Европарламент тинчликни қўллаб-қувватлади, лекин Донбасс ва Қримдан воз кечишга қарши чиқди

Европарламентда Европа Иттифоқининг АҚШ таклиф этган тинчлик режасига нисбатан позицияси ва ЕИнинг Украинада тинчликка эришишдаги роли уч соат давомида муҳокама қилинди. Чоршанба, 26 ноябр куни бўлиб ўтган мунозара пайтида деярли юзга яқин евродепутат сўзга чиқди, уч марта мажлис раислари алмашди ва саккизта “кўк карточка” берилди — бу дегани, парламент аъзолари раис рухсати билан олдинги нутқ сўзловчи билан бевосита баҳсга киришади.

Доналд Трамп маъмурияти томонидан таклиф этилган режа мавзуси Страсбургдаги пленар ҳафта кун тартибига шошилинч равишда асосий муҳокама сифатида киритилди. Мазкур баҳсда қатнашиш учун, Европар комиссияси раҳбари Урсула фон дер Ляйен ҳам ўз режаларини ўзгартиришга мажбур бўлди — у Европарламентга кўп ҳам келмайдиган меҳмон. Шунга қарамай, сиёсий гуруҳлар етакчилари нутқларидан сўнг у зални тарк этди, дебатларни эса Еврокомиссия номидан еврокомиссар Валдис Домбровскис якунлади.

Евродепутатларга мурожаат қилар экан, фон дер Ляйен ЕИнинг тинчлик жараёнидаги устувор йўналишларини санаб ўтди: Украина Қуролли Кучлари сони чекланмайди, Украина ҳудуди бир томонлама тақсимланмайди, Украина учун узоқ муддатли ва мустаҳкам хавфсизлик кафолатлари, Киевнинг тўлиқ суверенитети ва келажагини мустақил танлаш ҳуқуқи, жумладан ЕИга қўшилиш имконияти, шунингдек, Россия томонидан ўғирлаб кетилган ҳар бир украин боласини қайтариш.

Еврокомиссия раҳбари Украинага келаси икки йил учун молиявий ёрдам масаласига тўхталиб ўтди — бу ёрдамни кўрсатиш мажбуриятини ЕИ сўнгги Еврокенгаш йиғилишида ўз зиммасига олган эди. Шундан сўнг Еврокомиссия ЕИ давлатларига бир нечта вариантларни, жумладан РФнинг музлатилган активларидан фойдаланиш имкониятини ҳам тақдим этди. Яқин кунларда Еврокомиссия расмий қонун лойиҳасини чиқаради, дея ваъда берди фон дер Ляйен. “Мен фақатгина Европа солиқ тўловчилари ҳисобни тўлайдиган сценарийни тасаввур қилолмайман. Буни қабул қилиб бўлмайди”, — деди у.

Украина учун тинчлик режаси у томонидан “бошланғич нуқта” деб аталди: “Биз Россияга босим ўтказишда давом этишимиз керак. Лекин бизнинг бурчимизнинг бир қисми – адолатли ва барқарор тинчликка олиб келиши мумкин бўлган барча саъй-ҳаракатларни амалга ошириш”.

“Куч орқали тинчлик” ҳақида ЕИ Кенгаши номидан Даниянинг Европа ишлари бўйича вазири, 2025 йил охиригача ЕИ Кенгашига раислик қилаётган Мари Берре ҳам сўз юритди. Унинг айтишича, фақат Россияга босим ва Киевни қўллаб-қувватлаш украинларга ўз хавфсизлиги ва эркинлигини ҳимоя қилиш имкониятини беради.

Берренинг таъкидлашича, Украина энг кучли позицияда бўлиши керак, бунинг энг муҳим таркибий қисми эса унинг ўзининг бақувват ҳарбий ва мудофаа салоҳиятига эга бўлиши. “Украина Қуролли Кучларига келажакдаги ҳужумлар олдида уни заиф қолдирадиган ҳеч қандай чекловлар бўлмаслиги лозим. Биз чегаралар куч ишлатиш орқали ўзгартирилмаслиги керак деган тамойилга қатъий риоя қиламиз”, — деди у.

ЕИ Кенгаши вакили ЕИнинг тинчлик жараёнида иштирок этиши Украинада тинчликка эришиш учун принципиал аҳамиятга эга эканини таъкидлади. “Айнан шу ҳал қилувчи паллада биз бир овоздан гапиришимиз, танланган курсдан четга чиқмаслигимиз ва Украинага кенг кўламли ва мустаҳкам қўллаб-қувватлашни давом эттиришимиз керак, — деди вазир. — Украинанинг хавфсизлиги – бу Европанинг хавфсизлиги”.

Европарламентдаги энг йирик фракция – Европа халқ партияси раҳбари, немис Манфред Вебер ҳам ҳамманинг тинчликни исташини, бироқ Россия шартлари асосида эмаслигини айтди. “Йўқ, ҳарбий жиноятчи мукофотланмаслиги керак. Шу боис Украина ҳудудининг бир қисмидан воз кечиш, Россия ҳарбий жиноятчилари учун амнистия ва мустақил Украинанинг ўз шерикларини эркин танлаш ҳуқуқини чеклаш — қабул қилиб бўлмас нарсалар”, — деди у.

Энди, Женевадаги музокаралардан кейин, тинчлик режаси унинг фикрича, такомиллаштирилган. Шу билан бирга, Вебер Украинада тинчлик бўйича музокараларда Европани Париж, Берлин ва Лондон эмас, балки Урсула фон дер Ляйен намоён қилиши кераклигини таъкидлади.

У сўл фракциялар етакчиси тарафидан “Трамп ва Путиннинг режаси” деб аталган таклифни, ЕИ қадриятларига хиёнат қиладиган “капитуляция режаси” деб баҳолади. “Украинани Донбасс ва Қримдан воз кечишга мажбур қилиш, унинг ҳудудини гўё оддий чипта каби кесиб ташлашни қабул қилиб бўлмайди. Армиясининг сонини 600 000 нафаргача чеклаб, уни ҳимоясиз қолдиришни қабул қилиб бўлмайди. Уни НАТОга қўшилишдан маҳрум этиб, доимий заифлик ҳолатига солишни қабул қилиб бўлмайди. Ва бутунлай қабул қилиб бўлмайдиган жиҳат шундаки, Трамп музлатилган Россия активларидан ўзи, лекин Евроиттифоқ ҳисобидан фойда кўрмоқчи”, — деб ҳисоблайди у.

Депутат музлатилган Россия активларини Украина учун молиявий манба сифатида ишлатишга, Украинанинг ғарб қуролларидан фойдаланишидаги чекловларни олиб ташлашга, шунингдек, ЕИ томонидан 2026 йил охирига бориб Россия нефтини, 2026 йил охирида эса газини импорт қилишни тўлиқ тақиқлашга чақирди. “Бу ҳикоянинг якуни Трампнинг Путинни оқлаб қўйиши билан тугаши мумкин эмас. Путин Халқаро жиноий суд олдида жавоб бериши керак, — деди Гарсия Перес. — Адолатсиз тинчлик – тинчлик эмас”.

Европарламентда учинчи йирик фракция бўлган ўта ўнг “Европа учун ватанпарварлар” гуруҳи номидан сўзга чиққан венгриялик депутат Кинга Гал АҚШ режасини танқид қилмади, аксинча, уни “тинчликка эришишнинг ягона имконияти” сифатида қўллаб-қувватлашга чақирди.

Деярли шу сўзларни парламентдаги сўл партиялар фракцияси ҳамраиси Мартин Ширдеван ҳам такрорлади. “Бу тинчлик режасини ким ишлаб чиққани ва бу режа адолатли ва барқарор тинчликка йўлни тўлиқ баён этмагани менга ёқмади, аммо ҳозирча у урушни тўхтатиш учун бизнинг энг яхши имкониятимиз ҳисобланади”, — деди у.

Ўзини ўнг-консерватив “Европа консерваторлари ва ислоҳотчилари” фракцияси номидан таништирган Адам Белан амалий жиҳатда ЕИ етакчиларини ҳаракатсизликда айблади: “Нима учун Европа дипломатияси фақат навбатдаги АҚШ тинчлик ташаббуслари эълон қилинганидан кейин фаоллашиб, уларга шарҳ берувчи ролини бажаради? Нима учун урушнинг Европанинг хавфсизлигига бевосита таъсирига қарамай, Брюссел биринчи бўлиб қандайдир таклифлар киритмаяпти?”

Полша депутати бунга сабаб сифатида ЕИ давлатларининг Россия билан савдо манфаатларини кўрсатди. “19 та санкциялар пакети қабул қилинди, натижада Москвага Киевга йўналтирилган маблағдан икки баравар кўп пул кетди”, — деди у Швеция ҳукумати маълумотларига таяниб. Унга кўра, 2022 йилдан буён ЕИнинг Россиядан импорти Украинага кўрсатилган қўллаб-қувватлаш ҳажмидан анча ошиб кетган: масалан, Украинага 187 млрд евро ёрдам кўрсатган ЕИ Россиядан нефт ва газни 201 млрд евро миқдорида импорт қилган, бошқа товарларни ҳисобга олганда эса импорт ҳажми 311 млрд еврони ташкил қилган.

Либерал-демократик “Янги Европа” гуруҳи раҳбари, француз Валери Айе Украинада адолатли ва барқарор тинчликка эришиш учун қатор шартларни санаб ўтди: ишончли хавфсизлик кафолатлари, армия сони бўйича ҳеч қандай чекловлар, отишмани тўхтатишни назорат қиладиган кўнгиллилар коалицияси томонидан кафолатланган кузатув кучларини жойлаштириш, Украина тикланиши учун музлатилган Россия активларини сафарбар қилиш.

“Биз Россиянинг G8'га ҳеч нарса бўлмагандек қайтишига йўл қўймаймиз. Биз Бучани ва тинч аҳолига қилинган бомбардимонларни унутишдан бош тортамиз. Биз Кремлни қурбон, Украинани эса агрессор сифатида кўрсатишга ҳаракат қилаётган айримлар қўллаб-қувватлаётган бу бузуқ ўйинда иштирок этмаймиз”, — деди Айе. “Яшиллар” фракцияси ҳамраиси Терри Райнтке эса музлатилган Россия активларини Киев ихтиёрига ўтказиш ва Украинанинг ЕИга аъзо бўлиш масаласини имкони борича тезроқ ҳал этишга чақирди.

Сиёсий гуруҳлар етакчилари нутқларини немис евродепутати Александр Зелл – ўта ўнг “Суверен миллатлар Европаси” гуруҳи номидан якунлади. У америкаликлар урушни тугатмоқчи бўлаётганидан мамнунлигини айтди, Брюссел, Берлин ва Киевни танқид қилди ва фон дер Ляйенга “Трамп ва Орбан қилгани каби можаро томонларининг ҳар иккаласи билан ҳам мулоқот қилишни” тавсия этди.

Европарламентнинг Украина бўйича маърузачиси Михаэл Галер депутатлар Еврокомиссиядан АҚШ режаларини шунчаки тузатишдан кўра кўпроғини кутаётганини билдирди. “Биз Путинни музокаралар столига мажбурлаб ўтқазишнинг йўлларини топишимиз керак, бу эса фақат босимни кучайтириш орқали мумкин бўлади. Акс ҳолда у ўзи истаганини тезроқ қўлга киритиш учун Трампга бевосита таъсир ўтказишда давом этади”, — дея ишонч билдирди немис депутати.

Унинг фикрича, масалан, европаликлар Украинага узоқ масофали ракеталар бериши керак, шунда Киев Россия ҳудудида қуроллар ишлаб чиқариш объектларини, уларни учириш ускуналарини ва муҳим транспорт инфратузилмасини йўқ қилиш имкониятига эга бўлади.

Унга Европа парламентининг мудофаа ва хавфсизлик бўйича қўмитаси раҳбари Мари-Агнес Штрак-Циммерманн ҳам қўшилди. “Украина ҳар куни ракеталар, дронлар ва қанотли ракеталар учириладиган манбаларни нейтраллаштириши керак. Улардан 93 фоизи тинч аҳолига йўналтирилмоқда”, — деди Германия вакили.

У шунингдек, Европанинг ўз дипломатик ташаббусларини ишлаб чиқишини ва украинларга музлатилган Россия активларидан 140 млрд евро ажратишни талаб қилди. Мудофаа қўмитаси раҳбари 28 банддан иборат режани Россия диктати деб атади. “19 банддан иборат режа-чи? Мен уни билмайман, умуман олганда, бу ҳақда кимдир маълумотга эгами, билмайман. Фақат шуни эшитдимки, Путин уни аллақачон рад этган”, — деди Штрак-Циммерманн.

“ЕИнинг таклиф этилган режага позицияси ва Украинада адолатли ва барқарор тинчликка эришишда ЕИнинг иштироки” ҳақидаги резолюция бўйича овоз бериш пайшанба, 27 ноябр куни бўлиб ўтади.