«Толибон» элитасидаги бўлиниш: журналистлар интернет масаласидаги манфаатлар тўқнашувини очиб берди

BBC афғон хизмати Афғонистонда интернет узилиши бўйича катта суриштирув эълон қилди. Бу воқеа 2025 йил сентябр ойида содир бўлган ва атиги бир неча кун давом этган. Расмий версияда гап техник носозлик билан изоҳланган. Журналистлар аниқлашича, аслида бунинг ортида ҳукмрон «Толибон» ҳаракатининг «радикаллар» ва «прагматиклар»га бўлиниши турибди – ва бу ҳолатда «прагматиклар»нинг қўли баланд келган.

2021 йил ёзида АҚШ қўшинлари Афғонистондан чиқиб кетиб, «Толибон» мамлакатдаги ҳокимиятни ўз қўлига олганидан бери давлат раҳбари мулла Ҳайбатуллоҳ Охундзода ҳисобланади. У «олий раҳнамо» (пушту тилида «машар», дарий тилида «раҳбар») ва «амир ул-мўъминин» (арабча «мўминлар бошлиғи») унвонларига эга. 1990-йиллар ўрталарида «Толибон» илк бор ҳокимиятга келганида у олий ҳакам бўлган, 2016 йилда ҳаракатнинг аввалги раҳбари мулла Ахтар Мансур Америка ракета зарбаси натижасида ҳалок бўлганидан кейин унинг ўрнини эгаллаган.

2017 йилда Охундзоданинг ўғли худкушлик ҳужумини амалга оширади: у Афғонистон жанубидаги Ҳилманд вилоятида ҳукумат кучлари блокпостига портловчи моддалар билан тўлдирилган автомашинани ҳайдаб келади. Охундзоданинг шахсан ўзи ўғлини бу операцияга кўндиргани айтилади.

Толиблар ҳокимиятга қайтганидан кеййн Охундзода Афғонистон пойтахти Кобулга кўчиб ўтмасдан, мамлакат жанубидаги Қандаҳор шаҳрида қолади. «Толибон» ҳаракати айнан шу шаҳарда шаклланган, бу шаҳар ҳамон ҳаракатнинг асосий маркази ва таянчи бўлиб қолмоқда. Охундзода олий раҳнамо сифатида расман ҳеч ким олдида масъул эмас ва унинг буйруқлари муҳокама қилинмайди. У жуда камдан кам ҳолларда омма олдида кўриниш беради. Унинг фақат иккита фотосурати ва бир нечта аудиоёзувлари маълум – асосан Қандаҳор масжидларидаги ваъзлари.

Давлатнинг кундалик бошқаруви учун бош вазир Ҳасан Охунд масъул – кекса ёшли мулла, «Толибон» асосчиларидан бири, биринчи режим даврида ташқи ишлар вазири бўлган.

2021 йилдан бери «Толибон» ҳукуматида ҳам шартли равишда «Қандаҳор» ва «Кобул» деб номланган иккита фракция шаклланган. «Қандаҳорликлар», жумладан, бош вазир Охунд ҳам Охундзодага эргашади. Булар асосан илоҳиётчилар ва мусулмон ҳуқуқшунослари бўлиб, улар учун шариат меъёрларига сўзма-сўз ва имкон қадар борича қатъий риоя қилиш ҳамда Афғонистонни ташқи дунёдан тўлиқ изоляция қилишга интилиш хосдир.

«Кобулликлар» эса асосан 1980-йилларда совет қўшинларига, 2000-2010 йилларда америкаликларга қарши курашган собиқ дала қўмондонлари. Ушбу фракциянинг асосий вакиллари – бош вазир ўринбосари, «Толибон»нинг амалдаги ҳарбий етакчиси Абдулғани Бародар; ички ишлар вазири, ўз ҳарбий гуруҳига эга бўлган («Ҳаққоний тармоғи» деб аталадиган, номигагина «Толибон» таркибига киради) Сирожиддин Ҳаққоний; ва мудофаа вазири, «Толибон»нинг биринчи раҳбари мулла Муҳаммад Умарнинг ўғли ҳисобланган Муҳаммад Ёқуб Мужоҳид. «Кобулликлар» кўпроқ прагматик фракция ҳисобланиб, улар Афғонистонда Форс кўрфазидаги араб мамлакатларига ўхшаш давлат қуришга интилмоқда: теократик, авторитар, аммо ташқи дунё билан алоқалар учун очиқ.

«Қандаҳорликлар» ва «кобулликлар» ўртасидаги зиддиятлар 2021 йилдан буён йиғилиб келаётганди. Хусусан, «кобулликлар» аёлларнинг бошланғич мактабдан ташқари таълим олишини тақиқлашга қарши эди – бу «Толибон»нинг ҳокимиятни қўлга киритганидан кейинги дастлабки чораларидан бири эди. Аммо ўшанда «кобулликлар» «қандаҳорликлар»га ён беришни маъқул кўришган.

Яширин можаро 2025 йил сентябр ойида ошкор бўлди. Бу вақтга келиб Афғонистоннинг айрим вилоятларида интернет бутунлай ўчириб қўйилган эди. Бош вазир ўринбосари Абдулғани Бародар Қандаҳорга бориб, Охундзода билан учрашади ва унга бу ёмон ғоя эканини айтади: интернетсиз банк операциялари ва бошқа ҳаётий зарур фаолиятлар деярли имконсиз.

Охундзода бу аргументни қабул қилмайди. Унинг учун интернет «куфр ўчоғи» саналарди. 29 сентябр куни у алоқа вазирлигига бутун мамлакат ҳудудида интернетни ўчиришни буюради. Унинг буйруғи бажарилади.

1 октябр куни эса Бародар, Ҳаққоний, Ёқуб ва алоқа вазири Ҳамдулла Номаний бош вазир Охунднинг олдига келишади ва интернетни қайтаришни талаб қилишади. Бу эса олий раҳнамонинг буйруғини тўғридан тўғри ва очиқдан очиқ бузиш эди – бунақаси «Толибон»да мисли кўрилмаган ҳодиса. «Кобулликлар» бош вазирга Охундзода олдидаги барча масъулиятни ўз зиммаларига олишларини айтишади. Бош вазир рози бўлади.

Интернет тикланади. Ҳукумат унинг йўқ бўлиб қолишини «оптик толали инфратузилма вайрон бўлгани» билан изоҳлайди ва барчаси тез орада тузатилишига ишонтиради.

Энг ажабланарлиси, «қандаҳорликлар» ортга чекинади. Катта эҳтимол билан, Охундзода «кобулликлар» учун интернет масаласи аёллар таълими масаласидан фарқли ўлароқ принципиал эканига ишонч ҳосил қилган ва мамлакатдаги энг кучли қуролли тузилмаларни назорат қилувчи одамлар билан тўғридан тўғри тўқнашувга журъат эта олмаган. Бу биринчи шундай ҳолат эди ва у «Толибон»нинг радикал курси юмшатилиши мумкинлиги ҳақидаги тахминларга асос бўлади.