Эрондаги намойишлар: ҳозиргача нималар маълум?

Эронда қатағон кучайиб бораётганига қарамай, якшанбага ўтар кечаси ҳам одамлар кўчаларга чиқишда давом этишди. Пойтахт Теҳрондаги икки шифохонага сўнгги икки кунда 100 дан ортиқ жасад олиб келинган.

Гувоҳлар томонидан олинган видеоларда расмийларнинг намойишларни бостиришдаги ҳаракатлари янада шафқатсиз тус олаётганини кўрсатмоқда.

Халқаро ахборот агентликлари воқеаларни Эрон ҳудудида туриб ёритиш имконига эга эмас. Бундан ташқари, мамлакат расмийлари пайшанба куни интернетни тўлиқ ўчириб қўйган ва бу маълумот йиғиш ва текширишни янада қийинлаштирган.

Шунга қарамай, ОАВ ихтиёрига мамлакатдан айрим видеоёзувлар етиб келмоқда, журналистлар Эронда бўлиб турган ва воқеаларни тўғридан тўғри кузатиш имконига эга бўлган одамлар билан боғланмоқда.

Шанба куни олинган видеолардан бирида намойишчилар Теҳроннинг Гиша туманидаги кўчаларни назорат қилаётгани акс этган. Айрим видеороликларда эса Эроннинг иккинчи энг йирик шаҳри бўлмиш Машҳадда намойишчилар хавфсизлик кучлари билан тўқнашганини кўриш мумкин.

Намойишлар кучайгани сайин қурбонлар ва ярадорлар сони ортиб бормоқда. Инсон ҳуқуқлари билан шуғулланувчи ташкилотлар 100 дан ортиқ қурбонлар ҳақида хабар берган. Теҳрондаги шифокорлар BBC’га маълум қилишича, сўнгги икки куннинг ўзида икки шифохонага 100 дан ортиқ жасад олиб келинган.

Шифокорлар шифохоналар ярадорлар ва ҳалок бўлганлар билан тўлиб-тошганини маълум қилган. BBC Форс хизмати жума куни кечқурун Рашт шаҳридаги шифохоналардан бирига 70 та жасад олиб келинганини тасдиқлаган, яна бир тиббиёт ходими эса Теҳрондаги шифохоналардан бирида 40 га яқин одам вафот этганини маълум қилган.

Сўнгги кунларда бир неча бор аралашув билан таҳдид қилган Доналд Трампнинг шанба куни Truth Social ижтимоий тармоғида шундай гаплар ёзиб қолдирди: «Эрон эркинликка интилмоқда, эҳтимол, ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ. АҚШ ёрдамга тайёр!!!»

Эрон парламенти спикери Муҳаммад Бакир Калибаф агар АҚШ Эронга ҳужум қиладиган бўлса, Исроил ҳамда минтақадаги барча америкалик ҳарбийлар ва денгиз базалари Эроннинг жавоб ҳужумлари учун қонуний нишонлар бўлишидан огоҳлантирди.

Интернет тадқиқотчиси Алиризо Манафийнинг BBC Форс хизматига айтишича, бу сафар мамлакатда интернет ўчирилиши 2022 йилги норозилик намойишларидагига қараганда жиддийроқ ва Эронда интернетга ҳар қандай шаклдаги кириш «деярли бутунлай тўсиб қўйилган».

Унинг қўшимча қилишича, энди Эрондагилар ташқи дунё билан фақат Starlink сунъий йўлдош терминали орқали уланиши мумкин, аммо бундай имкониятга эга бўлганлар ҳам эҳтиёт бўлиши керак, чунки бундай уланишлар расмийлар томонидан кузатилиши мумкин.

Эрон шоҳлари сулоласи вориси Ризо Паҳлавий шанба куни клерикал ҳокимиятни ағдариш учун норозилик намойишларини халқ қўзғолонига қадар кенгайтиришга чақирди.

«Мақсадимиз шунчаки кўчага чиқиш эмас. Мақсад – шаҳар марказларини эгаллаш ва уларни сақлаб қолишга тайёргарлик кўриш бўлиши керак», – деди у Х ижтимоий тармоғида эълон қилинган видеода.

Намойишчиларнинг аксарияти руҳонийлар ҳукмронлигини тугатишга чақирмоқда ёки иқтисодиётни соғломлаштириш чораларини кўришни талаб қилмоқда, лекин улар орасида Паҳлавийни қўллаб-қувватловчи шиорларни («Яшасин шоҳ!») ҳайқираётганлар ҳам бор.

28 декабр куни Теҳрон бозорларида кучли инфляцияга қарши иш ташлаш билан бошланган норозилик намойишлари ўтган вақт ичида 100 дан ортиқ шаҳарга тарқалиб, Эрон режими учун сўнгги йиллардаги энг жиддий чақириққа айланди.

Намойишлар тез орада сиёсий тус олди – намойишчилар клерикал бошқарувни тугатишни талаб қила бошлашди. Расмийлар эса тартибсизликларда АҚШ ва Исроилни айбламоқда.

АҚШ разведкасининг юқори мартабали ходими вазиятни «чидамлилик ўйини» деб атади, деб ёзади Reuters. Мухолифат ҳокимиятдагиларни қочишга мажбурлаш ёки ўз томонига оғдириш учун босим ўтказишга ҳаракат қилмоқда, ҳокимиятдагилар эса кўчаларни намойишчилардан тозалаш ҳамда АҚШнинг аралашувига йўл қўймаслик учун аҳоли орасида қўрқув уйғотишга ҳаракат қилмоқда.

Amnesty International «хавфсизлик кучлари пайшанба кунидан бошлаб намойишчиларни ўққа тутаётгани ҳақидаги хавотирли хабарлар»ни таҳлил қилаётганини маълум қилди.

Пайшанба куни Трамп Паҳлавий билан учрашмоқчи эмаслигини айтди. Аввалроқ у агар ҳукумат намойишчиларга куч ишлатадиган бўлса, Эронга ҳужум қилиш билан таҳдид қилганди, давлат котиби Марко Рубио эса АҚШ Эрон халқини қўллашини айтганди.

Америка нашрлари Трампга Эрон бўйлаб ҳарбий зарбалар йўллаш бўйича вариантлар тақдим этилгани ҳақида ёзмоқда. Хусусан, New York Times ва Wall Street Journal мазкур масала юзасидан «дастлабки муҳокамалар» бўлиб ўтаётганини хабар қилган.

Манбаларга кўра, муҳокама қилинган вариантлар орасида Эроннинг бир қатор ҳарбий объектларига, хусусан, пойтахт Эрондаги фуқаролик объектларига ҳам кенг кўламли ҳаво зарбаси бериш сценарийси бор. Бироқ бошқа манбанинг таъкидлашича, маъмурият ичкарисида бу борада ягона позиция мавжуд эмас, шунингдек, эҳтимолий операцияга тайёргарлик сифатида ҳарбий техника ёки шахсий таркибни кўчириш ишлари амалга оширилмаган. WSJ манбалари бу каби маслаҳатлашувлар одатий стратегик режалаштириш доирасида эканини ва яқин орада зарба бериш аломатлари кузатилмаётганини қайд этмоқда.

Хоминаий Вашингтонни норозилик намойишларига ундашда, намойишчиларни эса АҚШ ва Исроил манфаатлари йўлида ҳаракат қилишда айблаб, ҳукумат «ёлланма аскарлар» сифатида ҳаракат қилаётган фуқароларни қаттиқ таъқиб қилишидан огоҳлантирди.

Ҳуқуқ ҳимоячиларига кўра, ҳозирда Эронда ҳукумат томонидан интернетни ўчириш давом этмоқда, бироқ Теҳронда яшовчилардан бири CNN телеканали билан суҳбатда бу чора норозилик намойишларини тўхтатишга ёрдам бермаганини айтди.

Намойишчилар телеканалга кўчаларга ҳар қачонгидан кўпроқ одам чиқаётганини айтиб, ўзлари гувоҳ бўлган воқеаларни «умидбахш» деб таърифлашган.

CNN суҳбатдошлари Али Хоминаийнинг жума куни телевидение орқали чиқиши вазиятни кескин ўзгартиргани, шундан кейин хавфсизлик кучлар ҳаддан ташқари шафқатсизлик билан ҳаракат қила бошлаганини айтишган.

Хоминаий намойишчиларни АҚШ президенти Доналд Трампга «ёқиш»ни хоҳлаган «вандаллар тўдаси» деб атаган.

Мамлакат бош прокурори Муҳаммад Моваҳади Озод шанба куни исталган намойишчи «Худонинг душмани» деб ҳисобланишини айтган – бундай айблов учун мамлакатда қатл жазоси қўлланади.

Эрон полицияси раҳбари давлат телевидениеси эфирида норозилик намойишлари кучайишда давом этаётгани ва шанба куни кечқурун «асосий фигуралар» ҳибсга олинганини айтган. У «ўлим ҳолатларининг катта қисми» учун жавобгарликни хавфсизлик кучларига эмас, балки «ўқитилган ва бошқариладиган шахслар»га юклаган, аммо аниқ тафсилотларни келтирмаган.

Теҳронда жума куни бўлиб ўтган норозилик намойиши бостирилишига гувоҳ бўлганлардан бири намойишчиларга ҳужумдан кейин бошланган «даҳшат» ҳақида гапириб берган: «Ўқлар, кўздан ёш оқизувчи газ, улар ўзларида бор нарса билан ҳаммани ёппасига ўққа тутишди». Унинг сўзларига кўра, у бир қизнинг бўйнига электрошокер билан уриб, ҳушидан кетказилганини, ҳамкасбининг ўғлини эса ҳалок бўлганлар орасида бўлганини кўрган.

«Афсуски, биз бу режим ташқи кучсиз кетмаслиги ҳақидаги ҳақиқатга кўникишимиз керак бўлиши мумкин», – деди намойишчилардан бири CNN телеканалига.

Эрон ички ишлар вазири Искандар Мўманий шанба куни давлат телевидениеси орқали чиқишида «айрим камчиликлар» борлигини тан олиб, эронликларни «яхши иқтисодий келажак» кутаётганини айтган.