Афғонистон–Покистон можаросига қарамай, Кобул коридорини қуриш лойиҳаси давом этмоқда

Ўзбекистон Жанубий Осиё йўналишидаги транспорт ва транзит ташувларида ўзининг рақобат устунлигини сақлаб қолмоқда. Бунга қўшни Афғонистон темир йўл тармоғини кенгайтириш ҳамда мамлакатни минтақалараро боғлиқлик лойиҳаларига жалб этиш бўйича кўрилаётган чоралар катта ҳисса қўшмоқда.

Яқинда Балх вилоятида Афғонистонни Марказий Осиё билан боғлайдиган энг муҳим савдо артерияларидан бири бўлган “Ҳайратон–Мозори Шариф” темир йўлининг якуний бешинчи участкаси фаолияти қайта тикланди. Ўзбекистон томони кўмагида Найбобод станциясидан Мозори Шарифгача бўлган темирйўл қисми тўлиқ ишчи ҳолатга келтирилди. Мазкур йўналишдаги қуруқлик порти бир вақтнинг ўзида 50 тагача вагонга хизмат кўрсатиш имкониятига эга.

2011 йилдан буён “Ҳайратон–Мозори Шариф” йўналиши орқали 50 миллион тоннадан ортиқ юк ташилган бўлиб, шундан қарийб ярми сўнгги бир неча йил ҳиссасига тўғри келади. Бу эса Ўзбекистон–Афғонистон чегараси орқали халқаро юк ташишувларига талаб ортиб бораётганини кўрсатади. Натижада Тошкент ва Кобул трансчегаравий логистика самарадорлигини ошириш бўйича амалий ҳамкорликни кучайтирмоқда. Асосий эътибор юклар ҳаракатини соддалаштириш ва тезлаштиришга қаратилган инфратузилмавий ислоҳотларга қаратилган.

2026 йил апрел ойида ўзбекистонлик мутахассислар Найбобод темирйўл станциясида 1000 метр узунликдаги қўшимча кириш йўлини қуришни якунлади. Бу юк поездларини кўпроқ қабул қилиш, уларнинг туриб қолиш вақтини қисқартириш ҳисобига тирбандликларнинг олдини олиш имконини беради. Кейинги босқичда узунлиги 1650 метр бўлган яна бир қўшимча темирйўл линияси ва бир нечта замонавий омборлар қурилиши режалаштирилган.

Мазкур инфратузилмавий кенгайишлар “Термиз–Найбобод–Майданшаҳр–Логар–Харлачи” йўналиши бўйича Трансафғон темирйўли қурилиши лойиҳаси билан узвий боғлиқ. Кобул коридори деб аталувчи ушбу лойиҳа Қозоғистон, Ўзбекистон ва Афғонистон орқали ўтувчи муқобил “Шимол–Жануб” транспорт ўқини яратиш учун асос бўлмоқда. У Европа, Марказий Осиё, Шарқий ва Жанубий Осиё бозорларини денгиз савдо йўлларини четлаб ўтган ҳолда энг қисқа қуруқлик маршрути орқали боғлайди. Трансафғон магистрали ишга тушганидан кейинги дастлабки ўн йил давомида йилига 22 миллион тоннагача юк ташилиши, кейинчалик эса бу кўрсаткич 34 миллион тоннагача етиши кутилмоқда.

2023 йилдан буён узунлиги 5532 километр бўлган “Беларус–Россия–Қозоғистон–Ўзбекистон–Афғонистон–Покистон” мултимодал коридори шаклланмоқда. Ушбу логистика занжири орқали юкларни Жанубий Осиёга 20 кун ичида, яъни денгиз йўлларига нисбатан уч баравар тез етказиш мумкин бўлади. Уни келажакда Европа ва Ҳиндистон томон кенгайтириш истиқболи мавжуд. Трансафғон темир йўли ишга тушгач, янги коридор мономодал ҳолатга келибгина қолмай, бир бақтнинг ўзида Эрон орқали ўтувчи амалдаги “Шимол–Жануб” халқаро транспорт коридорига қараганда анча қисқа йўлга айланади.

Кобул ва Исломобод ўртасидаги чегаравий можаро кучайиб бораётганига қарамай, Найбободдан Харлачигача бўлган темирйўл линияси қурилиши изчил давом этмоқда. 2025 йил 17 июлдаги уч томонлама ҳукуматлараро келишувга мувофиқ, Ўзбекистон, Покистон ва Афғонистон бир неча ой давом этадиган дала экспедициясига тайёргарлик кўрмоқда. Муҳандислик тадқиқотлари натижалари лойиҳа техник-иқтисодий асосларининг муҳим параметрларини аниқлаш имконини беради.

Шу билан бирга, Тошкент Марказий Осиё ва Афғонистон орқали ўтувчи жанубий транзит йўналишининг жозибадорлигини ошириш бўйича янги ташаббусларни илгари сурмоқда.

Санкт-Петербургда бўлиб ўтган МДҲ давлатлари Темирйўл транспорти кенгашининг навбатдаги йиғилишида Болтиқбўйи мамлакатлари, Беларус, Россия ва Қозоғистоннинг ғарбий ҳудудларидан Ўзбекистонга ҳамда ундан кейинги давлатларга қатнайдиган юк ва контейнер поездларини шакллантириш бўйича амалдаги халқаро режаларни ўзгартириш таклиф қилинди.

Ҳозирда юк поездларининг асосий қисми Ўзбекистонга “Сариағаш–Келес” чегара ўтиш пункти орқали кириб келади. Бу участка кунига қарийб 40 жуфт поездни қабул қилиб олади, шу боис МДҲдаги энг интенсив чегара нуқтасига айланган. Афғонистонга Эрон ва Покистон йўналишларидан савдо логистиканинг чекланиши шимолдан келаётган юк оқимини оширмоқда. Бу эса Тошкент темир йўл тугуни, қолаверса Самарқанд, Бухоро ҳамда Қарши йўналишларига қўшимча юклама беради. Мазкур йўналишлар мамлакат аҳолисининг ўсиши ва туризмнинг ривожланиши ҳисобига йўловчи ташиш сегментида ҳам юқори талабга эга.

Келгусида бунгай ҳолат Жанубий Осиёга экспорт юкларини Ўзбекистон ҳудуди ва Кобул коридори орқали ташишда қўшимча харажатлар ҳамда вақт йўқотишларига олиб келиши мумкин. Муаммони Қозоғистондан Ўзбекистонга кираётган транзит юк оқимини Қорақалпоғистондаги “Оазис” давлатлараро темир йўл туташув пунктига йўналтириш орқали ҳал қилса бўлади.

Натижада, бир томондан, “Сариағаш” чегара стансиясига юклама камаяди ва “Тошкент–Самарқанд”, “Тошкент–Бухоро” ҳамда “Тошкент–Қарши” электрлаштирилган темир йўлларини ички йўловчи ташувлари учун бўшатилади. Иккинчи томондан эса, Болтиқбўйи давлатлари, Беларус, Украина ва Россиядан Ўзбекистонга ва у орқали Афғонистон, Туркманистон ва Тожикистонга олиб борадиган темир йўл масофасини 163 километрга қисқартириш имкони юзага келади.

Наргиза Умарова,
ЖИДУ қошидаги
Истиқболли халқаро тадқиқотлар институти
Стратегик боғлиқлик маркази раҳбари