Октябр ойи бошида 20 нафарга яқин мариуполликлар Ленинград областидаги вақтинчалик жойлаштириш марказидан Мариуполга олиб кетилган. Бу биринчи марта содир бўлаётгани йўқ: август ойида ҳам мариуполлик кишилар ўз она шаҳрига қайтарилаётгани ҳақида хабарлар тарқалганди. Россиядаги украиналикларга ёрдам берувчи мустақил кўнгиллилар Россия ҳукумати мариуполликларни атайлаб манипуляция қилаётгани ва уларни ҳаёт учун яроқсиз шаҳарга қайтишга кўндираётганини айтмоқда. Журналистлар мана шундай кўнгиллилар ва Мариуполга қайтиб келган украиналик аёл билан суҳбатлашди.
Иван кўли Псков шаҳридан тахминан 240 км узоқликда. Бу ерда, соҳилга яқин қарағай ўрмонида Опухлики қишлоғи, унинг ёнида «Мовий кўллар» пансионати жойлашган. Опухлики қишлоғининг ўзида, 2010 йилги маълумотларига кўра, уч юздан камроқ одам яшайди.
Ота-онаси Опухликиада уй-жойига эга бўлган москвалик Юлия (қаҳрамоннинг илтимосига биноан исми ўзгартирилган) Опухликини «йўқолган шаҳар типидаги посёлка» ёки «санаториядан бошқа ҳеч нарса йўқ» гетто деб атайди.
Олдинлари Юлия Опухликига оиласини кўриш учун келиб турарди. Ҳозир унда бошқа сабаб ҳам пайдо бўлди: май ойи охирида у маҳаллий аҳолидан «Мовий кўллар»га «украиналик қочоқлар» олиб келинганини эшитди. Област маъмурияти уларга дам олувчилар билан ёнма-ён истиқомат қилиш учун пансионатдан бепул хоналарни ажратиб берди.
Россия ҳукумати уларни қочоқлар деб атади, бироқ бу ерда нафақат урушдан қочганлар, балки россияликлар томонидан босиб олинган ҳудудлардан мажбуран кўчириб келтирилганлар ҳам яшаётганди.
Бундан ташқари, Россияга кетиш урушдан қочишнинг ягона хавфсиз йўли бўлгани учун ҳам бу ерга келганлар бор эди. Украина назорати остидаги ҳудудларга бориш учун Россиянинг кўплаб назорат-ўтказиш пунктларидан ўтиш лозим бўлиб, бундай пунктлар олдида бир неча километр узунликдаги навбатлар пайдо бўларди. Қолавера, бу ерда отишма ичида қолиб кетиш ҳам мумкин.
«Биринчи марта келганимизда, тасодифан бу ерда мариуполлик одамлар яшашини билиб қолдик. Ҳатто энг яқин йирик шаҳар Великие Лукида ҳам бу ҳақда ҳеч ким билмасди. Биз пансионатга бордик ва бизга «қўриқчилар билан боғланинг, улар қочқинлар қайси хоналарда яшашини билади» деб айтишди. Қўриқчи постида уйқусираб ётган икки ёш полициячи бор эди. Улар бизга: «Кўнгиллилар ким ўзи? Сизга нима керак? Нарсаларингизни ташиш учун ёрдам керакми?» деб савол беришди. Ва улар бизга нарсаларимизни (гуманитар ёрдамни) қочоқлар хоналарига тарқатишда ёрдам кўрсатди.
Мавзуга оид
Май ойида Юлия ва унинг икки дугонаси украиналикларга ёрдам бера бошлади. Кўнгиллилар кийим-кечак, дори-дармон ва маиший кимё воситаларини етказиб бериб турди, ҳужжатли ишларда ёрдам берди. «Медуза» нашри суҳбатдошлари сўзларига кўра, район маъмурияти бу қочқинларнинг барчасини ижтимоий таъминлаши керак, бироқ улар буни қилмаяпти.
Август ойига келиб, Юлия ва бошқа мустақил кўнгиллилар «Мовий кўллар» пансионатига мунтазам равишда инсонпарварлик ёрдамини етказиб беришни йўлга қўйишга муваффақ бўлди.
Аммо бу тизим ишлай бошлаши билан кўнгиллилар умуман кутмаган воқеа юз беради. Бир куни кечқурун украиналиклар кечки овқат қилаётган пансионат ошхонасига маъмурият вакиллари кириб келади ва эртадан автобуслар «Мовий кўллар»дан қатнай бошлаши, уларда ким хоҳласа Мариуполга бепул қайтиши мумкинлигини эълон қилади.
«Кечки соат тўққизда уларга кетиш кераклиги айтилди. Эрталаб соат тўққиз яримларда мариуполликлар (очиқ манбаларга кўра, 60 га яқин одам) йўлга чиқиб кетди. Уларда йўлга тайёрланиш учун фақат бир кеча бўлди», – дейди «Мовий кўллар»нинг яна бир кўнгиллиси Станислава (исми ўзгартирилган).
«Пансионатга келган маъмурият вакилларида Мариуполга қайтмоқчи бўлганлар рўйхати бор эди, ҳеч кимни мажбурлашмади. Бу рўйхат қандай қилиб тузилганини билмайман», – дея қўшимча қилади Юлия.
Опухликидан Мариуполга қайтиш режаси кўнгиллилар учун кутилмаган бўлди. Бироқ кўплаб украиналиклар бундай имкониятни узоқ вақтдан бери кутаётганди. Мариуполда яшовчи Оксана (исми ўзгартирилган) «Медуза» нашрига айтишича, июн ойида пансионатдагилар ёрдам сўраб Псков ва минтақанинг бошқа бир шаҳри — Невел расмийларига мурожаат қилган.
«Биз ижтимоий хизмат ходимларидан (минтақага олиб келинган қочқинлар масалалари билан шуғулланувчи Невелск ижтимоий хизмати), сўнгра губернатор маслаҳатчисидан қайтишга ёрдам беришини сўрадик.
У ёрдам беришни ваъда қилди, лекин губернатор маблағ ажратиши ҳамда Россия ва Украина ўртасидаги чегара очилишини кутишга мажбур бўлдик. Бизга чегарани кесиб ўтиш хавфли бўлиши мумкинлигини айтишди. Кетмоқчи бўлганлар Псков губернатори номига ариза ёзиб, кутишни бошлади», – дейди Оксана.
Юлиянинг сўзларига кўра, Мариупол аҳолиси юкларини олдиндан йиғиб, бир неча ой давомида тайёр чамадонлар билан яшаган.
«Украинада нима бўлаётганини тушунганлар ва ақллироқ, жасурроқ, айёрроқ бўлганлар урушнинг биринчи ойларидаёқ Европага ёки Украина назорати остидаги ҳудудларга ўтиб кетган. Кимдир пансионатдан қочиб, Россия ичига қараб кетди. Аммо кўпчилик дастлаб бу ерда қийин кунларни ўтказиш ва Россия фуқаролигини олгандан кейин яна Мариуполга қайтишга қарор қилди. Миграция хизмати уларга Россия паспортларини берганида, уларда аллақачон кетиш иштиёқи камайганди.
Мариуполда яшовчи Оксана июн ойидан бери ўз шаҳрига қайтишни кутмоқда. Аввалига ҳеч қандай натижа бўлмади ва август ойи ўрталарида област маъмурияти тўсатдан одамларнинг Мариуполга жўнаб кетиши учун ҳамма нарса тайёрлигини эълон қилди. Эртаси куни эрталаб бир неча автобус «Мовий кўллар»дан Псковга жўнади. У ердан одамлар Ростов-Донга кетувчи поездга ўтказилди ва у ердан яна автобусларга ва ниҳоят Мариуполга.
Юлиянинг таъкидлашича, Мариупол аҳолисини кўчириш шароитлари «мутлақо ноинсоний» бўлган.
«Улар жўнаб кетган автобуслар халқаро эмас, балки шаҳарлараро бўлиб, кондиционерсиз, қарийб «пазик» (совет давридаги эски автобус) типидаги автобуслар эди. Ҳаво ҳарорати эса 30 даража эди. Ушбу автобусларга ўтирган украиналиклардан бири ярадор бўлганди. Фильтрдан ўтгандан кейин (Донецк областидан Россияга ўтишда) у касалхонага ётқизилган ва Опухликига юборилганди. У бу ерда уч ой яшади ва Мариуполга қайтишда унинг яраси очилди.
«Йўлда унга ёрдам берадиган ҳеч нарса йўқ, фақат кўнгиллилар берган дори-дармонлари бор эди. Агар бу лаънати пахта бўлмаганида, мен унга нима бўлишини тасаввур ҳам қилолмайман. Улар Мариуполга етиб борганда, унга дарҳол тез ёрдам чақиришган. Тез ёрдам келиши биланоқ: ‘бизда ҳеч нарса йўқ, ҳатто бинт ҳам. Кечирасиз, ёрдам бера олмаймиз’ деган», – дейди Юлия.
«Одамлар ҳиссиётга берилди»
«Царицыно Озеро» пансионатида ташкил этилган вақтинчалик жойлаштириш марказида (Санкт-Петербургдан уч соатлик йўл) украиналик қочоқларни Мариуполга жўнатиш учун тахминан бир ой давомида тайёргарлик кўрилади. Август ойида мустақил кўнгиллилар «Единая Россия» партияси (президент Путиннинг партияси) кўнгиллилари ва Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ходимлари қайтишга тайёр бўлган украиналиклар рўйхатини тузаётганидан хабар топди.
Август ўрталаридан Мариупол аҳолиси кўнгиллилардан электр чойнак ва дазмоллар олиб келишни сўраб, маҳаллий ўрмонлардан терилган қўзиқорин ва ёввойи мевалардан қишга тайёргарлик кўра бошлайди.
«Биз украиналикларни Мариуполга қайтиш фикридан қайтариш учун қўлимиздан келганини қилдик, чунки бу хавфли эди. Афсуски, бу қийин бўлди. Украиналиклар бизга кескин жавоб берди: ‘жим бўлинг, биз ниҳоят уйга қайтамиз, сиз эса бизга халал беряпсиз», – дейди ҳуқуқ ҳимоячиси ва «Царицыно Озеро» пансионати кўнгиллиси Диана Рамазанова.
«Единая Россия» кўнгиллилари ва давлат идоралари вакиллари нафақат Мариуполга бепул транспортни таклиф қилди, балки украиналикларни қайтиш кераклигига ҳар томонлама ишонтирди. Мисол учун, агар украиналиклар яқин кунларда Мариуполга бормаса вайрон бўлган уйлари учун товон пули ололмасликлари ҳақида айтишди. Бу ҳақда «Медуза» нашрига Диана Рамазонова ва яна бир кўнгилли Лариса (исми ўзгартирилган) хабар берди.
«Мовий кўллар»да ишлайдиган Станиславанинг сўзларига кўра, август ойида украиналикларни Мариуполга қайтариш учун бу ерда ҳам худди шундай ҳолат содир бўлган.
Унинг айтишича, Опухликидаги пансионат қочқинлари орасида уй-жой масаласини ҳал қилиш учун вақтинчалик Мариуполга бориб, кейин Россияга қайтишни режалаштирган бир неча киши бор эди. Украиналиклар Мариуполга кетганидан бирмунча вақт ўтиб улардан бири, кўп фарзандли ота кўнгиллилар билан боғланади ва улардан компенсация учун ариза ёзишга ёрдам беришни сўрайди. Унинг оиласи пансионатда қолганди. Эркак шунингдек Опухликига қайтиш бўйича ҳам ёрдам сўраган.
Мариуполдаги вайрон бўлган турар жойлардан бири
Alexander Ermochenko / Reuters / Scanpix / LETA
Мариуполдаги ёйма бозор. 2022 йил 25 сентябр
Фото: EPA / Scanpix / LETA
Мариуполдаги почта бўлимида пенсия учун навбат. 2022 йил 19 октябр
Фото: Валерий Шарифулин / ТАСС
Станиславанинг сўзларига кўра, пансионатдаги одамларни Мариуполга бепул олиб кетишган, аммо эркакни кўнгиллиларнинг ўзлари қайтариб олиб келишга мажбур бўлган. Кўнгиллилар унинг йўл ҳақини тўлаган ва йўлни тушунтирган ҳамда тунаш учун Москвадан жой ҳам топиб берган.
Кўнгиллилар расмийлар нега украиналикларни Мариуполга қайтаришни ташкил қилаётганини билмайди. Улар Россия ҳукумати шу йўл билан шаҳар қайта жонланаётганини кўрсатмоқчи дея тахмин қилмоқда. Бошқа тахминга кўра, Россия Украина қарши ҳужуми кучайган тақдирда бу инсонлардан «тирик қалқон» сифатида фойдаланмоқчи.
Шу билан бирга, «Медуза»нинг президент маъмуриятига яқин манбаси маълум қилишича, Россия расмийлари ҳозирда Мариуполга Украина қуролли кучларининг ҳужумини кутмаяпти ва бу борада ҳеч қандай чоралар амалга оширилгани йўқ.
Украина оммавий ахборот воситалари сентябр ойи бошида Украина қуролли кучлари бош штаби хабарига таяниб, одамлар Мариуполга қайтаётгани ҳақида ёза бошлади. Ўша пайтда украиналик ҳарбийлар Россия «Россияга қўшилиш бўйича референдум»да кўпроқ иштирокчилар қатнашишини хоҳлаётгани учун ҳам буни амалга ошираётгани ҳақида гапирган.
Юлиянинг айтишича эса, Россиядаги қочқинлар ҳаёти учун масъул бўлган давлат идоралари бу одамларга вақт ва пул сарфлашдан шунчаки чарчаган.
«Шимолий-ғарбий минтақа Россиянинг марказий қисмидаги энг бой ҳудуд эмас. Умуман олганда, Псков области, менимча, қашшоқлик бўйича етакчи. Маҳаллий Невелск райони ижтимоий хизматига бу бахтсиз қочқинларни барча зарур нарсалар билан таъминлаш топширилди. Ижтимоий хизмат бошлиғи эса менга шундай деди: ‘Бўлди, биз уларга 10 минг рублдан тарқатдик, бизда қочқинлар учун бошқа ҳеч нарса йўқ, лекин улар яна ва яна сўрашда давом этмоқда’».
Айнан ижтимоий хизмат украиналикларнинг ортга қайтишини энг кўп хоҳлаган. Менимча улардан қочоқларга қандай шароитлар яратилаётгани ҳақида тинмай сўрашади, аммо ҳеч ким бу учун маблағ ажратмайди.
«Бир куни ногирон, боласи бор аёл қаерга боради деб сўраганимда ижтимоий хизмат бошлиғи: ‘Бу ерда уларга нима бера оламан? Улар уйда яхшироқ яшашлари мумкинʼ деб жавоб берди», – дейди Юлия.
«Биз ҳар доим ҳам у ерда нималар юз бераётгани ҳақида аниқ ахборотга эга эмасмиз»
Кўнгилларнинг сўзларига кўра, украиналик қочқинлар учун ташкил этилган вақтинчалик жойлаштириш марказларига ҳамма ерда ҳам кириш осон эмас. Масалан, Питердаги бундай пансионатларга фақатгина давлат кўнгиллари кира олади. Баъзи жойларда эса киришда умуман муаммо йўқ.
Кўнгиллилар кириш тақиқланган пансионатлардаги қочоқлар билан алоқа ўрнатишга қийналади.
«Расмийлар пул қолмаганда қочоқларни кўнгиллилардан пул сўраш учун юборади. Биз ҳар доим ҳам у ерда нималар юз бераётгани ҳақида аниқ ахборотга эга эмасмиз. Украиналиклар билан узоқ суҳбат ва уларни қайтиш фикридан воз кечишга кўндириш ҳақида гапирмаса ҳам бўлади», – дейди кўнгиллилардан бири.
Мустақил кўнгиллилар украиналиклар билан асосан гуманитар юкларни бераётганда кўришади ва уларда давлат кўнгиллилари ёки ФВВ ходимлари каби вақт кўп бўлмайди.
Кўнгиллиларнинг украиналикларни ишонтиришга уринишларига қарамай, улар ҳали ҳам шаҳарга қайтмоқда. Одамларни Украинадан Европага эвакуация қилувчи «Кетишга ёрдам берамиз» ташкилоти кўнгиллиси Наталянинг айтишича, одамларни вайрон бўлган уй-жойлари учун компенсация олишга ишонтириш орқали Россия ҳукумати уларни «манипуляция қилмоқда». Мариупол аҳолисининг ўзи эса шаҳарда яшаш қанчалик хавфли эканлигини тўлиқ ҳис қилмаяпти.
«Шаҳар харитасида бузилган уйлар кўриниб турибди. Шаҳар уруш сабаб бутунлай вайронага айланган. Одамлар уй-жой учун ҳеч бўлмаганда бироз пул компенсация қилинишига ишониб, қайтиб бормоқда. Мен маҳаллий расмийларга ишонмаган бўлардим. Ҳеч ким тўламаслиги эҳтимоли юқори бўлган бу хаёлий компенсация — вайрон бўлган шаҳарга қайтиш ва ҳаётни хавфи остига қўйишга арзимайди», – дея қўшимча қилади у.
Март ойида Мариупол шаҳар кенгаши Россия армияси шаҳардаги уй-жой фондининг 80 фоизини вайрон қилгани ҳақида хабар берган эди. Россия ҳукумати эса уй-жой фондининг 20 фоизи таъмирлаб бўлмас даражада эканини маълум қилди ва 2024 йилгача шаҳарнинг асосий қисмини тиклашга ваъда берди. Октябр ойида The Village нашри Мариуполни тиклашнинг бош режасини қўлга киритди, унга кўра Россия томонидан тайинланган маъмурият шаҳарни 2035 йилгача тиклашни режалаштирган.
«Улар битта турар жой мажмуасини қуради ва ‘Мариупол қайта тикланмоқда’ деб жар солади. Ва одамлар, шундан сўнг, албатта, уйга қайтишга умид қилади. Россиядан Европага кетаётган украиналиклар эски Мариуполнинг энди йўқлигини тушунади. Қайтишни хоҳлайдиганлар эса, қоидага кўра, ахборот бўшлиғида яшайди, улар телевизорга ишонади. Улар шаҳарда нима бўлаётганини билмайди», – дейди Наталя.
Мариуполдаги Мир проспекти ва Куприн кўчаси кесишмасидаги янги квартал. Унинг қурилиши билан РФ мудофаа вазирлиги ҳарбий-қурилиш комплекси шуғулланган. Бу ерда 1011 квартирага эга 12 та беш қаватли уй қурилиши мўлжалланган. 2022 йил 9 сентябр
Владимир Гердо / ТАСС
«Ҳеч ким телевизорни мағлуб эта олмайди. Ҳеч бир кўнгилли у билан баҳслашолмайди ва соғлом фикр бунда ёрдам бермайди. Уларнинг (қочоқларнинг) барчаси Мариуполнинг гуллаб-яшнаётгани ва тикланаётганига мутлақо ишончлари комил. Уларни боришга ҳали эрта эканлиги, у ер хавфсиз эмаслиги, сув, электр йўқлигига кўп марта ишонтиришга уриндик. Улар эса «Телевизорда айтишди, ҳамма нарса бор» деб жавоб берди. Бир эркак Мариуполдан Россияга келишда чегарани кесиб ўтиши билан рус ҳарбийлари унинг барча дори-дармонларини олиб қўйганини айтди. У бирмунча вақт Опухликида телевизорни ўчирмасдан яшади ва тез орада ундан нарсаларини тортиб олганлар «ёвуз украиналик ҳарбийлар» эканлигини айта бошлади», – дея ҳикоя қилади Юлия.
Наталянинг айтишича, украиналик қочоқлар Мариуполдаги ҳаёт Россия ёки Европадагидек яхшироқ деб ўйлайди. Бироқ улар келиши билан шаҳар 2021 йил ёзидаги шаҳар эмаслигини кўради ва уларни қайтаришни сўрай бошлайди. Уларни ортга қайтариш эса олиб боришдан анча қийинроқ.
Лариса украиналик қочоқлар учун Россияда ҳеч қандай келажак йўқ деб ҳисоблайди.
«Уларнинг кўпчилиги пенсия ёшига яқин ва пенсия ёшидаги одамлар. Уларни кўпчилик ишга олишни хоҳламайди, турли баҳоналар қилишади (масалан, фуқаролиги йўқлигини айтишади). Қолаверса, қочқинларга таклиф қилинаётган иш улар олдин шуғулланган юмуш эмас ва жисмоний жиҳатдан ҳам анча оғир ишлар.
20-30 йиллик иш тажрибасига эга бўлган ҳамшира 17 минг рубл эвазига фаррошлик қилмоқда, икки олий маълумотли аёл эса маникюрчи. Уларнинг бунга рози бўлишдан бошқа чораси йўқ. Чунки бошқа иш йўқ. Яна ҳам ёш ва соғлом аёлларгина иш топа олади. Аммо 70 ёшли касал аёллар ойига 17 мингга пол ювиб, челакда сув олиб юролмайди», – дея қўшимча қилади у.
Пансионатларда яшаётган украиналикларнинг маъмурият томонидан бериладиган кунлик 900 рублдан бошқа пули йўқ. Улар кўнгиллилар уларга нима олиб келишига ва маъмурият нима беришига тўлиқ қарам бўлиб қолган. Шу боис, ҳукумат кўнгиллари уларни Мариуполга қайтишга осонгина ишонтирмоқда.
«Пансионатдаги одамлар буткул тушкунликка тушган. Уларнинг кўпчилиги умидсизликдан ичади. Биз айвонлар ва ерларда маст бўлиб ётганларни кўп кўрамиз. Эҳтимол, улар олдин ҳам ичишган, аммо ҳозирги тушкун, қийин ҳолатда янада кўп алкогол истеъмол қилишяпти. Кексалар уйга қайтишга ҳаракат қилади. Улар эскича ‘қаерда туғилган бўлсам, ўша ерда ўламанʼ ғоясига содиқ. Ҳеч қандай мантиқий далиллар уларни бу фикридан қайтара олмайди», – дейди Лариса.
«Вақт ўтиши билан барчасига кўникасиз. Ҳатто вайрон бўлган шаҳарга ҳам»
«Албатта, биз пансионатда шаҳримиз ва уйимизни соғиндик», дейди август ойи охирида Опухликидан Мариуполга қайтган украиналик Оксана.
«У ерда ҳамма нарса таниш эди ва у ерда бизнинг кўплаб дўстларимиз қолди. Аммо биз вазият ва номаълум келажакдан қўрқардик. Мен ҳар кеча уйим ва Мариуполни тушимда кўрардим: бизни қайта-қайта бомбардимон қилишарди ва бу ҳатто тушимда ҳам қўрқинчли эди», – дейди у.
Оксана ва унинг эри дастлаб Россияда қолишни ўйлаган. Бир куни пансионат аҳолисини Псков шаҳрига экскурсияга олиб боришади ва Оксанада шаҳар ҳақида яхши таассурот қолади. «Қадимий, сокин ва қулай» дейди Оксана Псков ҳақида.
«Агар Мариуполда қайтишга жойимиз бўлмаганда эҳтимол биз Псковда қолардик. Лекин барибир кетишга қарор қилдик. Иқлим ҳам биз учун унчалик мос эмасди. Биз илиқ ҳавога, Мариуполдаги мазали сабзавот ва меваларга ўрганиб қолганмиз. Ўзимизнинг томорқамиз, боғимиз бор эди, кўп нарсаларни ўзимиз етиштирардик. Россияда эса четдан келтириладиган ва таъмсиз маҳсулотлар кўп», – дейди Оксана.
У Мариуполга келганида ҳайратда қолди ва бу иши хато бўлганини сезди. Оксана шаҳарга энг вайрона ҳолатда бўлган шарқий кварталдан кириб келади.
«Дастлабки уч ҳафта давомида биз ҳаётий шароитларни яратдик. Бизда икки уй бор эди: бири вайрон бўлган, бири омон қолган. Омон қолган уйимизни тозаладик. Келганимизда на сув, на электр, на газ бор эди. Уч ҳафта ўтиб сув беришди, бир ярим ойдан кейин эса электр. Овқатни бошида оловда пиширдик, кейин газ баллон сотиб олдик. Электр келганидан сўнг эса элекр плита ҳам харид қилдик.
Вақт ўтиши билан ҳамма нарсага кўникар экансиз. Ҳатто шаҳар вайронага айланганига ҳам эътибор бермай қўясиз . Сиз шунчаки ишингизга шошиласиз, атрофга қарашга вақтингиз йўқ бўлади», – дея илк кунларини тасвирлайди Оксана.
Украина назорати остидаги ҳудудларга жўнаб кетган мариуполликлар шаҳарда электр ва сув таъминотида жиддий муаммолар борлигини айтмоқда. Оксана ва унинг эри бойлери (аристон) бор дўстлариникига ювинишга боради. Мариуполда иситиш тизими ҳам йўқ. Биринчидан, рус армияси шаҳарни ўққа тутиш вақтида иситиш тизимини бузиб ташлаган, иккинчидан эса, баҳорда баъзи фуқаролар батареялардаги техник сувни тўкиш учун иситиш қувурларини синдирган, чунки уларда бошқа ичимлик манбаси йўқ эди.
12 октябр куни шаҳар мэри маслаҳатчиси Петро Андрюшченко ҳам Мариуполдаги газ ва иситиш муаммолари ҳақида гапирди. Унинг сўзларига кўра, одамлар ҳали ҳам кўчадаги оловда овқат пиширишга мажбур, кўплари подъезд ва ертўлаларда яшаяпти.
Шаҳарда қолган аҳолининг айтишича, одамлар синган деразаларни картон ёки плёнка билан тўсмоқда, чунки улар «ДХР» расмийларидан ёрдам келишига ишонаётгани йўқ.
Россия тайинлаган маъмурият Мариуполда бир нечта янги турар жой бинолари қурди ва йил охиригача Россия ҳукумати бундан ҳам кўпроқ биноларни фойдаланишга топширишга ваъда берди. Аммо Петро Андрюшченконинг таъкидлашича, фақат россияпараст позициядаги одамлар янги уй-жой олишлари мумкин.
Буларнинг барчасига қарамай, Оксана қайтиб келганидан афсусланмайди ва келажакда ҳаммаси яхши бўлиб кетишига ишонади. Унинг нафақадаги эри ва вояга етган ўғли қурилишда ишчи бўлиб ишлайди.
«Қайтганимиздан деярли икки ой ўтгач, биз ниҳоят уйда эканлигимизни ҳис қилдик. Биз дўстларимиз ва танишларимиз билан учрашдик, чунки кўпчилик қайтиб келмоқда. Янада кўпроқ одамлар қайтишни хоҳларди, бироқ уйлари вайрон бўлган. Кўпчилик бўш квартираларда, қариндошлари ёки дўстларининг уйларида яшаяпти», – дейди Оксана.
Лариса шаҳарнинг қайтган аҳолиси қишдан омон ўтишидан хавотирда. У пансионатдаги кўпчилик нафақахўрлар бўлгани, улар учун Мариуполда дори-дармон ҳам, шифокор ҳам йўқлигини таъкидлади. Бундан ташқари, у Украина армиясининг Мариуполни қайтариб олишга ҳаракат қилиши ва шаҳар аҳолиси яна уруш зонасида қолиб кетишидан қўрқмоқда.
Мустақил кўнгиллилар қоида тариқасида одамларни хавфли, яшаш учун яроқсиз жойга юбормаслик учун Мариуполга қайтаётганларга ёрдам бермайди. Наталя ҳам бу ҳаракатни қўллаб-қувватлайди, унинг айтишича, одамлар энг яхши шароитда деворларининг ярми қулаган, иссиқ сув ва газ бўлмаган уйларга боришмоқда.
Кўнгиллиларнинг Россия тайинлаган маъмурият мариуполликларга ёрдам бермаслигига ишончи комил.
«Биз украиналикларга фақат ўз кучига таянишлари кераклигини ва уларда куч етишмаслиги мумкинлигини айтишга ҳаракат қилмоқдамиз, аммо ҳаракатларимиз бесамар кетмоқда», – дейди Диана Рамазанова.
Мариуполликларнинг телеграмдаги чатларида маҳаллий аҳоли уй-жой учун компенсация олишдаги қийинчиликлар ҳақида ёзмоқда. Мариуполга қайтган Оксана ҳам хавотирлана бошлади, комиссия унинг вайрон бўлган уйидаги зарарни баҳолади ва шундан сўнг бошқа янгилик бўлмади.
Россиялик кўнгиллилар украиналикларга Мариуполда ёрдам бера олмасликларини айтмоқда. Бунинг учун уларда маблағ ҳам, имконият ҳам йўқ. Украиналик кўнгиллилар учун эса бу ер хавфсиз эмас. Мартда руслар шаҳардан 21 кишини ўғирлаб кетиб, юз кун давомида қамоқда сақлаган ва қийноққа солганди.
«Медуза» суҳбатдошларининг сўзларига кўра, Россия ҳукумати нафақат пансионатларда яшовчи украиналикларни қўллаб-қувватламайди, балки уларнинг ўрнига бу ишни қилишга тайёр бўлган кўнгиллиларнинг хотиржам ишлашига ҳам йўл бермайди.
«Буни кузатиш жуда оғир. Бу инсонлар бугунидан ҳам, келажакдан ҳам маҳрум бўлган одамлардир. Улар ҳеч кимга керак эмас, шунинг учун улар ўз ҳаётларини назорат қила оладиган жойга қайтишни хоҳлашади. Аммо, афсуски, у Мариуполда энди бўлмайди», – дейди Лариса.
