Европа Иттифоқининг Россия нефтига эмбаргоси РФ иқтисодиётини синдирадими?

5 декабрь куни Европа Иттифоқининг Украинага бостириб кириши сабабли Россияга қарши яна бир жазо чораси кучга киради: нефть эмбаргоси. Тақиқ денгиз таъминотига тааллуқлидир, шу билан бирга, «Дружба» нефть қувури унинг таъсирига тушмайди - Венгрия, Словакия ва Чехия ундан вақтинча фойдаланишда давом этади. Шу тариқа, Европа Иттифоқига етказиб бериладиган Россия нефтининг ҳажми бир кечада 90 фоизга камаяди. 

2021 йилда Европа Иттифоқи давлатлари Россия нефти умумий экспорт ҳажмининг деярли ярмини (47 фоиз) сотиб олган. Жисмоний жиҳатдан бу 50,9 миллиард долларга 108,1 миллион тоннани ташкил этади - бу Россия Федерал божхона хизмати маълумотлари. «Россия нефтининг энг йирик импортчиси сифатида Европа Иттифоқини алмаштириш осон эмас, - дейди Европа сиёсат маркази (EPC) таҳлилчиси Филипп Лаусберг. - Москва учун тезда янги харидорларни топиш қийин бўлади. Эҳтимол, ҳозир қўшимча нефть ҳажмларини сотиб олаётган давлатларга, хусусан, Туркия ва Хитойга ортиқча нефть керак бўлмайди».

Бундан ташқари, нефть эмбаргоси - «Владимир Путиннинг асосий иқтисодий ва геосиёсий манфаатларига зарбадир», дейди Брюсселдаги Bruegel таҳлил марказининг энергетика сиёсати бўйича эксперти Симоне Тальяпьетра. Унинг эслашича, Россия Европа Иттифоқига газ етказиб беришни тўхтатиб, энергетика даромадларининг бир қисмини аллақачон йўқотган. «Бу даромадлар Россияни абадий тарк этди ва унинг ўрнини тўлдириш қийин бўлади. Инфратузилма - газ қувурлари йўқлиги сабабли Европа газ бозорини Осиёга ўзгартириш жуда қийин, - дейди эксперт. - Бу фонда нефть эмбаргоси   янада муҳимроқ бўлади, чунки нефтдан келадиган муҳим даромад Украинадаги урушни молиялаштиришга имкон беряпти». 

Европа Иттифоқи нуқтайи назаридан, Россия 2021 йилда унинг энг йирик нефть етказиб берувчиси бўлиб, бозор улуши 26 фоизни ташкил этди. Бироқ, бир неча ой ўтиб, 2022 йилнинг иккинчи чорагида, Eurostat статистика агентлиги маълумотларига кўра, у 16,7 фоизга тушди. Гарчи Россия Европа Иттифоқига нефтнинг асосий етказиб берувчиси бўлиб қолса-да, сўнгги ойларда бошқа етказиб берувчилар – АҚШ, Ангола, Саудия Арабистони, Бразилия ва Буюк Британиянинг улуши ортди, Россия ва АҚШ ўртасидаги тафовут эса торайди. 

Европа Иттифоқи бошқа нефть қазиб олувчи давлатлар билан фаол шартномалар тузмоқда, шунинг учун экспертлар нефть билан боғлиқ муаммоларни кўрмаяпти. Етарлича сотувчилар бор, бундан ташқари, «қора олтин»ни Европага газдан кўра бошқа қитъалардан ташиш осонроқ. Тақчиллик бўлмайди, деди Филипп Лаусберг. 

Бу чора Европа Иттифоқи томонидан 3 июнь куни олтинчи санкциялар пакети доирасида қабул қилинган: у нафақат нефть, балки Россиядан нефть маҳсулотларини етказиб беришга кечиктирилган қисман эмбаргони ҳам ўз ичига олган. Нефть маҳсулотларини етказиб беришни тақиқлаш янада кечроқ - 2023 йил 5 февралдан кучга киради. 

Европа Иттифоқи нефть эмбаргосидан ташқари, 5 декабрдан бошлаб G7 жазо воситаси ҳам кучга киради - Россия нефтининг денгиз орқали етказиб бериш нархи бир баррелига 60 доллардан юқори бўлган чегара. 

Турли ҳисоб-китобларга кўра, Россияда нефть қазиб олиш нархи бир баррель учун 20 доллардан 40 долларгача ташкил этади. Россиянинг Urals маркасидаги нефть нархи бир баррель учун 60-65 доллар атрофида ўзгариб туради. Бир қарашда, бир баррель учун 60 долларлик нарх чегараси катта роль ўйнамайди, аммо Симоне Тальяпьетра буни кенгроқ кўриб чиқишга ундади. «Ушбу чорани нарх чегарасини пасайтириш орқали Россияга босимни стратегик ошириши мумкин бўлган тизим сифатида кўриш керак», дейди у ва нархнинг юқори чегараси доимий равишда белгиланмагани, лекин вазиятга қараб ўзгартирилиши мумкинлиги билан самарали эканлигини таъкидлади.

Нархлар чегараси тўғрисидаги қарор Европа Иттифоқи мамлакатларига узоқ ҳафталар давомида самарасиз муҳокамалар эвазига қабул қилинди. Полша баррель учун 30 доллардан юқори даражага охиригача қаршилик кўрсатди, чунки у Россия учун жуда қулай бўлиб қолиши мумкин, аммо 2 декабрь оқшомида бу ўлчовга рози бўлди. 

Варшаванинг позицияси тушунарли, дейди Симоне Тальяпьетра: «Бундай босқичма-босқич ёндашувни март ёки апрель ойларида кутиш мумкин эди, аммо уруш бошланганига тўққиз ойдан кўпроқ вақт ўтди. Энди жаҳон иқтисодиёти бундай вазиятга - Россия нефть нархига қаттиқ чек қўйишга дош бера оладими, деган савол туғилади». Бу чоранинг мақсади - Россия нефтининг жаҳон бозорига оқимини сақлаб қолган ҳолда, Россия Федерацияси даромадларини чеклашдир. Шу тариқа, «катта еттилик» давлатлари Москва молиясига зарар етказмоқчи, бироқ Россиянинг «қора олтини» жаҳон бозоридан тўсатдан йўқолиб қолса, нефть нархининг кескин кўтарилиши мумкин. Бундан буён Россия Хитой ва Ҳиндистонга нефтни чегирма билан сотиши керак, бу эса унинг даромадларини янада камайтиради. 

Москва бу чора-тадбирлар туфайли аллақачон қийинчиликларни бошдан кечирмоқда ва 2023 йилда унга бўлган босим янада кучаяди, деди Тальяпьетра.

Нарх чегараси Москва учун нефть сотишда бошқа логистик қийинчиликларни келтириб чиқаради, деб тушунтирди Филипп Лаусберг. Қандай қилиб? Гап шундаки, нархларнинг юқори чегараси ушбу чорани қўллаб-қувватламайдиган учинчи давлатлар – Хитой ва Ҳиндистоннинг транспорт ва суғурта компанияларига ҳам тегишли бўлади. Энди, Россия нефтини сотиб олиш учун, улар Европа Иттифоқи қоидаларига бўйсунмайдиган ўзларининг суғурта компанияларини яратишлари керак, чунки европалик суғуртачилар фақат нарх чегарасига риоя қилиш шартларида ишлайди. Суғурта бизнеси Европада тўпланганлиги сабабли, бу бироз вақт талаб этади. Умуман олганда, Россия Федерациясидан барча нефтнинг 70-85 фоизи денгиз орқали экспорт қилинади, деб ёзади Reuters. 

Бу санкцияларнинг барчаси Россия иқтисодиётининг тўлиқ ва тез қулашига олиб келиши учун мўлжалланмаган, дейди Симоне Тальяпьетра, лекин у аста-секин ва муқаррар равишда бу томон ҳаракат қилади. «Россия нефть қазиб олишни қисқартирди ёки эмбаргодан кейин шундай қилади. Россия нефтининг нархи эса шундоқ ҳам нисбатан паст ва нефть нархининг юқори чегараси туфайли янада пасайиши мумкин. Буларнинг барчаси Россия бюджети ва Россиянинг уруш олиб бориш имкониятларига таъсир қилиши мумкин», - дейди Филипп Лаусберг 

Умуман олганда, кузатувчилар Европа Иттифоқи ва G7’нинг бу икки чораси нефтнинг глобал нархига қандай таъсир қилиши ҳақида турлича фикрда. Агар нарх чегарасини амалга ошириш режага мувофиқ кетса, бу нефть нархининг глобал ўсишига олиб келмаслиги керак, деб ҳисоблайди Тальяпьетра. Унинг фикрича, эмбарго натижасида на Европа Иттифоқи, на жаҳон иқтисодиёти учун ҳеч нарса ўзгармайди.

Аммо эмбарго танқисликни келтириб чиқариши ва нефть нархини ошириши мумкин деган хавотирлар ҳам бор, айниқса ОПEК мамлакатлари ишлаб чиқаришни янада қисқартиришга қарор қилса, дейди Лаусберг. Прогнозларга кўра, 2023 йилда жаҳон иқтисодиётидаги секинлашув туфайли нефтга бўлган талабнинг пасайиши кузатилади: Хитойда локдаун давом этмоқда ва конъюнктура қисқариши кутилмоқда, бошқа кўплаб нефть импорт қилувчилар эса рецессиядан хавотирда.