Европа Россия билан қишки газ урушига тайёр: Путин Евроиттифоқни музлатиб қўя оладими?

Европа янги инқирозга чап бера оладими ёки вазият қишнинг илиқ ёки қаҳратон келишига боғлиқ бўладими? Россиядан бошқа жойдан келадиган газ авария ва иш ташлашлар туфайли узилиб қолиб, европаликларни белни маҳкамроқ сиқишга мажбур қилмайдими? Ҳозирча бу борада Европани умидлантирадиган янгиликлар бор, деб ёзади BBC.

Барчаси рисоладагидек кетган тақдирда ҳам, асосий кўзир қарта ҳамон Путин қўлида. Агар у ва-банкка кетишни лозим топса ва Европага ўтказилган Украина ва Туркия орқали тортилган сўнгги икки газ қувурини ҳам беркитса — Европа кенг кўламли энергетика инқирозидан қочиши даргумон. Фақат, келаётган қишда эмас ва айнан тўлдирилган захиралар туфайли.

Омборлар лиммо-лим

Анъанага кўра, Европадаги ерости газ омборларининг баҳорга бориб таги кўриниб қолади ва ноябр ойигача — Шимолий Европада одамлар газ билан иситиш тизимидан фойдалана бошлагач тўлдирилади. Ўтган қиш одатдагидан илиқроқ келди, омборларда тўпланган газнинг ярмидан кўпи ишлатилмай қолди. Ҳолбуки 2021 йилда захиранинг чорак қисми қолганди.

Бироқ, шу йил апрелида Россиядан газ етказилиши тарихий минимумга тушгач, Европа Иттифоқи газ етказиш бутунлай узиб қўйилишидан чўчиб, ўз олдига оширилган мажбурият қўйди: 1 ноябрга қадар омборларни 90 фоизга тўлдириш. Ўтган йили, ҳали «Шимолий оқим» портлатиб юборилмаганида мўлжал бироз камроқ эди — 80 фоиз.

Орттирилган меъёр август ойи ўрталаридаёқ бажарилди, энди газ омборлари ўртача 95 фоизга тўлдирилган.

Айрим мамлакатларда, масалан, Латвия ва Францияда ҳозирча 90 фоиз, бироқ газни сақлаш учун асосий ерости қувватлари жойлашган давлатлар — Германия, Нидерландия, Австрия ва Венгрияда омборлар аллақачон 95 фоизга тўлдирилган.

Энергетика бўйича еврокомиссар Кадри Симсон шу ҳафта ичида Европа Иттифоқи давлатлари 100 млрд метр куб газ жамғарганини эълон қилди.

Бундай ҳажмдаги газ қишки талабнинг тахминан учдан бир қисмини қоплайди. Умуман олганда, Халқаро энергетика агентлиги (IEA)нинг июл ойидаги прогнозига кўра, 2023 йилда 450 млн киши истиқомат қиладиган Европа Иттифоқининг 27 давлати 490 млрд метр куб газ ёқади. Талаб чўққиси айнан қиш фаслига тўғри келади.

Тўлдирилган омборлар камлик қилар экан, инқирозга чап бериш учун Европа қандай иқтисод қилиш ва газни яна қаерда тўплаш йўлларини ахтармоқда.

Украина омборлари ёрдамга келиши мумкин

Иккинчи саволга газ трейдерлари жавоб топганга ўхшаяпти — Украина газ омборлари. Европаникидан фарқли ўлароқ, бу ерда омборларнинг 35 фоизи тўлдирилган.

Европа иттифоқи ўз қувватларининг 90 фоизини банд қилганидан сўнг Украинага газ етказишни кескин кўпайтирди.

Бир пайтлар Полша, Руминия, Словакия ва Венгрияга Россия газини етказишда фойдаланилган газ ўтказиш қувурлари энди тескари йўналишда ишламоқда ва ҳафтасига 200 млн метр куб газ узатилмоқда. Бу Европанинг жами импортининг 40 фоизини ташкил этади ёки Россиядан импорт қилинган газнинг 40 фоизини, дейди Bruegel таҳлилчиси Бен Маквилямс.

Омборлардаги ҳозирги газ ҳажми Европа Иттифоқига қишни комфорт билан ўтказиш имконини беради, деб ишонишмоқда экспертлар.

«Энг ёмон сценарий рўй берган ҳолат (қаҳратон қиш ва жаҳон бозорида суюлтирилган газ таклифи қисқарган)да ҳам, Россия етказиб беришни тўхтатган тақдирда ҳам омборларда газ бўлади», — дейди Bruegel’нинг бошқа бир таҳлилчиси Георг Закман.

«Россия ҳозир ойига ЕИ давлатларига 1,7 млрд метр куб газ етказмоқда. Агар етказиб бериш тўхтатилса, келаётган қишда газ тақчиллиги келиб чиқмайди. Совуқ ҳам таъсир ўтказолмайди», — Еврокомиссиянинг энергетика директорлиги бош иқтисодчиси Мигел Ҳил Тертре.

Бироқ, иситиш мавсуми тугаши ҳамоно омборларда деярли газ қолмайди, бу эса кейинги йилнинг қишида муаммолар келтириб чиқариши мумкин.

«Путин Европани бўғишни ўйлаган»

Таҳлилчилар газни узиб қўйиш бир онда натижа бермайдиган вазиятда Путин ўз қўлидаги сўнгги кўзир қартани ишга соладими-йўқми, деган саволни ўйлаш билан банд.

«Путин Европани бўғишни ўйлаган, «А» режа шундан иборат бўлган, «Б» режа эса умуман бўлмаган», — дейди Колумбия университетининг Халқаро энергетика сиёсат маркази ходими Татяна Митрова.

Кремл газ қулоғини Украинага босқиндан анча аввал бурай бошлаган.

Ўшанда Европа заифроқ эди. ЕИ ўнлаб йиллар давомида Россияга янги қувурлар билан боғланиб қолган, Россия гази эса қўҳна қитъа эҳтиёжининг 40 фоизини қоплар эди.

Ўзини алмаштириб бўлмас ҳис қилган ондан бошлаб, Путинга бўйсунадиган «Газпром» режали тарзда газ етказиб беришни қисқартира бошлади. Бу ҳали Украинага ҳужум қилишдан бир ярим йил аввал рўй берганди.

Ҳарбий блицкриг барбод бўлгач Кремл Европага қарши газ жангининг иккинчи фронтини очди: энергетик инқироз ва ижтимоий норозилик келтириб чиқариб, Европа Иттифоқининг 27 давлатининг Украинага ёрдам беришга бўлган қатъиятига рахна солиш учун.

Газ етказиш эса тарихий минимумларгача тушиб кетди.

Европа сир бой бермади, бир бири билан келишган ҳолда газни иқтисод қила бошлади, аҳоли ва бизнесни қўллаб-қувватлаш, қимматроқ нархдаги суюлтирилган табиий газ етказишни йўлга қўйиш учун қарийб 1 трлн евро сарфланди. Европаликлар бахтига ўтган қиш ҳам кутилмаганда жуда илиқ келди.

Оралиқ муваффақиятдан қанот ёзган ЕИ қарши ҳужумга ўтди ва Россия нефти ҳамда нефт маҳсулотларига тўлиқ эмбарго жорий этди. Гарчи Россия гази санкция остига тушмаган бўлса-да, ЕИнинг айрим давлатлари ундан ўз ихтиёри билан воз кеча бошлади.

Бирйўла Европа Иттифоқи 2027 йилга бориб Россиядан қазиб олинадиган ёқилғини сотиб олишдан бутунлай воз кечиш ниятини эълон қилди. Яъни, улар бу билан яқин уч-тўрт йил ичида Россия углеводорларисиз яшаш имконсиз эканини ҳам тан олишди.

Уйда совуқ, кўчада иссиқ

Европа Иттифоқи энди қувур орқали узатиладиган Россия газидан 8 фоиздан камроққа боғлиқ. Бироқ бу 8 фоизни йўқ қилиш амалда имконсиз.

Ўтган йилгидек газ истеъмолини 15 фоизга қисқартиришнинг эндиликда имкони йўқ, чунки саноатда ҳам, аҳолида ҳам иқтисод қилиш учун мавжуд имкониятлар тугаб битган, янгиси эса узоқ вақт ва харажат талаб қиладиган иш.

Еврокомиссар Кадри Симсоннинг сўзларига кўра, агар мақсадга яна эришилса ЕИ 2024 йилнинг мартига қадар яна 65 млрд куб метр газ иқтисод қилади. IEA баҳолаларига кўра, 2023 йил биринчи ярмида ЕИда газга бўлган талаб 30 млрд метр кубга тушиб кетган.

Шундай қилиб, Симсоннинг прогнозлари амалга ошиши учун европаликлар келаётган қишда ўтган йилги рекорд даражадаги қишдан кам бўлмаган даражада иқтисод қилишларига тўғри келади.

Европанинг иқлим прогнозлари билан шуғулланадиган Коперник маркази ҳозирча октябр ойида меъёрдан юқори иссиқ ва умуман янги йилгача Ғарбий Европада юмшоқ ҳаво бўлишини прогноз қилмоқда. Қаттиқ совуқлар одатда январ ва февралда бўлади ва ҳозирча бу ойлар учун прогноз аниқмас.

Россия гази ўрнига суюлтирилган газ

Агар иқтисод ва илиқ ҳаво эвазига истеъмолни кескин қисқартиришнинг имкони бўлмаса, Россиянинг 8 фоизлик йўқотилган улушини бошқа давлатлардан газ харид қилиб тўлдириш мумкин. Лекин бу ҳам муаммолар билан йўғрилган.

Бекор турган қувурлар йўқ ва ягона йўл — денгиз орқали суюлтирилган газ харид қилиш. Унинг энг йирик ишлаб чиқарувчилари АҚШ ва Қатар. ЕИ суюлтирилган табиий газ (СТГ)ни Россиядан ҳам сотиб олмоқда (Симпсон маълумотларига кўра, сўнгги 12 ойда 12,4 млрд метр куб).

ЕИ учун СТГ энди урушгача бўлган даврдаги қурув орқали узатилган газ каби аҳамиятга эга. СТГ ҳисобига 2023 йил биринчи яримйиллигида Европа Иттифоқи мамлакатларининг газга бўлган эҳтиёжининг 40 фоизи қопланган, деб қайд этади IEA.

Бу харидларни кескин ошириш имконсиз. Жаҳонда газни суюлтириш қувватлари чекланган, 2025 йил ўрталарига бориб бир қатор лойиҳалар ишга тушиши кутилмоқда, бу эса бир йилда таклиф 13 фоизга ошишига олиб келади. Бунақаси ҳали газ соҳасининг қисқа тарихида бўлмаган.

Бу ҳали келгусида. Ҳозир эса бозорда ошиб тошиб ётган СТГ йўқ ва талабнинг ҳар қандай сапчиши (масалан, Хитой иқтисодиёти тикланиши) ёки таклиф билан боғлиқ узилишлар (авариялар, АҚШ ва Австралия газ терминалларидаги иш ташлашлар) нархлар осмонга ўрлаши билан якун топади.

Бу Путиннинг газ уруши туфайли ЕИнинг умумий энергетика хавфсизлиги ёмонлашувининг яна бир сабаби.

Қувур орқали узатиладиган газ узоқ муддатли шартномалар бўйича кафолатли ҳажмларда ва барқарор паст нархларда етказилган. Суюлтирилган табиий газ эса спот бозорида сотилади. Бу ерда нарх шартномалар бўйича эмас, талаб ва таклиф мувозанатидан келиб чиқиб белгиланади ва сотувчилар океанда сузиб кетаётган кемани исталган вақтда буриб, қаерда харидор қимматроқ нарх таклиф этса ўша жойга йўналтириши мумкин.

Путинни эскалациядан нима тўхтата олади?

Европадагилар прагматизм ғолиб чиқиши ва Путин 2017 йилгача, ЕИнинг ўзи Россия газидан тўлиқ воз кечгунга қадар газ етказиб беришга рози бўлишидан умид қилишмоқда.

Таҳлилчилар бундай сценарий фойдасига учта далил келтиришмоқда.

Биринчидан, Россияга уруш олиб бориш учун пул керак.

Иккинчидан, ЕИга қувур орқали газ узатиш қисқариши ортидан миллий чемпион «Газпром» нафақат даромаддан мосуво бўлади, Европа бозорини ўзининг хусусий рақобатчиси, суюлтирилган газ етказаётган «Новатэк»ка бўшатиб беради.

Учинчидан, ЕИда Россия газини харид қилувчилар орасида Венгрия ва Сербияга ўхшаган Кремлга хайрихоҳ давлатлар қолган, холос. Кранни ёпиши билан Кремл бу таъсир кучидан ҳам маҳрум бўлади.