигидаги эркин демократларсиз коалиция тузилиши эҳтимоли кам, аммо улар ва сайловда учинчи бўлган «Яшиллар» ўртасида зиддиятлар мавжуд. «Яшиллар»нинг сиёсий кун тартиби иқлим ўзгаришига қарши кураш атрофига тузилган, бизнес манфаатларини ҳимоя қилиб, немис сиёсатининг либерал қанотига вакиллик қилувчи эркин демократлар эса бизнес учун қўшимча қоидалар ва янги тақиқларга қарши чиқади. Бундан ташқари, либераллар солиқлар оширилишига қаршилик кўрсатади, «Яшиллар» эса янги, зарарсиз технологияларга инвестициялар учун солиқлар оширилиши зарур деб ҳисоблайди. Кристиан Линднер ХДИ/ХСИ билан мафкуравий жиҳатдан яқинлиги ҳақида очиқчасига гапирса, «Яшиллар» тарихий ва ғоявий нуқтайи назардан сўл кучларга яқинроқ.

Таҳлилчилар бўлажак коалициянинг камида беш хил эҳтимолий форматини тахмин қилишган, аммо «Яшиллар» ва либераллар ёки христиан-демократлар ёки социал-демократлар билан бир коалиция таркибига кириши эҳтимоли ҳақиқатга яқинроқ. Оғир вазнли сиёсий кучлар уларни кўндириш учун нималар таклиф қилиши ҳозирча номаълум.

• ХДИ/ХСИ ва Германия социал-демократик партияси (ҳозирги ҳукмрон коалициянинг давоми);
• ХДИ/ХСИ, Германия социал-демократик партияси ва «Эркин демократлар»;
• Германия социал-демократик партияси, «Яшиллар» ва «Эркин демократлар»;
• ХДИ/ХСИ, «Яшиллар» ва «Эркин демократлар» («Ямайка» деб аталувчи коалиция - 2017 йилда Меркель шунга уриниб кўрган, бу партиялар байроқлари ранглари бирлашуви Ямайка байроғини эслатади);
• Германия социал-демократик партияси, «Яшиллар» ва «Эркин демократлар» («Светофор» коалицияси).

Сайловлар бошланишидан анча аввал ҳам яққол ғолиб бўлмаслиги аён эди. Янги ҳукмрон коалиция камида уч партия ўзаро келишиб олмас экан, Ангела Меркель канцлер бўлиб қолишда давом этади ва унинг пенсияга чиқиши Рождестводан кейинга сурилиши ҳам мумкин.

Канцлерликка даъвогарлар ҳақида

Армин Лашет — ГФРдаги аҳоли энг кўп яшовчи федерал ер — Шимолий Рейн — Вестфалия ери бош вазири ҳисобланади. У 2021 йил январи ўрталарида ХДИ раиси этиб сайланган, апрель ойида Христиан-социалистлар иттифоқи етакчиси, ўзидан кўра таниқлироқ бўлган Бавария ери бош вазири Маркус Зёдерни мағлуб этиб, блокнинг канцлерлик лавозими учун номзодига айланган. Христиан ва консерватор, ахенлик шахтёрнинг ўғли бўлган Лашет ўзини Меркелнинг вориси сифатида намоён этади ва ҳокимият тепасига келгач, унинг сиёсатини давом эттиришни ваъда қилганди.

Рейтинги паст ва сайлов кампанияси суст олиб борилганига қарамай, узоқ вақт давомида у канцлер лавозими учун асосий номзод сифатида кўрилганди. Лекин июль ойида мамлакат ғарбидаги сув тошқинлари чоғида ГФР президенти Франк-Вальтер Штайнмайер нутқ қилаётганда Лашет кулиб тургани акс этган тасвирлар тарқалишидан кейин барчаси ўзгариб кетди. Бу ҳолат интернетда кенг муҳокама этилгач, ХДИ рейтинги тарихий минимумини қайд этди (20 фоиз атрофида) ва энди Лашет Меркелнинг ўрнини эгаллаши имкони деярли йўқолди.

Сайлов куни ҳам Армин Лашет ноқулай вазиятга тушиб қолди: у сайлов бюллетенини шундай букладики, у кимга овоз берганини (ўзига) кўриш мумкин эди — бу билан у овоз бериш тартибини қўполлик билан бузди. Сайлов якунларига кўра блок тарихдаги энг ёмон натижани қайд этди.

Энг кутилмаган натижа социал-демократларнинг Мекленбург-Олд Померания ерида ғолиб чиқишгани бўлди, Ангела Меркель 30 йилдан ортиқ вақт мобайнида шу ҳудуддан номзод сифатида кўрсатиларди. Ушбу федерал ер аҳолиси ўз мандатини бу сафар сайловларда қатнашмасликка қарор қилган Меркелнинг партиядошига эмас, бутунлай бошқа партия депутати учун берди, экспертлар буни сайловчилар учун ХДИ эмас, Меркелнинг шахси муҳим бўлгани билан изоҳлашмоқда.

Анналена Бербок — «Яшиллар» партияси ҳамраиси — 2021 йил апрелида бир овоздан партиянинг канцлерлик учун номзоди сифатида танланганди. У канцлерликка энг ёш номзод (40 ёш) ва ягона аёл номзод бўлди. Бербок «Яшиллар» партиясининг 40 йиллик тарихида олий лавозим учун кўрсатилган илк номзоди ҳам эди. У партия томонидан тасдиқлангач, дастлаб канцлерлик учун асосий фаворитга айланди, аммо проколлардаги кўплаб камчиликлар — даромадлар ўз вақтида декларация қилинмаганидан биографиясидаги хатоларгача — амалда Бербокни Меркелнинг ўрнини эгаллаш имкониятидан маҳрум этди. Аввалига унинг бошқарувда тажрибасизлиги плюс сифатида кўрилди - бу ушбу сиёсатчи коррупция можароларидан узоқда туришини таъминларди, аммо якунда унинг тажрибасизлиги партия учун муаммо бўлиб чиқди.

«Яшиллар» вакили ижтимоий тармоқларда оммавий ҳужумларга учраган ягона номзодга ҳам айланди. Ҳақоратловчи мемлар, гўёки Бербокнинг тилидан айтилган деб кўрсатилган сохта сўзлардан тайёрланган видеоролики ҳамда унинг чўмилиш кийимидаги сохта фотосурати Германияда кенг тарқалди. Шунингдек, ижтимоий тармоқларда сиёсатчининг сайлов кампанияси Венгрия ҳукумати томонидан молиялаштирилиши тўғрисида ёлғон хабар тарқатилди.

Олаф Шольц — амалдаги вице-канцлер ва мамлакат молия вазири, Социал-демократлар партияси аъзоси. У ўзини номзод қилиб кўрсатган партия раҳбари бўлмаган ягона номзоддир. Шольц ГСДПнинг консерватив қанотига мансуб. Ўта босиқлиги туфайли сиёсатчи Шольцомат лақабини олган, унинг номзоди канцлерликка илгари сурилиши баҳсли бўлганди. У партияси рейтинги пастлиги туфайли ҳукуматни бошқариш имкони деярли йўқлигида, 2020 йил августидаёқ номзод сифатида танланганди. Шольцни партиядаги энг тажрибали ва таниқли сиёсатчи бўлгани учун танлашган. Бутун сайловолди кампанияси даврида Шольц рақиблари соясида қолди, аммо улар йўл қўйган хатолар туфайли якуний қисмда энг машҳур номзодга айланди ва пойгада етакчи бўлиб қолди. Унинг шахсий муваффақиятлари туфайли ГСДП рейтингини кўтаришга ва мамлакатда машҳурлик бобида биринчи ўринга чиқишга эришди. Энди, агар кутилмаган бурилишлар бўлмаса, 63 ёшли Олаф Шольц янги коалицион ҳукуматни шакллантиради ва Германиянинг янги канцлерига айланиши эҳтимоли юқори.

Айни вақтда 63 ёшда бўлган Олаф Шольц Ҳамбургда ўсган, шу ерда ҳуқуқшуносликка ўқиган ва ўтган асрнинг 80-йилларида юридик идорада меҳнат фаолиятини бошлаб, меҳнат ҳуқуқига ихтисослашган. Шольц ўша вақтдаёқ сиёсат билан шуғуллана бошлаган, аммо фақат 40 ёшга чиққанида, 1998 йилдагина бундестаг депутатлигига сайланишга эришган, ўшанда социалистлар ҳокимиятга келишганди.

Тўрт йил ўтиб у партия бош котиби, социалист канцлер Герхард Шрёдер бошчилигидаги ГСДП аппарати раҳбарига айланади. Шунингдек, Ангела Меркель канцлер бўлганида унинг биринчи коалицион ҳукумати таркибига киради - у Меҳнат ва ижтимоий муҳофаза вазири этиб тайинланади. 2011-2018 йилларда Шольц Германия таркибидаги алоҳида ер мақомига эга бўлган Ҳамбург шаҳри мэри бўлган. Олаф Шольц ва унинг рафиқаси Бритта Эрнст ўзларини бутунлай сиёсатга бағишлаган. Эрнст - Бранденбург ери ҳукуматида таълим вазири ҳисобланади. Шольц 2018 йилда ҳозирги коалицион ҳукуматда вице-канцлер ва молия вазири лавозимида.

2019 йилда Олаф Шольц партия етакчилиги учун сайловларда Заския Эскен - Норберт Вальтер-Борьянс жуфтлигига мағлуб бўлганди, аммо кейинроқ, парламент сайловлари учун партиянинг канцлерликка номзоди сифатида танланади - партиядагилар бу ролга сўлчилар Эскен ва Вальтер-Борьянсдан кўра, консерватор Шольц кўпроқ мос тушади, деган қарорга келишади.

Сайлов кампанияси қандай ўтди?

Германиядаги сайловлар тизими мажоритар эмас, пропорционал характерга эга: мамлакат аҳолиси тўғридан тўғри канцлерни сайламайди, бу лавозимга номзодини кўрсатган партиялар учун овоз берилади. Энг кўп овоз олган партиялар ҳукмрон коалицияни шакллантиришади.

Сайловда Германиянинг 18 ёшга тўлган ҳар бир фуқарси иштирок этиши мумкин. Мамлакатдаги жами сайловчилар сони 60,4 млн киши. Уларнинг ҳар бирида иккитадан овоз бўлади: биринчиси рўйхатга олинган жой бўйича сайлов округи депутати учун берилади, мамлакатда бундай сайлов округлари сони 299та - уларнинг ҳар бирида ўртача 250 минг киши яшайди. Иккинчи овоз сиёсий партиянинг минтақавий рўйхати учун берилади, шу тариқа яна 299 депутат сайланади.

Депутатлар сони фарқланиши мумкин — партия қанчалик кўп «иккинчи» овозни қўлга киритса, янги парламентда унга шунча кўп жой кафолатланади. Бундестагда расман 598 ўрин бўлади, аммо депутатларнинг ҳақиқий сони доим ўрнатилган нормадан юқори бўлади - агар қайсидир партия бюллетенда кўпроқ «иккинчи» овозни қўлга киритса, «компенсация мандатлари»эвазига бу рақам катталашиши мумкин. Масалан, 2017 йилги сайлов якунларига кўра қуйи палата 709 депутатдан таркиб топган, 2021 йилда, экспертлар ҳисобларига кўра, бу кўрсаткич 800га яқинлашиши мумкин.

Парламентни мунтазам равишда кенгайтириб келаётган бу амалиёт ўн йилдан ошиқ вақт давомида мунозараларга сабаб бўлади. 2020 йил октябрида сайлов тизимини ислоҳ қилиш қарори қабул қилинганди. Ўзгаришларнинг биринчи қисми жорий сайловларга ҳам татбиқ этилди, партиялар қўшимча учтадан ортиқ ўринга эҳтиёж сезган тақдирдагина компенсация мандатларига эга бўлади. Шу туфайли экспертлар 2025 йилги сайловлардан кейин бундестаг аъзолари сони қисқара бошлашини кутишмоқда.

Почта орқали сайлаш тизими қандай йўлга қўйилган?

Германия фуқаролари анъанавий тарзда почта орқали ҳам овоз бериши мумкин. Пандемия шароитида сайловда қатнашишнинг бу усули янада оммалашди. 2017 йилда овоз беришнинг бу методидан сайловчиларнинг ҳар учдан бири фойдаланган бўлса, 2021 йилда, Deutsche Post директорлар кенгаши аъзоси Тобиас Майернинг сўзларига кўра, ГФР фуқароларининг 60 фоизи почта орқали овоз берган бўлиши ҳам мумкин. «Кўрамиз, бу 40 ёки ҳатто 50 фоиз бўлиши мумкин. Биз фуқароларнинг 60 фоизи почта орқали овоз беришга қарор қилган бўлишига ҳам тайёрмиз», — деган Майер Funke нашрига берган интервьюсида.

Почта орқали овоз бериш жараёни 16 август куни бошланганди, бюллетенларни юборишни сўраш 24 сентябргача давом этиши мумкин эди. Аммо ҳукумат тўлдирилган бюллетенларни сайловлар кунига уч кун қолганида юбориб бўлишни тавсия қилди, чунки 26 сентябрдан кейин келиб тушган овозлар ҳисобланмаслиги мумкин эди. Forsa тадқиқотлар институтининг бош сиёсий таҳлилчиси Петер Матушек Politico нашрига берган интервьюсида почта орқали овоз беришни ният қилган сайловчиларнинг қарийб 60 фоизи бу ишни бюллетенларни олганидан кейинги илк кунлардаёқ амалга оширгани ҳақида маълум қилди. «Почта орқали овоз берувчи аҳолининг катта қисми бюллетенларни олиши билан овоз бериши шуни англатадики, партиялар айнан уларга асосий эътиборини қаратиши керак, энг охирги паллаларда овоз берадиганларга эмас», дея ҳисоблайди Матушек. Шу тариқа, Politico нашри немис социологларига асосланиб ёзишича, почта орқали овоз бериш жараёни сайлов натижаларига кучли таъсир кўрсатиши мумкин, бу ҳолатда экзитполлар натижалари ҳақиқий натижаларни акс эттира олмай қолади.

Бу сайловлар нимаси билан муҳим эди?

Германиядаги парламент сайловлари нафақат Ангела Меркелнинг 16 йиллик канцлерлигини якунлаб беради, балки сўнгги 8 йилликда бошқарувда бўлган ХДИ/ХСИ ва ГСДП коалицияси алмашинувига олиб келади. Сайловда бирор куч аҳолининг 30 фоизи қўллаб-қувватловига ҳам эриша олмади ва эндиликда экспертлар сценарийсига кўра, уч партия коалицияси тузилади. Ички ва ташқи сиёсатнинг кейинги йўналиши унинг конфигурациясига боғлиқ бўлади.

Европа учун Германиядаги сайловлар алоҳида характерга эга. ГФР нафақат Евроиттифоқнинг норасмий раҳбари, балки бирлашмадаги энг йирик иқтисодиёт ҳамдир. Брюсселда қабул қилинадиган қарорлар Берлиндаги янги ҳукумат позициясига ҳам боғлиқ бўлади.

Россия учун Германиядаги парламент сайловлари шуниси билан аҳамиятлики, бу мамлакат ҳамон Евроиттифоқ ҳудудидаги йирик савдо ҳамкори ҳамда «Шимолий оқим-2» лойиҳасининг бевосита иштирокчисидир. Ҳозирда Москвадагилар газ қувуридан фойдаланишга рухсат берилишини кутишмоқда, ҳукуматга «Яшиллар» ҳам келиши эса бу жараённи қийинлаштириши мумкин, партия азалдан бу қурилишдан воз кечиш тарафдори бўлиб келган.

Сайлов кампанияси кечишига ҳам ички, ҳам ташқи омиллар таъсир кўрсатди. Аввало бу пандемия (сентябрь ойи охирига келиб мамлакатда тўртинчи тўлқин авжига чиқди) ва июль ойи ўрталарида мамлакат ғарбида рўй берган, ўнлаб аҳоли пунктларида инфратузилмаларни вайрон қилиб, 200дан ортиқ киши ўлимига сабаб бўлган ҳамда мингдан ортиқ киши бедарак кетган сув тошқинлари бўлди. Амалдаги ҳукумат табиий офат оқибатларини бартараф этиш учун 30 млрд евро ажратди, аммо бу дастурнинг амалга оширилиши энди янги ҳукумат қўлида бўлади.

Мамлакатдаги яна бир ички муаммо - сўнгги 25 йиллик учун рекорд даражадаги инфляция даражасидир. 2021 йил август ҳолатига кўра, бу кўрсаткич 3,9 фоизга етган. Бундан юқорироқ кўрсаткич сўнгги бор 1993 йилда қайд этилганди - 4,3 фоиз. Германияда ёз бошидан маҳсулотлар ва электр энергия нархи муттасил ошиб келмоқда ва мутахассислар бу тенденция кейинги ойларда ҳам сақланиб қолишини прогноз қилишган. Айрим таҳлилчилар йил охирига бориб ГФРда инфляция даражаси 5 фоизгача етиши мумкинлигини айтишган.