Иш самарадорлигини пасайтирувчи 5 омил

Меъёрдан ортиқ ақлий меҳнат

Доимий ва интенсив ақлий иш мия фаолиятини тез чарчатади. Ходим кун давомида фақат узлуксиз мураккаб масалалар билан шуғулланса, у қарор қабул қилиш қобилиятини йўқотади, диққатини жамлай олмайди ва вазифаларни самарали бажариш қобилияти сезиларли даражада пасаяди.

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, мия ҳар бир вазифа учун маълум миқдорда энергия сарфлайди ва у энергия чекланган. Ҳаддан ортиқ ақлий юклама қарор қабул қилишда хатоликлар сонини оширади, ижодий фикрлашни сусайтиради ва мотивацияни пасайтиради. Масалан, кун давомида узлуксиз 8–10 соат мураккаб ҳисоб-китоблар ёки таҳлилий иш билан шуғулланган ходим эртанги куннинг ўзида оддий қарорларни қабул қилишда ҳам қийинчиликка дуч келади.

Бундай ҳолатнинг олдини олиш учун ақлий меҳнатни кунига 6–8 соат билан чеклаш ва ҳар 50–60 дақиқада 10–15 дақиқалик қисқа танаффус қилиш муҳим. Ушбу танаффуслар мия фаолиятини тиклайди, диққатни қайта жамлаш ва кейинги иш сегментида юқори натижа бериш имконини оширади. Танаффуслар давомида енгил жисмоний машқлар қилиш ёки қисқа юриш мияга кислород етказиб, чарчоқни камайтиради. Шу тарзда иш самарадорлиги пасайишининг олдини олиш ва ақлий энергияни тўғри тақсимлаш мумкин.

Ноқулай иш муҳити

Иш жойидаги шароитлар ҳам самарадорликка бевосита таъсир қилади. Шовқинли муҳит, етарлича ёруғлик бўлмаслиги, ноқулай стол ва стул ходим диққатини жамлашини қийинлаштиради, чарчоқни тезлаштиради ва иш сифатини пасайтиради. Масалан, нотўғри жойлаштирилган компютер монитори ёки мос келмаган стул бел ва бўйинни шикастлайди, оқибатда иш вақти давомида чарчоқ сезиларли даражада ошади.

Тадқиқотларга кўра, эргономик жиҳатдан қулай иш муҳити ходимнинг фокусини мустаҳкамлайди, ишга бўлган мотивациясини кучайтиради ва самарадорликни 20–40 фоизгача ошириш имконини беради.

Мутахассислар тавсиясига кўра, иш жойини шахсий эҳтиёжларга мослаштириш муҳим. Масалан, стол баландлигини тўғри созлаш, стулни эргономик қилиш, етарли ёруғлик ва шовқинсиз муҳит яратиш иш самарадорлигини сезиларли даражада оширади. Шунингдек, иш жойини тартибли сақлаш ҳам диққатни жамлаш ва тезкор иш қилиш имконини беради.

Руҳий чарчоқ ва стресс

Доимий иш босими, ортиқча талаблар ва устуворликларни нотўғри белгилаш ходимларда руҳий чарчоқ ва стрессни келтириб чиқаради. Бундай ҳолат ишга бўлган мотивацияни камайтириш билан бир қаторда, диққатни жамлаш ва мураккаб вазифаларни бажариш қобилиятини пасайтиради.

Мунтазам пайдо бўладиган стресс таъсирида танадаги кортизол гормони даражаси ошади, бу эса концентрация ва ижодий фикрлашни сусайтиради, уйқу сифатини пасайтиради ҳамда иммун тизимининг фаолиятига салбий таъсир кўрсатади. Узоқ муддат стресс остида ишлаш ходимнинг умумий соғлиғини ҳам хавф остига қўяди.

Соғлиқ билан боғлиқ муаммолар

Уйқу етишмаслиги, нотўғри овқатланиш, кўз чарчоқлари ва мушаклардаги таранглик иш жараёнида энергиянинг тез тугашига олиб келади. Масалан, 6 соатдан кам ухлайдиган одамнинг диққатни жамлаш қобилияти пасайиши илмий жиҳатдан исботланган. Кўзнинг чарчаши эса компютерда ишлаш тезлигини секинлаштиради, хатоликларни кўпайтиради ва бош оғриғига сабаб бўлади.

Нотўғри овқатланиш ҳам кун давомида энергия пасайишига сабаб бўлади. Шакар ва ёғга бой овқатлар энергияни тез кўтаради, лекин шиддат билан пасайтиради: бу ҳолат “энергия чўкиши” деб аталади. Мунтазам жисмоний фаоллик бўлмаса, мушакларда таранглик юзага келади, орқа ва бўйин оғриғи кучаяди ва ходимнинг умумий иш унумдорлиги тушиб кетади. Мазкур ҳолатлар асосан ўтириб ишлайдиганларга тегишли.

Соғлом уйқу, балансли овқатланиш, етарли миқдорда сув ичиш ва кун давомида энг камида 10–15 дақиқалик енгил жисмоний машқларни бажариш ходим энергиясини тиклайди.

Вазифаларнинг нотўғри тақсимланиши

Бир вақтнинг ўзида бир нечта мураккаб вазифани бажаришга уриниш мия фаолиятини бўлиб юборади, натижада ҳеч бир иш тўлиқ сифат билан якунланмайди.

Тадқиқотларда кўп вазифалилик (мултитаскинг) ишни 40 фоизга секинлаштириши аниқланган. Чунки мия бирдан бир вазифадан бошқасига ўтишда энергияни йўқотади, бу “когнитив алмашинув харажати” деб аталади. Устуворликларни белгиламаслик эса ходимни тартибсиз ишлашга мажбур қилади, стрессни кучайтиради ва ишланаётган лойиҳаларнинг сифатини пасайтиради.

Ишларни режалаштириш, кун бошида устувор вазифаларни ажратиш, “бир вақтнинг ўзида битта иш” тамойилига амал қилиш самарадорликни оширади. Масалан, куннинг энг сермаҳсул вақтида энг муҳим вазифани бажариш, кичик вазифаларни эса энергия пастлаган пайтга қолдириш яхши натижа беради. Бундан ташқари, жуда кўп майда-чуйда ишларни кун давомида якунлашга уриниш ҳам миянинг диққатини бўлиб юборади. Шу боис ходим ва раҳбар учун энг яхши йўл вазифаларни тўғри юклаш, муддатларни аниқ белгилаш ва муҳим саналмаган мултитаскингдан воз кечишдир.