Хитой қаноти остидаги ва Путинсиз «антиғарб». Янги қон BRICS’ни жонлантира оладими?

Турлича ривожланаётган мамлакатлар клуби бўлмиш BRICS ғарбнинг ривожланган мамлакатларидан иборат «Катта еттилик»ка чақирув ташлаганига ўн йилдан ошди. Дунёдаги ҳукмронлик учун курашдаги ютуқлар камтарона, шунинг учун клубнинг беш мамлакати — Хитой, Ҳиндистон, Бразилия, Россия ва Жанубий Африка — ғарбни сон бўйича ортда қолдиришга уриниб кўришга қарор қилишди. BBC шарҳловчиси Алексей Калмиков BRICS’нинг келажаги борасидаги фикрларини билдирди.

BRICS’нинг кенгайиши сешанба куни очилаётган саммитнинг асосий мавзуси бўлади. Мамлакатлар етакчилари ЖАРга учиб келмоқда, Россия президенти Владимир Путин бундан мустасно, Халқаро жиноий суд уни Украинага қарши ҳарбий жиноятларда айблаб, ҳибсга олиш учун ордер берган. Россия судни тан олмайди, аммо саммит мезбони бўлмиш ЖАР унинг қарорларини бажариш мажбуриятини олган.

Шу билан бирга Путин шахсан ташриф буюрмагани — BRICS кенгайишининг асосий сабаби. Бундай кенгайиш ташаббускори эса — Хитойдир. 

Хитойга BRICS+ нима учун керак?

Путин Европада уруш бошлаш орқали, Ғарбни янада жипслаштирди. Доналд Трамп президентлиги вақтидаги баҳс ва келишмовчиликлар унутилди, «Катта еттилик» аъзолари Россияга қарши санкциялар киритишда бирдамлик кўрсатишди, НАТО эса тажовузни қайтариш учун Украинага дўстона ёрдам бериб келмоқда.

Бу эса Хитой учун ютқизиқли вазият. АҚШ атрофида бирлашган Ғарб уни асосий душман деб атади.

Бунга жавобан Хитой ривожланаётган мамлакатлардан ўзининг «аксил-Ғарб» гуруҳини йиғишга киришди. Улар Ғарбдан фарқли ўлароқ, бутун сайёра бўйлаб Америкадан Япония ва Австралиягача бўлган катта ҳудудлар бўйлаб жойлашган бой давлатлар гуруҳи сифатида кўпинча Жануб (Global South) деб аталади.

ЖАР мезбонлигида ўтаётган уруш даврида илк юзма-юз саммитга 40 дан ортиқ давлатлар раҳбарлари таклиф этилган, уларнинг ярми аллақачон блокка қўшилиш истагини билдирган. Эҳтимолий номзодлар қаторида Қозоғистон, Саудия Арабистони, Эрон, БАА, Аргентина, Индонезия, Миср, Эфиопия ва бошқа ўндан ортиқ давлатлар бор.

Ҳозирда BRICS’нинг беш мамлакати аҳолиси дунёнинг жами аҳолисининг 40 фоизини ташкил этади, жаҳон иқтисодиётининг 25 фоизи ва халқаро савдонинг 15 фоизи ушбу мамлакатлар ҳиссасига тўғри келади.

«Агар биз BRICS’ни ялпи ички маҳсулот улушини G7 билан таққослаш мумкин бўлган даражада кенгайтирсак, бизнинг коллектив овозимиз баландроқ янграй бошлайди», — дея кенгайтириш мақсадини тушунтирган шахси сир қолишини истаган хитойлик мулозим FT газетаси билан суҳбатда.

Ривожланган демократик давлатлар «еттилиги»нинг жаҳон иқтисодиётидаги улуши эса 44 фоизни ташкил этади. Хитой BRICS’ни кенгайтирмасдан мақсадга эриша олмайди. Блокнинг иқтисодий қудратининг 70 фоизи Хитой томонидан таъминланади, ҳозир эса бу давлат ўзининг энг яхши дамларини бошдан кечираётгани йўқ.

Хитой ҳар қандай ҳолатда ҳам BRICS+ тузилмасида сўзсиз етакчиликни сақлаб қолади. Ҳозирги бошқа аъзоларнинг вазни эса камаяди. Ҳозирда уларнинг ҳар бири — Хитой учун ўз қитъаларининг вакиллари бўлган жамоадошлардир. Кенгайиш билан эса бу эксклюзивлик ҳам йўққа чиқади.

Ғарбга қарши клуб таъсисчиларининг тор доирасида Хитой бошқа тўрт аъзо билан ҳисоблашишига тўғри келади. Халқлар ассамблеяси шовқини эса бу аъзоларнинг овозини босиб кетиши хавфи бор, Хитой эса иқтисодий, сиёсий ва ҳарбий қудрати эвазига сўзсиз етакчига айланади.

Кенгайиш рўй берадими?

АҚШ ҳукмронлигига қарши курашувчиларнинг барчаси ҳам янги доминант қаноти остига ўтишга «кўзи учиб тургани йўқ». Улар ғарб пуллари ва ноу-ҳауларидан фойдаланишда давом этишни, бутун дунё билан савдо қилишни ва бегоналарнинг урушига аралашмасликни исташади.

«Мултилатерализм ўрнини блоклар ўртасидаги қарама-қаршилик эгаллашига қараб кетмоқда, биз уларнинг ҳар бири билан савдо қиламиз, инвестиция ва технологияларини оламиз», — деган саммит арафасида ЖАР президенти Сирил Рамафоса.

«Биз жаҳон державалари ўртасидаги рақобатга жалб қилинмаймиз. Аксинча, бизнинг мамлакатимиз глобал тинчлик ва тараққиёт йўлида барча давлатлар билан ҳамкорлик қилишга интилади», — деган у.

ЖАР BRICS кенгайтирилишини қўллаб-қувватлаган. Украинага ҳужумдан кейин Ғарб томонидан изоляция шароитида Россия учун ҳам бу фойдали.

Ҳиндистон эса баёнотларда анча эҳтиёткор — кенгайиш масаласини муҳокама қилишга ваъда беради ва бу масалада аллақачон қарор қабул қилингандек гапирмайди. Бразилияни ишонтириш янада қийинроқ бўлади.

Клубдаги қарорлар бир овоздан қабул қилиниши туфайли, бу саммит ниятлар ҳақидаги декларациялар билан чекланиб, иш BRICS+ пайдо бўлишигача етиб бормаслиги эҳтимоли юқори.

Янги қон BRICS’ни кучайтира оладими?

Ҳатто тор доирада ҳам ўзаро (масалан, икки ёки уч аъзо) келишиб бўлмайди. BRICS’даги аъзолар сони атиги бешта, аммо улар фақат «қарши» сифатида ягона фронт бўла олиши мумкин. Жаҳон савдоси, сиёсати ва хавфсизлик соҳасида АҚШнинг глобал ҳукмронлиги ва Ғарб ўйин қоидаларига қарши.

Ҳар бир аъзонинг ўз «Ҳа» позицияси бор, шунинг учун BRICS бир-биридан кескин фарқ қилувчи бешта давлатнинг аморф бирлашмаси бўлиб қолмоқда: гигантлар ва кичиклар, демократиялар ва автократиялар. «Катта еттилик»дан фарқли равишда, улар бир-биридан фарқ қилувчи сиёсий ва иқтисодий моделларга эга, уларнинг асосий рақиб ҳисобланган Ғарб билан ўзаро боғлиқликлари ҳам турли даражада.

Бир вақтлар уларни ёрқин келажакка ишонч бирлаштирганди. Бунга уларнинг ўзидан кўра ғарблик иқтисодчилар кўпроқ ишонган.

Шундайлардан бири аср бошидаёқ ривожланаётган ва истиқболли бозорлардан тўрттасини ажратиб, BRIC атамасини ўйлаб топганди. Британиялик Жим О’Нил ҳозирда Британия парламентининг Лордлар палатасида ўтиради, ўша вақтда эса Американинг Goldman Sachs банкида ишларди, банк учун Хитой, Ҳиндистон, Бразилия ва Россиянинг жаҳон иқтисодиётида ўсиб бораётган роли ҳамда ўйин қоидаларини шакллантиришда уларнинг фикри билан ҳам ҳисоблашиш зарурлиги ҳақида таҳлилий материаллар ёзиб берарди.

Лорд О’Нилнинг Ғарбга берган маслаҳатини Шарқдагилар мамнуният билан ўзига олади.

Хитой, Россия ва Бразилия бу ғояни илиб олишади ва Ҳиндистонни ҳам чақириб, ҳар йили ғарблик иқтисодчи ўйлаб топган BRIC номи остидаги клубда учрашишни бошлашади. Кейинроқ Африка давлатини ҳам қабул қилиб, унга глобал аҳамият берилади — натижада BRICS юзага келади.

BRICS’дан «анти-доллар» кутиш керакми?

«Анти-G7» ортидан «анти-ХВЖ» (Халқаро валюта жамғармаси) каби параллел институтлар тузиш ғоялари пайдо бўлди. BRICS тараққиёт банкини таъсис этди, аммо унинг имкониятлари Ғарб ривожланаётган мамлакатлар норозилигига сабаб бўлган ҳолда асосий скрипкачи ролида бўладиган ХВЖ ва Жаҳон банкининг молиявий қудратига яқин кела олмайди.

Сўнгги вақтларда эса BRICS етакчиларининг ақлини янги лойиҳа банд этган — «анти-доллар». Бир-бири билан ўз валюталарида савдо қилишни кўпайтириш зарурлиги ҳақидаги кўп йиллик мунозараларга энди BRICS’нинг ягона  валютаси ҳақидаги нарратив қўшилди.

Иқтисодчиларнинг бу масаладаги консенсуси лорд О’Нилнинг FT газетасига берган интервюсидаги қуйидаги сўзларида мужассам.

«Бутунлай сафсата, — дейди у. — Нима, улар BRICS марказий банкини очишадими? Қизиқ, қанақа қилиб? Буни муҳокама қилишнинг ўзи ҳам уятли».

Юан ёки рублдаги ҳисоб-китобларни эса, фақатгина Хитой ёки Россия йирик савдо профицитидан воз кечиб, АҚШ каби дефицит билан яшашга ва ғарбники каби улкан молиявий бозорлар, инфратузилма ва мустақил институтларни  яратишга тайёр бўлгандагина ҳамма жойда татбиқ этиш мумкин бўлади.

Бунга эса ҳали анча бор ва яқин йилларда долларнинг дунёдаги ҳукмронлигига ҳеч нарса таҳдид сололмайди. Жумладан, бразиллар президенти Лула да Силванинг BRICS ягона валютаси ҳақидаги фантазиялари ҳам. Бу масала ҳатто Йоҳаннесбургдаги саммит кун тартибидан ҳам ўрин олмаган.