Қўшимча функционаллар
-
Тунги кўриниш
“АҚШнинг Эронга душманлиги энг авж нуқтасига чиқди” – Эроннинг Ўзбекистондаги элчиси билан суҳбат
Эронда декабр ойининг охиридан бошланган намойишлар тузумга қарши норозиликка айланиб кетди. Экспертлар ҳозирги режим бу намойишлар билан қуламаслигини тахмин қилган. Бироқ, Эрон осмонининг ёпилиши ва АҚШнинг Қатардаги авиабазасида эвакуацияни бошлагани минтақада кескинлик кучаяётганини билдиради. Kun.uz реал ҳолат ва Эрон ҳукуматининг чоралари бўйича Ўзбекистондаги элчи Муҳаммад Али Искандарий билан суҳбатлашди.
Декабрь ойининг охиридан Эронни норозилик намойишлари қамраб олди. Теҳрондаги бозорда норозиликка йиғилганлар аслида иқтисодий қийинчиликлардан ва гиперинфляциядан шикоят қилган эди. Йилнинг охиригача бу намойишлар турли шаҳарларга тарқаган бўлса-да, асосий катта шаҳарлар марказларида норозилик тўлқини паст эди. Бироқ, янги йилнинг дастлабки кунларидан норозилик тўлқини кескин чуқурлашиб, кўчага чиққанлар сони миллионлаб бўлди.
Шундай пайтда Эрон президенти ва олий диний раҳнамо Оятуллоҳ Али Хоминаий халққа мурожаат қилиб, бу провокация оқибати экани, кўчага чиққанлар АҚШ-Исроил буйруғини олиб, ташқи босим билан сунъий норозилик яратаётганлар эканини билдирди.
Kun.uz Эрондаги нотинч вазият фонида мамлакатнинг Ўзбекистондаги фавқулодда ва мухтор элчиси билан эксклюзив суҳбат ўтказди. Элчи Муҳаммад Али Искандарийга кўра, АҚШ-Исроилнинг душманлиги бутун тарих мобайнида энг авж нуқтасига етди. Улар охирги 40 йил ичида қўлларидан қандай ёмонлик келса, қилиб кўришди, дейди у.
Қуйида элчи билан суҳбатнинг асосий жойлари келтириб ўтилади.
Журналист: Жаноб элчи, айни дам норозилик намойишлари тугаш палласига ўтган. Хўш, улар билан келишиш ва вазиятни ўнглаш учун Эрон раҳбарияти ва ҳукуматида қандай режалар бор?
Элчи: Бу намойишлар фуқароларнинг ўз фикри ва эътирозини очиқ билдириш ҳуқуқи билан боғлиқ. Бу — Эрон фуқароларининг қонуний ҳаққи. Намойишлар дастлаб тинч тарзда бошланган. Одамлар кўчаларга чиқиб, ўз талаб ва таклифларини билдиришган. Бу жараён тахминан ўн кун давом этди. Шу вақт ичида масъул идоралар вакиллари жамоат жойларига чиқиб, аҳоли билан бевосита мулоқот қилди, муаммоларини тинглади.
Бироқ ўн кундан сўнг ташқи омиллар фаоллашди. АҚШ президенти Доналд Трамп намойишларга очиқ баёнот билан аралашиб, куч ишлатилса, шахсан аралашишини маълум қилди. Бу баёнот ташқи сиёсий босим сифатида қабул қилинди. Шундан сўнг намойишлар жараёнида қўпорувчилик ва террорчилик ҳаракатлари кузатила бошланди.
Айрим гуруҳлар томонидан масжидларга ҳужум қилинди, жамоат ва хусусий мулкка зарар етказилди, қурол ишлатиш ҳолатлари қайд этилди. Бу эса намойишларнинг иқтисодий-ижтимоий талаблардан чиқиб, ташқи сиёсий аралашув таъсирида кескин тус олганини кўрсатди.
Кейинги босқичда полиция бўлимлари ва қурол омборларига ҳужумлар бўлди. Шу пайтдан бошлаб жамиятнинг ўзи ҳам вазиятнинг моҳиятини англади. Давлат хавфсизликни таъминлаш мақсадида аралашишга мажбур бўлди.
Натижада аҳолининг катта қисми бу бузғунчи ҳаракатларга қарши чиқди. Уч миллионга яқин фуқаро тинчликни қўллаб-қувватлаб кўчаларга чиқди. Ҳозирда вазият тўлиқ назорат остида.
Журналист: Вазият яхшиланадими ёки яна ташқи аралашув билан бунданам оғирроқ оқибатлар яратиши мумкинми?
Элчи: Албатта, Америка ва Исроил ўз ҳаракатларидан ҳозиргача тўхтагани йўқ ва бундан кейин ҳам тўхтамайди. Биз ҳам уларнинг тўхташини кутмаяпмиз. Охирги қирқ йилдан ортиқ вақт давомида улар айнан шу йўлдан келиб, шу сиёсатни юритиб келмоқда ва бу келажакда ҳам давом этиши мумкин. Бироқ бу ерда асосий масала бошқа — Эрон халқи бу жараёнларга қандай муносабат билдиряпти.
Эрон халқи бу давлатларнинг хатти-ҳаракатлари ва сиёсий ёндашувларини яхши билади, уларнинг характерини яхши танийди. Шу омилларни инобатга олган ҳолда айтиш мумкинки, ҳозирги кунда Эронда вазият тўлиқ назорат остида. Шу билан бирга, Эрон халқи норозилик билдириш ва ўз эътирозини очиқ ифода этиш ҳуқуқига эга. Эрон ҳукумати эса фуқароларнинг ушбу қонуний ҳуқуқини амалга ошириш учун зарур шарт-шароитларни яратишда давом этмоқда.
Эндиликда ушбу норозиликларга сабаб бўлган қийинчиликларнинг моҳиятига тўхталиш ўринли. Бугунги кунда Эронда кузатилаётган иқтисодий ва ижтимоий қийинчиликларнинг асосий сабаби — Америка ва айрим Ғарб давлатлари томонидан Эронга нисбатан жорий этилган санкциялардир. Бу оддий ёки таъсири кам чоралар эмас, балки ўта жиддий ва узоқ йиллар давомида амал қилиб келаётган санкциялардир. Ана шу санкциялар натижасида, аввало, мамлакатда инфляция даражаси ошди.
Бугун кузатилаётган қийинчиликлар тасодифий эмас, балки маълум сиёсий босим натижасидир. Шунга қарамасдан, Эрон ҳукумати ушбу муаммоларни ҳал этиш бўйича саъй-ҳаракатларини тўхтатгани йўқ. Ички ва ташқи сиёсат доирасида санкциялар туфайли келиб чиққан муаммоларни камайтириш ва бартараф этиш учун барча имкониятлар ишга солинмоқда.
Ҳа, бизда иқтисодий муаммолар бор, биз буни тан оламиз ва шу билан биргаликда ушбу муаммоларни бартараф этиш учун ҳаракатларимизни тўхтатганимиз йўқлигини ҳам айтамиз. Эрон санкциялар остида бўлса ҳам бугун иқтисодий ўзгариш ва фан-технологиялар, ишлаб чиқариш ривожи бўйича санкциялар остида яшаётган бошқа давлатлардан яхшироқ кўрсаткичларга эга.
Журналист: Халқнинг дардига қулоқ тутмоқ керак, Эроннинг қўлида уларнинг реал иқтисодий муаммоларини ечиш учун қандайдир режа борми ўзи?
Элчи: Бу ерда биринчи навбатда муаммолар қандай тарзда кўрсатилаётгани муҳим. Уларнинг катта қисми, аслида, психологик босим ва ахборот уруши маҳсулидир. Иқтисодий жиҳатдан Эрон халқи умуман ёмон аҳволда эмас. Ғарб оммавий ахборот воситалари Эрондаги муаммоларни бир томонлама ва бўрттириб кўрсатишга уринаётганини кўряпмиз.
Сиз ростдан ҳам Эрон халқи ўта оғир шароитда, қашшоқ яшаяпти, деб ўйлайсизми? Давлатимиз аҳолиси бошқалардан орқада, деб ҳисоблайсизми? БМТ ва бошқа халқаро ташкилотлар ҳисоботлари бундай манзарани кўрсатмаяпти. Ёки уларнинг барчаси нотўғрими?
Хўш, нима учун Трамп бизга нисбатан қўллаб-қувватлов кўрсатмайди? Сабаби аниқ: санкциялар орқали иқтисодий муаммоларни сунъий равишда кучайтиришни исташяпти. Иккинчидан, мавжуд қийинчиликларни янада каттароқ қилиб кўрсатишяпти. Уларнинг мақсади очиқ — Эрон халқини норози қилиш, охир-оқибат одамларни кўчага чиқариш ва буни кейинчалик ҳарбий аралашув учун асос сифатида ишлатиш. Буларнинг барчаси, охир-оқибат, Америка манфаатларига хизмат қилади.
Масалан, Американинг ўзида, сўнгги йилларда Трамп ҳокимиятда бўлган даврда, полиция томонидан мингдан ортиқ инсон ҳалок бўлган. Шунда бу ҳолатни баҳона қилиб, бошқа давлатнинг Америкага бориб аралашишга ҳаққи борми? Бу АҚШнинг ички иши эмасми?
Трампнинг ҳокимиятга келиш сабабларидан бири ҳам Америка учун яқинлашаётган катта иқтисодий инқирознинг олдини олиш эди. Унинг ўзи ҳам “АҚШ иқтисодини тиклаш учун келдим”, деб очиқ айтган. Бу эса бошқа давлатларга бориб, Америка иқтисодий сиёсатига аралашиш ҳуқуқини берадими?
Агар шундай бўлса, халқаро ҳуқуқ қаерда қолади? БМТ Низоми нима бўлади? Биз ҳам ўз томонимиздан ҳаракат қиляпмиз. Масалан, нефть экспортига эмбарго қўйилса, бу мамлакатда иқтисодий муаммолар келтириб чиқариши табиий. Лекин шунга қарамасдан, биз ўз саъй-ҳаракатларимизни давом эттиряпмиз ва ташқи аралашувга нисбатан доимо эҳтиёткор, ҳушёр бўлиш керак, деб ҳисоблаймиз.
Агар ҳар бир давлатдаги иқтисодий қийинчилик бошқа давлатнинг аралашуви учун баҳона бўладиган бўлса, дунёда узлуксиз аралашувлар давом этган бўлар эди. Бу эса халқаро қонун-қоидаларга мутлақо зид.
Журналист: Нега ҳозирги АҚШ ва Эрон ҳеч келишолмайди ёки бошланган музокаралар ҳам якунига етмайди?
— Умуман олганда, АҚШнинг Эронга нисбатан босими икки йил аввал бошланган, сўнгги йилда эса мисли кўрилмаган даражада кучайди. Айниқса, сўнгги икки йилда Трампнинг ҳокимиятга қайтиши билан бу босим авж нуқтасига чиқди. Охирги қирқ йил давомида АҚШ ва Ғарб Эронга қарши қўлларидан келган барча чораларни ишга солди: ташқи урушларни мажбурлаб киритиш, Ироқ билан можаро, ҳокимиятни ағдаришга уринишлар, аҳолини кўчаларга чиқишга ундаш, ҳарбий ҳужумлар, кемаларимизни тутиб қолиш каби ҳаракатлар шулар жумласидандир.
Аслида, АҚШнинг Эрон билан учта асосий муаммоси бор. Биринчиси — бизнинг адолат талаб қилишимиз. Биз АҚШ томонидан бир миллионга яқин ироқлик ва афғонларнинг ҳалок бўлишини ҳеч қачон оддий ҳолат сифатида қабул қилолмаймиз. Бунга доимий эътироз билдирамиз. Ёки Ғазо мисолини олайлик: қамал остидаги ҳудудда ўн минглаб инсонлар ҳалок бўлди. Шунингдек, Яман ва Ливан халқларига нисбатан босимлар, ҳатто Қатарга қилинган ҳужумлар ҳам бор. Биз, табиийки, бундай ҳаракатларнинг барчасига қарши чиқамиз. АҚШга ёқмайдиган биринчи жиҳатимиз ҳам айнан шу — адолат талаб қилишимиздир.
Иккинчи жиҳат — бизнинг мустақиллигимиз. Биз қарорларни ўзимиз ва халқимиз манфаатлари асосида қабул қиламиз. Бу эса АҚШни қониқтирмайди.
Учинчи сабаб эса табиий ресурсларимиз ва бойликларимизга бўлган доимий қизиқишдир. Минтақада Эроннинг тутган ўрни АҚШ ва Ғарб сиёсатига мос келмайди. Улар фақат бизга нисбатан эмас, бошқа давлатларга ҳам худди шу ёндашув билан қарашади.
Илгари бу сиёсат дипломатик иборалар орқали ниқобланган бўлса, ҳозир очиқ-ойдин амалга оширилмоқда. Масалан, АҚШ президентининг Венесуэла нефтини олиш ҳақидаги очиқ баёнотлари бунга яққол мисол. Бу — куч ишлатиш орқали дунё ресурсларини қўлга киритишга уринишдир. Шу йўл билан АҚШ иқтисодий инқирознинг олдини олишга ҳаракат қиляпти. Бу жараёнда халқаро қонун-қоидалар очиқча поймол этилмоқда. Яқинда АҚШ юзга яқин халқаро ташкилотлардан чиқиб кетганини ҳам кўрдик. Бугунги Америкада қарорлар ҳатто ўз халқи назоратидан ҳам чиқиб кетган.
Айрим баёнотларга қарасак, бу хавф фақат Эрон учун эмас, балки бутун дунё учун таҳдид экани кўринади. Шу билан бирга, бизга қарши олиб борилаётган ахборот уруши ҳам тобора кучаймоқда. Бу жараён АҚШ ва Исроил томонидан мувофиқлаштирилган ҳолда, мамлакатдан мамлакатга, минтақадан минтақага ўтиб бормоқда. Шундай шароитда биз ўзимиз тўғри деб ҳисоблаган йўлдан боришимиз керак: халқимиз турмуш шароитини яхшилаш, иқтисодий муаммоларни ҳал этиш ва ташқи таҳдидларга муносиб жавоб қайтариш. Биз бу жавобни беряпмиз ҳам, бироқ халқаро қоидалар доирасидан чиқиб кетганимиз йўқ.
Журналист: Халқ 1979 йилги инқилобдан кейин ҳозирги тузумни танлаган – диний асосдаги бошқарув. Лекин орадан 47 йил ўтди ва замон, одамлар ўзгарди. Хўш, бугунги Эрон халқи ҳозирги тузумни тўла ёқлайди дея оласизми?
Элчи: Шак-шубҳасиз айта оламанки, Эрон минтақадаги энг демократик давлатлардан бири ҳисобланади. Мамлакатда ўртача ҳисобда ҳар йили турли даражадаги сайловлар ўтказилади. Маҳалла раҳбарларидан тортиб, президентгача халқ томонидан тўғридан тўғри сайланади. Қизиғи шундаки, Ғарб ОАВ “бу номзод сайланмайди” деб баҳолаган шахслар ҳам амалда сайланиб келяпти.
Бугун Эронда кўплаб сиёсий партиялар фаолият юритмоқда. Ягона шарт — конституцияга риоя қилиш. Референдум орқали халқ айнан шу бошқарув шаклини танлаган. Шу боис, ҳозирги намойишлар фонида ҳам жамиятнинг катта қисми амалдаги тузумни қўллаб-қувватлаб турибди.
Ислоҳот ва демократия масаласига келсак, улар қонун доирасида амалга оширилиши мумкин. Тартибсизликлар вақтида айрим гуруҳлар масжидларга ўт қўйгани, мулкка зарар етказгани маълум. Бироқ якунда уч миллионга яқин фуқаро айнан бу бузғунчи ҳаракатларга қарши чиқиб, давлат томонидан кўрилган чораларни қўллаб-қувватлади. Бу ҳукуматнинг ислоҳотларга қарши эмаслигини кўрсатади. Аксинча, баъзан ҳукумат баёнотлари оппозиция позициясига ҳам яқин туюлади. Бу Эронда сўз эркинлиги мавжудлигидан далолат беради. Фуқаролар ўз фикрини эркин билдириш имкониятига эга.
Албатта, ҳар қандай муаммони ҳал этиш вақт, ресурс ва саъй-ҳаракат талаб қилади. Бир томондан, АҚШ турли тўсиқлар орқали имкониятларимизни чеклаяпти, иккинчи томондан эса “ресурсларни халққа беринг” деган талабларни илгари суряпти. Бу эса бошқа давлатнинг ички ишларига тўғридан тўғри аралашув ҳисобланади. Ҳеч қандай ислоҳот қонунларга зид равишда амалга оширилмайди. Эрон халқи буни яхши тушунади ва ҳушёрликни сақлаб келмоқда.
Журналист: Олдинги тузумдан кейин мамлакатни тарк этган айрим шахсларнинг турли чиқишлари ва жамиятга таъсир ўтказишга уринишларини ҳам инобатга олиш керак. ОАВда Эрон олий раҳбари ҳақида тарқалаётган турли сценарийлар ҳам шулар жумласидандир. Бу маълумотлар реал бўлиши ҳам мумкин, ёки катта эҳтимол билан Ғарб ва Исроил томонидан олиб борилаётган қўшма пропаганданинг бир қисми бўлиши мумкин. Шундай хабарларга Эрон расмий доиралари, умуман олганда, ҳукуматингизнинг муносабати қандай?
Элчи: Гап ички ёки ташқи эронликлар ҳақида эмас, балки барча Эрон фуқаролари ҳақида кетяпти. Уларнинг барчаси ўз фикрини билдириш, эътироз қилиш ҳуқуқига эга. Бу — конституциямизда белгилаб қўйилган қонуний ҳуқуқ. Шу нуқтагача, яъни норозилик зўравонликка ўтмагунча, бунга нисбатан ҳеч қандай чеклов йўқ.
Ҳатто намойишчилар айрим ҳолатларда мол-мулкка зарар етказа бошлаганда ҳам, полиция куч ишлатишдан тийилишга ҳаракат қилади, ўқотар қурол қўлламайди. Асосий мақсад — вазиятни назоратга олиш. Аммо тинч намойишлар қуролли қўзғолон тусини олса, бу албатта жамият хавфсизлиги ва тинчлик учун жиддий таҳдид ҳисобланади.
Шуни ҳам тушуниш керакки, Ғарб давлатлари минтақанинг ресурсларига эга бўлишга интилар экан, уларнинг оммавий ахборот воситалари ҳам шу сиёсатга мос равишда ахборот кампанияларини олиб боради. Ғарбнинг ўзида ҳам бу ёндашувга қарши фикрда бўлган кучлар бор, аммо афсуски, уларнинг таъсири чекланган.
Сўнгги сўровлар натижаларига кўра, Америка аҳолисининг атиги 30 фоизи Доналд Трампни қўллаб-қувватлайди, қолган 70 фоиз эса унга қарши. Шунга қарамасдан, ахборот маконида янграётган кўплаб баёнотлар айнан муайян сиёсий вазифаларни бажараётган оммавий ахборот воситалари орқали тарқатилмоқда. Айрим медиа тузилмалар тўғридан тўғри ҳукмрон сиёсатни амалга ошириш воситаси сифатида ишлаяпти. Бундай шароитда улардан холисликни кутиш қийин.
Суҳбатни Kun.uz’нинг YouTube’даги саҳифасидан тўлиқ томоша қилишингиз мумкин бўлади.
Шоҳрух Мажидзода суҳбатлашди.
Эронда йирик намойишлар
