АҚШ давлат котиби бўлган илк аёл: Мадлен Олбрайт Ўзбекистонга ҳам келганди

Асл исм-шарифи Мария Яна Корбелова бўлган Мадлен Олбрайт 1937 йилда Чехословакияда дипломат оиласида дунёга келади. Иккинчи жаҳон уруши пайтида унинг оиласи Лондонда қочқинликда жон сақлайди ва фашистлар енгилгач Чехословакияга қайтади.

1948 йилда, Мадлен 11 ёшда бўлганида Чехословакияда ҳокимият коммунистлар қўлига ўтади. Шундан сўнг Чехословакиянинг Югославиядаги элчиси вазифасида ишлаб турган отаси коммунистлар қўл остида ишлашни хоҳламайди ва истеъфо беради. 1949 йилда унинг оиласи АҚШдан сиёсий бошпана сўрайди, сўров қондирилгач улар океан ортига кўчиб кетади. 1957 йилда Мадлен Америка фуқаролигини олади.

Мадлен Олбрайт сиёсий фаолиятини Демократик партия фаоли сифатида бошлайди. 1978 йилда у Оқ уйда, президент Жимми Картер маъмуриятида ишлайди ва АҚШ миллий хавфсизлик кенгашига аъзо бўлади. Кейинроқ бир неча президентликка ва вице-президентликка номзодларнинг халқаро сиёсат масалалари бўйича маслаҳатчиси сифатида фаолият олиб боради.

1993 йилда Билл Клинтоннинг инаугурациясидан кейин Олбрайт АҚШнинг БМТдаги доимий вакили сифатида иш бошлайди.

Кейинроқ у БМТ бош котиби, Руандадаги машъум геноцид бўйича қароридан қайтган Бутрос Бутрос-Галини кескин танқид қилиши билан тилга тушади.

Мадлен Олбрайт масъул лавозимда

1997 йилда Оқ уйдаги рақибларининг кескин қаршилик кўрсатишига қарамай Олбрайт хоним АҚШ Давлат котиби лавозимига тайинланади. АҚШда бу лавозим ташқи ишлар вазири даражасида бўлиб, давлат котиби мамлакатнинг ташқи сиёсатдаги устувор масалалари билан шуғулланади.

Олбрайт давлат котиби бўлган йилларда у АҚШ ташқи сиёсатида анча қаттиққўллик билан ишлаган. Хусусан, 1990-йиллар охирида Болқон яриморолида юзага келган инқирозни ҳал қилиш учун собиқ Югославияга қарши куч ишлатиш зарур деб ҳисоблаган. Амалда шундай ҳам бўлган. Болқондаги бир қатор миллатларга қарши геноцидни амалга ошираётган Сербия диктатори Слободан Милошевични тийиб қўйиш учун унинг пойтахти Белград ва бошқа ҳудудларига НАТО авиазарбалар берган.

Айримлар НАТО авиацияси томонидан Сербиянинг бомбардимон қилинишида Мадленни айбдор деб ҳисоблайди ва ҳатто буни норасмий равишда «Олбрайт уруши» деб аташади. Аммо унинг ўзи ҳаммасини тўғри бажарганини, агар ўшанда Сербия тийиб қўйилмаса Косовода ва Болқоннинг бошқа ҳудудларида яна кўплаб инсонлар ҳалок бўлиши мумкин бўлганини айтади.

«Мен Болқондаги ҳарбий операция учун барча масъулиятни зиммамга оламан. Чунки Слободан Милошевич қилишни режалаштирган ишлар амалга оширилишига қўл қовуштириб тура олмасдик. Биз инсониятга қарши жиноятлар содир этилаётганига жим қараб тура олмасдик», деганди у.

Мадлен Олбрайтдан сўнг яна икки нафар аёл – Кандолиза Райс ва Ҳиллари Клинтон ҳам АҚШ давлат котиби лавозимида ишлашди.

Мадлен Олбрайт давлат котиби вазифасидан кетгач...

2001 йил баҳорда Билл Клинтоннинг иккинчи президентлик муддати тугайди ва ўрнига кичик Жорж Буш АҚШ раҳбари бўлади. Шундан сўнг Мадлен Олбрайт давлат котиби вазифасидан бўшайди.

2001 йилда хизматни тарк этгач, Олбрайт Халқаро муносабатлар миллий демократик институти директорлар кенгаши раҳбари сифатида ишлайди.

2012 йилда Барак Обама Олбрайтни Болқон яриморолида тинчлик ўрнатиш борасидаги саъй-ҳаракатлари учун Америка фуқароларига бериладиган энг юксак мукофот, Президент Озодлик медали билан тақдирлайди.

2015 йилда Олбрайт BBC билан суҳбатда сиёсий ҳокимиятда аёлларнинг бўлиши жамиятдаги барқарорликка олиб келиши борасидаги фикрларини айтиб ўтганди.

Жорий йил февраль ойида, Украинадаги уруш бошланишидан олдинроқ, Мадлен Олбрайт New York Times газетасида Владимир Путинни қаттиқ танқид қилиб чиқиб, ўзи ҳақида яна бир бор эслатди. У Россия раҳбари билан у эндигина ҳокимиятга келган 2000 йилда илк бор учрашганди.

«Украина қўшниси ким эканидан қатъи назар суверенитетга ҳақли. Бизнинг давримизда барча катта давлатлар бу қоидани тан олган, шундай экан, жаноб Путин, сиз ҳам буни тан олишингиз керак», дея ёзганди ўшанда у.

Мадлен Олбрайт Тошкентда

2000 йилда АҚШ давлат котиби Марказий Осиё давлатларига қилган ташрифи доирасида Ўзбекистонга ҳам келади. Ўшанда Мадлен Олбрайт Ўзбекистондан аввал Қозоғистонга ташриф буюради. 15–17 апрел кунлари қўшни давлатда бўлиб у ерда музокаралар ўтказгач, 17 апрел куни тўрт кунлик ташриф билан Тошкентга келади.

Ташрифнинг биринчи кунида Ташқи ишлар вазирлигида Абдулазиз Комилов ва Мадлен Олбрайт ўртасида учрашув ва музокаралар бўлиб ўтади. Музокараларда ҳар икки мамлакат ўртасидаги узоқ муддатли сиёсий, иқтисодий ҳамда маданий ҳамкорликка қаратилган шериклик масалалари муҳокама қилинади.

Музокаралар якунида Олбрайт ва А.Комилов Тошкент Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия университетига ташриф буюришади. Олбрайт мазкур университет профессор-ўқитувчилари ва талабалари олдида сўзга чиқиб, Ўзбекистон-Америка муносабатлари, АҚШнинг Марказий Осиё мамлакатларига нисбатан сиёсати ҳақида ўз фикрларини билдиради. Жаҳон ва минтақавий аҳамиятга молик муаммоларга тўхталади.

«Менинг бу ташрифим АҚШнинг муҳим сиёсий манфаатлари ифодасидир. АҚШ бозори ривожланиши дунёдаги кўплаб бозорларга, жумладан, Ўзбекистон билан ҳамкорликка боғлиқ. Бу савдо, сармоя, энергетика соҳаларидаги алоқалардан иборат. Бундан ташқари, биз хавфсизлик соҳасида, айниқса, терроризм, қурол-яроғ савдоси, экстремизм ҳамда гиёҳванд моддалар савдосига қарши курашда яқиндан ҳамкорлик қиламиз», деганди у.

Ўшанда Олбрайт Божхона коллежига ҳам ташриф буюради ва бу ерда таҳсил олаётган талабалар билан учрашади. Учрашув давомида у божхоначиларнинг масъулиятли иши ҳақида гапириб, Афғонистонда етиштирилаётган гиёҳванд моддаларнинг дунё бўйлаб тарқалиши олдини олишда Ўзбекистон божхоначилари олдида турган вазифаларнинг аҳамияти ҳақида гапиради.

Ташрифнинг кейинги кунларида Олбрайт Самарқанд шаҳрига ҳам боради ва бу ердаги тарихий обидаларни томоша қилади. Бундан ташқари, у Самарқанддаги бир қатор ташкилотлар фаолияти билан танишади.

Мадлен Олбрайт ўша пайтдаёқ Ўзбекистон ҳукуматига мамлакатда интернетдан фойдаланиш имкониятларини оширишни тавсия қилади. У бу иш мамлакат иқтисодиёти ривожи учун муҳим рол ўйнашини таъкидлайди.

Мадлен Олбрайт ташриф давомида минтақадаги барча давлатлар ҳукуматларини ўша йили июн ойида АҚШ Давлат департаменти томонидан Вашингтонда ташкил этаётган терроризмга қарши кураш бўйича минтақавий конференцияда иштирок этишга таклиф қилади.

Афғонистон муаммоси бўйича музокаралар

Мадлен Олбрайт Ўзбекистонга келган 2000 йилда Афғонистонда толиблар ҳукмронлик қиларди. Ўша пайтларда дунёнинг кўплаб давлатлари каби Марказий Осиё республикалари ва АҚШ толибларни нафақат минтақа мамлакатлари учун, балки бутун дунё хавфсизлиги учун асосий муаммо сифатида кўрарди.

Шу сабабли Олбрайт Тошкентда Ўзбекистон ташқи ишлар вазири ва бошқалар билан учрашувларда бу ҳақда бот-бот гапиради. У Афғонистонда етиштирилаётган гиёҳванд моддалар тарқалишига қарши курашда АҚШ ва Ўзбекистоннинг ўзаро ҳамкорлиги ҳар икки томон учун манфаатли бўлишини таъкидлайди. Бу масалада Ўзбекистонга чегараларни мустаҳкамлашда ёрдам берилишини билдиради.

Мадлен Олбрайт Тошкентга ташриф буюрганда Тошкентда содир бўлган портлашлардан энди 1 йил ўтганди. У Афғонистоннинг Марказий Осиё республикаларига туғдираётган эҳтимолий таҳдидлари ҳақида гапира туриб 16 феврал ҳодисаларини ҳам эслайди.

«Бугун Ўзбекистон дуч келаётган муаммолар билан яқиндан танишмиз. Ўтган йил Тошкентда содир этилган портлашлардан ҳам хабаримиз бор. Халқаро терроризм, гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний айланмаси кабиларга қарши курашда, шунингдек Марказий Осиё минтақасида хавфсизликни таъминлаш масаласида Ўзбекистонга ёрдам беришга тайёрмиз. Бу масалалар учун АҚШ бу мамлакатга 10 миллион доллар ажратишга қарор қилган», дейди ўз чиқишларида.

Мадлен Олбрайт келиб кетгандан сўнг Ўзбекистон-АҚШ муносабатлари бирмунча илиқлашади. Клинтон ўрнига президент бўлган кичик Жорж Буш маъмурияти даврида ҳам ана шу илиқ муносабатлар сақланиб қолади.

2001 йил 11 сентябр воқеаларидан кейин АҚШ БМТ хавфсизлик кенгашига Афғонистонга қўшин киритиш ва у ердаги террорчиларни йўқ қилиш кўзда тутилган резолюция тақдим этади. Кўплаб давлатлар қатори Ўзбекистон ҳам уни қўллаб-қувватлайди. АҚШ бошчилигидаги халқаро коалиция Афғонистонга қўшин киритгач, Ўзбекистон Қаршидаги аэродромни бу давлат ҳарбийларига вақтинчалик топширади. АҚШ ҳарбийлари ундан 2005 йилгача ҳарбий база сифатида фойдаланади.

Мадлен Олбрайтдан кейин ҳам АҚШнинг бир неча нафар давлат котиби Ўзбекистонга келган. Жумладан, Жорж Буш маъмуриятида давлат котиби лавозимида ишлаган Колин Пауэлл 2001 йил декабр ойида Ўзбекистонга келади.

Кичик Бушнинг иккинчи президентлик муддатида ишлаган Кондолиза Райс 2005 йилда, Обама маъмуриятида ишлаган Ҳиллари Клинтон 2011 йилда, Жон Керри 2015 йилда, Доналд Трамп маъмуриятида ишлаган Майкл Помпео 2020 йилда Ўзбекистонга ташриф буюрган.