Тошкент ҳавоси кундан кунга ёмонлашиб бораётгани туфайли пойтахтимиз вақти-вақти билан сайёрамизнинг энг ҳавоси ифлос ва саломатлик учун зарарли шаҳарлари қаторида тилга олинадиган бўлди. Айрим кунларда PM2.5 митти зарралари миқдори рухсат этилганидан 45-50 баробаргача ошиб кетмоқда. Авто тутунлари, CO2 даражаси меъёрдан 4,4 баробар ошган. Бу эса одамларни, айниқса ёш болаларни тузалмас дардларга мубтало қилиши тайин. Умр кўриш қисқаради. Наҳотки Тошкентимизни бой бердик?
Масалан, Тошкент шаҳрида 21 декабр куни PM2.5 заррачаларининг рухсат этилган чегаравий миқдори 57 баробарга ўсган. Фан PM2.5 саратон ва астмага олиб келишини исботлаган.
UzHydroMet маълумотларига кўра, 17 декабр куни Тошкент шаҳрининг ҳавосида кичик дисперсли PM10 заррачаларининг максимал таркиби 241 мкг/м3 ни, PM2.5 митти зарраларининг таркиби эса 211 мкг/м3 ни ташкил этган. Бу ЖССТ тавсияларидан 43 баробарга кўп дегани. Углерод оксиди (ис гази) нинг максимал таркиби 6,2 мкг/м3 ни ташкил этган ва бу рухсат этилганидан 1,4 баробар кўп.
Бу зарралар ичида энг хавфлиси айнан PM2.5 митти зарраларидир.
Ўзи PM2.5 нимани билдиради?
PM2.5 заррачалари концентрацияси ҳаво сифатини ва унинг инсон саломатлигига хавф солиши баҳолашда ишлатилаган асосий параметр ҳисобланади. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг меъёрларига кўра, PM2.5нинг ўртача йиллик даражаси 10 мкг/м3дан, ўртача суткалик даражаси эса 25 мкг/м3 дан ошмаслиги керак.
PM кичик дисперсли зарралар ҳаво ифлосланишининг асосий манбаси ҳисобланади. Келиб чиқишига кўра PM2.5 сунъий ва табиийга бўлинади:
Сунъий зарралар (инсон иштирокида яратилган) — энг асосий манба транспорт ҳисобланади. Буларга ички ёнув двигателлари, қаттиқ ёқилғи (кўмир, қўнғир кўмир, нефт маҳсулотлари, мазут) ёқувчи саноат жараёнлари, қурилиш, фойдали қазилмалар қазиб олиш, кўплаб ишлаб чиқариш жараёнлари (айниқса цемент, керамика маҳсулотлари, ғишт, металл эритиш), шаҳарларда йўл қопламасининг эррозияси, тормоз колодкалари ва шиналарнинг емирилиши ҳам манба бўлади. Қишлоқ хўжалигида эса аммиакдан иккиламчи PM2.5 зарралари ҳосил бўлиши мумкин.
Табиий зарралар — қурғоқчилик кузатилаётган ҳудудларда тупроқнинг эррозияси ва органик буғланишлар.
PM2.5 жуда митти зарра бўлгани учун катта чанг зарраларидек ўз оғирлиги билан ерга қўнмайди, улар ҳавода муаллақ туриб қолади ёки учиб юради.
