Икки стулдаги Сербия. Белград ниҳоят Россиядан юз ўгириб, Европа томон қадам ташлайдими?

Беларусни ҳисобга олмаганда, Сербия Украинага босқинидан кейин Россияга қарши жорий қилинган кўп босқичли санкцияларга қўшилмаган ягона Европа давлатидир. Брюссел ва Вашингтон анчадан бери Белграддан санкцияларга қўшилишни очиқчасига талаб қилиб келади. Сўнгги пайтларда Сербия расмийларининг риторикаси аста-секин ўзгара бошлаган бўлса-да, ҳозиргача Белград «бир вақтнинг ўзида стулнинг икки тарафида ўтиришга» муваффақ бўлмоқда. Бу яна қанча давом этиши мумкин?

Керакли сўзларни айтиш баъзан шунчалик қийин бўладики, улар томоққа тиқилиб қолади ва ўша ерда айтилмай қолиб кетади.

Украинадаги уруш бошланганидан бери Европа Иттифоқи Россия, унинг ҳукумати амалдорлари ва президент Путинга яқин бўлган бошқа шахсларга қарши саккизта санкциялар пакетини маъқуллади. Худди шу даврда Сербияда сайловлар бўлиб ўтди ва мамлакатда янги ҳукумат ҳокимият тепасига келди.

Янги бош вазир Ана Брнабич ўзининг инаугурация маросимидаги нутқида Москвага қарши санкциялар қўллаш имконияти ҳақида бир оғиз ҳам гапирмади, гарчи бу савол сўнгги ярим йил ичида Белградга ҳам Ғарбдан, ҳам Шарқдан келган меҳмонлар томонидан қайта-қайта берилган бўлса ҳам.

Европалик ҳамкорларнинг эҳтиёткор дипломатик ишоралари аллақачон тўғридан тўғри чақириқларга ўз ўрнини бўшатиб берди.

«Сербия Европа Иттифоқининг ташқи сиёсатига қўшилишга ҳаракат қилиши ва Россияга қарши санкциялар киритиши керак», деган Европа Иттифоқининг кенгайиш масалалари бўйича комиссари Оливер Вархельджи ўз ҳисоботида.

Агар Белград санкцияларга қўшилмаса воқеалар қандай ривожланади?

«Ҳозирча Сербия ўз ташқи сиёсатини Брюссел позициясига мослаштириш бўйича расмий мажбуриятга эга эмас», – дейди Белграддаги Европа тадқиқотлари институти сиёсатшуноси Петар Милутинович.

Бир томондан, Европа Иттифоқи аъзолигига номзод бўлган ҳар қандай давлат (Сербия эса Европа Иттифоқига аъзо бўлиш амалиётини бошлаган ва расмий номзод мақомига эга) биринчи навбатда ўз дипломатияси ва мудофаа инфратузилмасини Брюсселнинг қатъий талабларига мувофиқлаштириши лозим.

Бошқа томондан, тасдиқланган тартиб-қоидаларга кўра, Европа Иттифоқининг ташқи сиёсати ва жамоавий Европа хавфсизлиги бўйича юзага келиши мумкин бўлган келишмовчиликлар кейинроқ, интеграция жараёнининг олтинчи босқичида ҳал қилиниши керак. Сербия эса расман ҳали бу босқичга боргани йўқ.

«Сербиянинг ҳозирги мажбурияти ҳуқуқий эмас, аксинча, сиёсий ва ахлоқийдир. Чунки сиз аллақачон номзод мақомини олган бўлсангиз, демак сиз киришни хоҳлаган жамиятнинг қарашлари ва қадриятларига мослашишингиз лозим», – дейди Милутинович.

«Брюссел потенциал аъзо давлатлар учун махсус музокара моделини ишлаб чиқди. ‘Қайта кўриб чиқилган методология’ (европалик бюрократларга у шу ном билан маълум) у ёки бу йўналишдаги сиёсий ҳаракатлар учун мукофот ва жазо тизими сифатида қурилган», – дейди сиёсатшунос.

Агар бирор йўналишда музокаралар анча муваффақиятли кетса, номзод мамлакат иттифоққа қўшилмасданоқ қишлоқ хўжалигини ривожлантириш ёки бандликни таъминлаш учун Европа фондларига кириш имкониятини қўлга киритади. Бу ваколат одатда фақат аъзо давлатлар учун мавжуд.

«Сербиянинг барча камчилик ва нуқсонларига қарамай, Ғарб Белградга ҳали кўп нарса таклиф қила олади», – дейди Лондон қироллик коллежи ҳарбий тадқиқотчиси Жейд Макглинн.

Агарда интеграция бўйича натижа аниқ бўлмаса, ЕИ қўшма лойиҳаларни молиялаштиришни тўхтатиши ёки ҳатто Сербияни иттифоққа қабул қилиш бўйича музокаралардан юз буриши мумкин.

«Сербия икки стулда ўтиришда давом этса, Белграднинг европалик ҳамкорлари бунга тоқат қилишдан чарчаши ва музокаралар жараёнини тўхтатиб қўйиши хавфи бор», – дея изоҳ беради Париж университети сиёсий фанлар факультети профессори Наташа Вунш.

Бироқ, Милутиновичнинг сўзларига кўра, Белград ўз позициясида қатъий туришда давом этса ва санкцияларга қўшилмаса ҳам Брюссел музокараларни тўхтатиши даргумон.

«Узоқ келажакда музокараларни музлатиш ҳеч кимга фойда келтирмайди. Германия канцлери Олаф Шолц бир неча бор тезлаштирилган кенгайиш ва Ғарбий Болқон иттифоққа қабул қилиниши тарафдори эканини айтди, чунки бу геосиёсий қарор», – дея тушунтиради сербиялик мутахассис.

Шунга қарамай, Милутиновичнинг айтишича, геосиёсий саҳнада тектоник ўзгаришлар рўй бермоқда ва Сербия ‘Берлин девори қулашида яна ухлаб қолмаслигиʼ керак. Европага янги темир парда тушмоқда, Россия ва Беларусдан бутунлай ажралган давлатлар блоки вужудга келяпти», – дейди Милутинович.

Европа Иттифоқининг саккизинчи санкциялар пакетидан мақсад — Россияни бутун дунёдан имкон қадар узиб қўйиш.

Бунинг натижасида, Европанинг ўзи энергия таъминотининг бошқа турларини, биринчи навбатда, газ қидиришга мажбур бўлмоқда. АҚШдан суюлтирилган углеводород газини етказиб бериш имконияти тобора тез-тез тилга олиняпти, Озарбойжон, Норвегия, Яқин Шарқ ва Шимолий Африка давлатлари билан шартномалар тузилмоқда. Худди шундай муаммони Сербия ҳам ҳал қилиши керак.

Президент Вучич риторикасининг ўзгариши

2022 йил 26 феврал

Россия армияси 24 феврал куни Украина чегарасини кесиб ўтиб, уч йўналишда кенг кўламли ҳужум бошлади. Белград халқаро ҳуқуқнинг бу очиқ-ойдин бузилишига деярли икки кундан кейин муносабат билдирди. Шунда ҳам баёнот жуда эҳтиёткорлик билан шакллантирилди: Сербия Украинанинг ҳудудий яхлитлигини қўллаб-қувватлади, лекин Россияга қарши санкциялар қўллашни хоҳламади.

2 март

Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош Ассамблеяси йиғилишида Россия қўшинларининг Украинага ҳужумини очиқчасига қоралаган давлатлар қаторида Сербия ҳам бор эди. Президент Александр Вучич Белграднинг бу қарорини сербларга «тарих туфайли жим туришга рухсат берилмагани» билан изоҳлади. Унинг алоҳида таъкидлашича, БМТ томонидан қабул қилинган резолюция матнида ҳеч қандай санкциялар ҳақида гап йўқ.

4 май

Вучич Берлинга ташриф буюрди ва у ерда Германия федерал канцлери Олаф Шолц билан учрашди. Учрашувдан сўнг у журналистларга Сербия Европа Иттифоқи билан Москвага қарши санкциялар бўйича жиддий келишмовчиликларга эга эканлигини айтди. Шу билан бирга, Вучич Белграднинг Украинага бостириб киришни қабул қилмаслик бўйича позицияси «аниқ ва муҳокама қилинмайдиган» бўлиб қолишини эслатди.

«Биз ўзимиз ўн йил давомида санкциялар остида яшадик, шунинг учун ҳам бизда уларга нисбатан муносабат бошқача. Сербия Германиянинг ҳам, бошқаларнинг ҳам хабарини жуда яхши тушунди», – деди у.

1 октябр

«Сербия Россияга қарши санкциялар қўлламайди, чунки мамлакат ўз сиёсатига қўлидан келган барча жойда содиқ қолади ва давлат сиёсати Миллий хавфсизлик кенгашининг хулосаси билан белгиланади», – деди Вучич.

25 феврал куни Сербия Миллий хавфсизлик кенгаши йиғилиши бўлиб ўтди. Қабул қилинган 15 банддан иборат резолюцияда Сербия бошқа мамлакатлар ҳудудий яхлитлигини ҳурмат қилиши мажбуриятига урғу берилди, бироқ Белград ҳар қандай санкцияларни «фақат ўзининг ҳаётий муҳим иқтисодий ва сиёсий манфаатларини ҳимоя қилиш мақсади»да қўллаши айтилди.

Вучичнинг эслатишича, бир қанча давлатлар вакиллари Европарламентни Белград Москвага қарши санкциялар киритмагунча Сербия билан ЕИга аъзолик бўйича музокараларни тўхтатишга чақирган. Сербия президенти бундай чақириқларни сиёсий босимнинг яққол намунаси деб атади.

«Энди фақат кимдир бизнинг бошимизни кундага қўйиб, кейин ‘ана энди биз болтани оламизʼ дейиши қолди», – деган Сербия президенти.

Бироқ 13 октябр куни Европарламентнинг ташқи сиёсат қўмитаси Белграднинг Европа Иттифоқидаги келажаги бўйича музокараларни Сербия Москвага қарши санкцияларга қўшилишидан олдинроқ давом эттиришга чақирувчи резолюцияни қабул қилди.

8 октябр

Германия ва Франция воситачилигида амалга оширилувчи Косово муаммосининг ечимини эълон қилган Вучич яна бир бор Белград Москвага қарши санкциялар жорий қилмоқчи эмаслигини эслатиб ўтди ва биринчи марта ўз позициясини омма олдида асослади.

Вучичнинг сўзларига кўра, Сербия ҳеч кимдан қарздор эмас, шунинг учун унинг қарорлари фақат мамлакат манфаатларидан келиб чиқади.

«Биз буни (санкцияларга қўшилмасликни) газни чегирма билан сотиб олиш ёки Хавфсизлик Кенгашида Белграднинг қўллаб-қувватланишини таъминлаш учун қилаётганимиз йўқ.

Биз буни халқаро ҳуқуқлар, ўзимиз ва ахлоқий тамойилларни ҳурмат қилганимиз учун қиляпмиз. Чунки санкциялар бизга нима қилганини биламиз», – деган Вучич.

Унинг айтишича, Белград бу позициясини «Сербияга етказилувчи зарар янада каттароқ кўриниш» олмагунча сақлаб қолади.

«Агар биз бу позицияни ортиқ ушлаб тура олмаслигимизга амин бўлсак, эҳтимол, келажакда ҳукумат бошқача қарор қабул қилади», – дея қўшимча қилган Сербия президенти.

Агар Белград Москвадан юз бурса бунинг оқибати қандай бўлади?

Октябр ойи ўрталарида Россия ташқи ишлар вазири ўринбосари Александр Грушко агар Сербия Россияга қарши санкциялар қўлласа, Москванинг ҳафсаласи пир бўлишини айтиб, «миллий манфаатларни кўзловчи ҳар қандай ҳукумат бундай сиёсий қадамга бормаслиги»ни очиқ баёнотида таъкидлади.

«Ғарб бизга қарши санкциялар қўллар экан, аслида бу санкциялар уларнинг ўзларига ҳам таъсир қилади. Сербия бизга қарши санкциялар жорий қиладими ёки йўқми, бизга фарқи йўқ деб айтмайман. Албатта, биз хафа бўламиз», – дея «Спутник» нашри журналисти саволига жавоб берган Грушко ўзининг Белградга сафари чоғида.

Шу билан бирга, «Коммерсант» газетаси қайд этишича, вазир ўринбосарининг Белградга ташрифи ҳақидаги хабар фақат Россия ташқи ишлар вазирлиги сайтида пайдо бўлган. Сербия ҳукумати эса обрўли рус амалдорининг мамлакатга сафари давомида бу ҳақда бирор марта сўз очмаган.

«Ғарбнинг қатъий талаблари барибир ўз таъсирини кўрсатди. Ўтган ҳафта Сербия БМТнинг Россия референдум орқали Украинанинг тўрт областини ўзига қўшиб олганини қоралаган резолюциясини қўллаб-қувватлади. Сербия раҳбарларининг риторикаси ҳам ўзгарди», – дея хулоса қилган «Коммерсант».

Шунингдек, газетанинг қайд этишича, бу сафарги учрашув пресс-релизида «қардош Россия»га қарши ҳеч қандай санкция қўлланмаслиги ҳақидаги одатий баёнотлар йўқ эди.

Макглиннинг айтишича, Россия билан юзага келиши мумкин бўлган «кўнгилсизлик» Сербия учун оғриқли бўлиши эҳтимоли паст.

«Москванинг ҳозир дўстлари кам ва улар дипломатик танқидга ўрганиб қолган. Белград ва Москва ўртасидаги олдинги баҳсларда Россия одатда анъанавий икки томонлама учрашувлардаги ўз иштирокини бекор қилиш билан жавоб берган (масалан, Белград озод қилинган кунни нишонлашга боришдан бош тортган).

«Бироқ, санкцияларни қўллаш бўйича потенциал қарор янада кенгроқ оқибатларга олиб келиши мумкин. Агар Вучич Москвага нисбатан санкциялар қўллашга қарор қилса, Россия Сербияда Путин тарафдорлари тўлқинини кўтариб, аҳолини Вучичга қарши қўйиш учун ричагларга эга», – дейди Макглин.

Бунга мисол сифатида у Россиянинг Қоратоғдаги (Черногория) сайловлар натижаларига таъсир ўтказишга уринишини келтиради. Москва бу айбловни доимий равишда рад этиб келмоқда.

«Албатта, агар Белград санкцияларга қўшилса, Россия у ёки бу тарзда Сербияни жазолашга ҳаракат қилади. Бу катта эҳтимол билан, Москванинг Косово бўйича позициясини ўзгартириш ёки Босния сербларининг ўнг ёхуд барча турдаги сиёсий гуруҳлари билан сиёсий алоқаларни мустаҳкамлашни бошлаш орқали амалга оширилади. Иккиси ҳам Вучич учун жиддий бош оғриғига айланиши мумкин», – дея тахмин қилган мутахассис.

«Бироқ унутмаслигимиз керакки, Россия энди иқтисодиёт, геосиёсий ва хавфсизлик масалалари бўйича у қадар кучли эмас», – дея қўшимча қилган Макглин.

Косово масаласи

Православлик ва кирилл алифбосидан фойдаланиш каби умумийликлар, славян биродарлиги ва яқин маданий алоқалардан ташқари, Сербия-Россия муносабатларининг асосини энергияга қарамлик ва Косово масаласидаги қўллаб-қувватлаш ташкил қилади.

Милутиновичнинг айтишича, бу масалада Москва ўз манфаатларини ҳисобга олган. Унинг таъкидлашича, 2008 йилда Россиянинг БМТ Хавфсизлик Кенгашида Сербияни қўллаб-қувватлаши эвазига Сербия нефт ва газ бозоридаги монополист НИС компанияси Россиянинг «Газпром нефт» компаниясига арзонлаштирилган нархда сотилган.

«Бу соф рационал ишбилармонлик муносабатлари. Ҳеч қандай ҳис-туйғулар, биродарлик ва кўп асрлик дўстлик йўқ. Балки ҳаммаси, аксинча», – дейди сербиялик мутахассис.

Ушбу олди-сотдидан олдинроқ Сербия ва Россия ўртасида 2008 йил декабрида давлатлараро шартнома имзоланган. Шу йили Косово бир томонлама ўзининг Сербиядан мустақиллигини эълон қилган.

«Аслида Кремл Косово масаласига ечим топилишидан манфаатдор эмас. Айниқса, бу жараёнда Россия иштирок этмаса. Шундай экан, Сербия қандайдир ён беришларга бормаса, Европа Иттифоқига томон реал қадам ташлолмайди», – дейди Макглинн.

«Сербия учун бошқа фойдали иттифоқчилар бор, масалан, Испания ва бугунги кунда Украина. Улар анча кичикроқ имтиёзлар эвазига Белграднинг Косово бўйича позициясини қўллаб-қувватлашга тайёр», – дея қўшимча қилади эксперт.

Франция ва Германия таклиф қилаётган ечимлардан бири Косовонинг БМТга аъзо бўлиши (яъни халқаро даражада тан олиниши) бўлиб, бу Сербияга Европа Иттифоқи томон тезроқ йўл очади.

Шунга қарамай, Макглиннинг сўзларига кўра, бундай таклифларга кўр-кўрона ишониб бўлмайди, чунки «асосий муаммо шундаки, ҳозирда Европа Иттифоқининг Ғарбий давлатлари иттифоқ кенгайишини хоҳламайди».

«Агар Сербия Косово масаласида қандайдир ён беришга борса, бу фақат аниқ кафолатлар остида амалга оширилиши керак. Акс ҳолда, бу сербларнинг ЕИга нисбатан норозилиги ва ишончсизлигига сабаб бўлади, бундан ҳам муҳими эса, бунинг натижасида сербларнинг либерал демократия каби ЕИга ҳамроҳ бўлган баъзи хусусиятлардан ҳам кўнгли қолади».

Сербиядаги элчилар бу борада нима демоқда?

«Белградга (Россияга қарши санкциялар қўллаш учун) муддат берилмаган, аммо бу масалага Европа давлатлари пойтахтлари, Европарламент ва умуман Брюсселда катта эътибор билан қаралмоқда. Чунки бу бутун қитъа келажаги, бизнинг хавфсизлигимиз ва фаровонлигимиз билан боғлиқ масала», – Европа Иттифоқи делегацияси раҳбари Эммануэль Жоффр.

«Сербия узоқ ва мураккаб санкциялар тарихига эга ва биз уларнинг санкцияларга нисбатан алоҳида муносабатини тушунамиз. Бироқ, мамлакат ўзининг миллий манфаатларига яхшироқ қараши керак ва ишончим комилки, эртами-кечми улар келажаклари Ғарбда эканлигини кўради. Сербларни улар тушуниши учун огоҳлантирмоқчиман, бу уларнинг «она Россияси» эмас, биз бутунлай бошқа Россия билан иш олиб бормоқдамиз. Агар Европага қарасангиз, жуда кам сонли давлатлар, менимча, фақат Беларус ва Сербия Россияга қарши санкциялар қўлламаган. Асосий савол: Сербия шу жамиятда қолишни хоҳлайдими? – АҚШ элчиси Кристофер Ҳилл.

«Мен Сербия ўз миллий фаровонлиги ва фуқароларининг фаровонлиги ҳақида ўйламайдиган мамлакатлар қаторига қўшилмаслигига ишонаман, бироқ биз Сербияга санкциялар қўллаш борасида босим ўтказилаётганидан хабардормиз. Косово масаласида Москванинг мақсади келишув Белград ва Приштина ўртасидаги мулоқотга асосланиши ва келишув Белград манфаатларига жавоб бериши кераклигидир. Ва бу қўлланиши мумкин бўлган санкциялар билан ҳеч қандай боғлиқликка эга эмас» – Россия Федерацияси элчиси Александр Ботсан-Харченко.