Ҳудудий тенгсизлик: вазият хавотирли даражага етди. Сабаблар нима?

Ҳудудлар кесимида даромадларнинг ўсиши

2018 йилдан 2025 йилгача – 7 йил ичида Тошкент шаҳрида аҳоли жон бошига умумий даромадлар номинал ҳисобда 4,5 баробарга ёки 16,2 млн сўмдан 73,9 млн сўмгача кўпайган. Бу даврда республиканинг бошқа ҳеч бир ҳудудида 4 баробар ўсиш кузатилмаган. Пойтахтдан кейинги энг яхши кўрсаткич Фарғона вилоятларида қайд этилган – 3,6 баробар. Энг кичик ўсиш Жиззах вилоятида кузатилган – 2,9 баробар.

Агар 2018 йилда Тошкент шаҳрида жон бошига умумий даромадлар кейинги энг яхши кўрсаткичга эга Навоий вилоятидан 16,5 фоизга кўп бўлган бўлса, 2025 йилнинг якунида бу кўрсаткич қарийб 40 фоизга етган.

Шунингдек, “энг бой” ва “энг камбағал” ҳудудлар ўртасидаги тафовут ҳам сезиларли кенгайганини кўриш мумкин:

• 2018 йил: 2,6 баробар фарқ (Тошкент шаҳри – 16,2 млн /“энг камбағал” ҳудуд – 6,3 млн сўм);
• 2020 йил: 2,7 баробар (Тошкент – 23,5 млн /“энг камбағал” ҳудуд – 8,7 млн сўм);
• 2023 йил: 3 баробар (Тошкент – 44,4 млн / “энг камбағал” ҳудуд – 14,6 млн сўм;
• 2025 йил: 3,6 баробар (Тошкент – 73,9 млн / “энг камбағал” ҳудуд – 20,6 млн сўм).

Ойликлардаги фарқлар

2025 йил якунларига кўра, Ўзбекистондаги ўртача ойлик иш ҳақи 6,4 млн сўмни бўлди. Эътиборли жиҳати, фақатгина иккита маъмурий ҳудуд – Тошкент шаҳри (10,7 млн сўм) ва Навоий вилоятида (7,8 млн сўм) номинал иш ҳақининг миқдори республикадаги ўртача даражадан юқори.

Иш ҳақининг ҳудудларда турли хил даражада ошиши ортидан бу борада ҳам тенгсизлик катталашяпти. Масалан, 2021–2025 йилларда энг кўп ва энг кам ўртача ойлик тўланувчи ҳудудлардаги тафовутлар:

• 2021 йил: 2,03 баробар (Тошкент / Сурхондарё);
• 2022 йил: 2,17 баробар (Тошкент / Самарқанд);
• 2023 йил: 2,25 баробар (Тошкент / Наманган);
• 2024 йил: 2,5 баробар (Тошкент / Қашқадарё);
• 2024 йил: 2,4 баробар (Тошкент / Қашқадарё);

Даромадлар кесимидаги катта фарқ табиий ҳолатми?

Пойтахт тобора урбанизациялашаётганини ҳисобга олганда, даромадлар ўртасида тафовутнинг бўлиши – нормал ҳолат. Шаҳарлар бугунги замонавий дунёнинг асосий ижтимоий-иқтисодий марказлари бўлиб, улар одамлар, иш ўринлари ва иқтисодий ўсиш учун зарур ресурсларни бир жойга жамлайди

Иқтисодиётда “Агломерация эффекти” деган жараён бор. Бунда аҳоли ва иқтисодий фаолиятнинг йирик шаҳарларда тўпланиши натижасида пайдо бўладиган самарадорлик ортиши тушунилади. Йирик шаҳарлар иқтисодиёти “масштаб самараси” орқали устунликларга эга бўлади: компаниялар ва бозорлар яқин жойлашгани туфайли транзакция харажатлари пасаяди, кўплаб малакали кадрлар жамланиши фонида меҳнат унумдорлиги юқори бўлади, инновациялар ва ғоялар тез тарқалади.

Шунингдек, марказда юқори иш ҳақи тўланадиган секторларда (масалан, банклар, IТ, консалтинг) ишловчилар улуши кўпчиликни ташкил этади. Шу жиҳатдан, йирик шаҳарларда иш ҳақи даражаси ва даромадлар чеккароқ ҳудудларга нисбатан баланд бўлиши табиий. Деярли ҳамма давлатларда бу тенденция мавжуд.

Ўз-ўзидан савол пайдо бўлиши мумкин, халқаро амалиётда “соғлом” нисбат қанақа? Ривожланган давлатларда энг бой ва энг камбағал ҳудудлардаги жон бошига тўғри келадиган даромад фарқи одатда 1,5–2 баробар атрофида бўлади. Давлат солиқ ва субсидия сиёсати орқали буни мувозанатда ушлаб туришга ҳаракат қилади. Ривожланаётган давлатларда эса бу кўрсаткич 3 баробаргача етиши мумкин. Бу – ўтиш даври учун қабул қилинадиган чегара ҳисобланади. Ундан юқори кўрсаткич эса ҳудудлараро тенгсизлик меъёридан ошганини ҳамда истиқболда ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан жиддий муаммоларга сабаб бўлиши мумкинлигини англатади.

Умуман олганда, Ўзбекистон мисолида муаммо фарқнинг мавжудлигида эмас, балки охирги йилларда кенгайиб кетганида. Вилоятлар пойтахтга яқинлашмаяпти, балки орқада қолишда давом этяпти; ўсиш инклюзив эмас, тобора марказга жамланяпти. Оқибатда маҳаллий бозорлар ва ўрта синф шаклланмайди, давлат харажатларининг самарадорлиги ҳам пасайиб бораверади.

Пойтахтга йўналган ички миграция

Даромадлар ўртасидаги фарқнинг катталиги ишчи кучининг ҳам марказлашишига олиб келаётган бўлиши мумкин. 2025 йилда Ўзбекистондаги 14 та ҳудудга хориждан ва республиканинг бошқа ҳудудларидан жами 252,8 минг нафар одам кўчиб келган. Шундан 1159 нафари хорижий мамлакатлардан кўчиб келганлар, қолгани – ички миграция.

Бу тенденциянинг эътиборни тортадиган жиҳати шундаки, Тошкент шаҳри (89,5 минг) ва Тошкент вилоятига (31,2 минг) кўчиб келганлар сони 121 мингдан ошади ва умумий кўчиб келганларнинг 48 фоизини ташкил қилади. Бу – кейинги энг кўп кўрсаткичли ҳудуд Фарғона вилоятиникидан (13 362 киши) 7,5 баробарга ортиқ. Алоҳида олганда эса Тошкент шаҳриники 6 баробар, Тошкент вилоятиники 2 баробарга кўп.

Албатта, одамларнинг шаҳарларга кўчиб келиши ва ишга ёлланиши тараққиётнинг ажралмас қисмига айланиб улгурган. Ишчи кучи оқими ўсаётган шаҳарларни арзон меҳнат ресурслари билан, хизмат кўрсатиш соҳасини истеъмолчилар билан таъминлайди. Бу эса ўз навбатида шаҳар кенгайиб, ривожланиб боришига сабаб бўлади. Жаҳон тажрибасида ҳам Буюк Британияда бошланган саноат инқилобидан сўнг бу жараён фаоллашгани ҳамда Токио, Деҳли, Сан-Паулу каби мегашаҳарлар вужудга келганини кўриш мумкин.

Нега ҳудудларда ишсизлик даражаси ошиб боряпти?

Биринчидан, узоқ йиллар давомида Ўзбекистон ҳудудларида аҳолининг катта қисми қишлоқ хўжалиги секторида меҳнат қилиб келган. Айни пайтда бу тармоқда ишчи кучига талаб қисқариб боряпти. Бу – қишлоқ хўжалигининг техник базаси ривожланиб бораётгани билан боғлиқ. Ривожланган давлатларда ушбу секторда меҳнат қилувчилар умумий ишчиларнинг 5 фоизгача бўлган қисмини ташкил қилади. Ўзбекистонда ҳам бу миқдор йилдан йилга пасайиб боряпти ва ишчиларнинг бир қисми ўзига бошқа даромад манбайи топишга мажбур бўляпти.

Масалан, қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжалигининг Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотидаги улуши 2017 йилда 32,2 фоизни ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич 2025 йилда 17,3 фоизгача қисқарган. Бу жараённинг асосий сабаби шундаки, қишлоқ хўжалиги тобора кам меҳнат талаб қиладиган соҳага айланмоқда, товар ва хизматлар ишлаб чиқариш эса асосан шаҳарларда жамланяпти.

Иккинчидан, сув билан боғлиқ тақчиллик йилдан йилга оғирлашиб боряпти. Ҳудудларда иккинчи экиндан олинадиган даромад уй хўжаликлари учун жуда муҳим аҳамият касб этади. Нархларнинг арзонлиги ва харажатларнинг қопланмаслиги деҳқончилик билан шуғулланишнинг иқтисодий жозибасини камайтириб юборди. Бунинг натижасида оддий кундалик эҳтиёж маҳсулотларига бўлган талаб ҳам импорт ҳисобига қопланяпти. Бозорларда Покистон картошкаси, Полша олмаси, Туркманистон помидори, Аргентина лимони кўпайиб қолгани бежиз эмас.

Шунингдек, яйловлар сифатининг ёмонлашуви ва касалликлар туфайли чорва сони ҳам қисқариб боряпти.

Учинчидан, Ўзбекистон аҳолиси тинимсиз ўсиб боряпти. Меҳнат бозорига ҳар йили 600 мингдан ортиқ ёшлар кириб келяпти, кейинги йилларда бу кўрсаткич янада ортиб бораверади. Бундай шароитда ривожланаётган мамлакат учун аҳолининг бандлигини таъминлаш жуда ҳам қийин. Айниқса, ҳудудларда иш ўринлари диверсификациялашмаган.

Нега бундай бўляпти?

Потенциал инвестор ёки маҳаллий тадбиркорлар учун аҳоли зичроқ яшайдиган, нисбатан ишчи кучи арзон ҳудудларда ишлаб чиқариш ёки бошқа тадбиркорлик фаолиятини йўлга қўйган яхшироқ. Аммо инфраструктуранинг яхши эмаслиги – янги иш ўринларининг асосан пойтахт ва унга туташ ҳудудларда яратилишига олиб келяпти. Натижада Тошкентда ўртача ойликлар республиканинг қолган қисмларига нисбатан тезроқ ўсаётган бўлиши мумкин.

Бундан ташқари, вилоятларда нисбатан кам ойлик тўланадиган таълим ва соғлиқни сақлаш тизимида фаолият олиб борадиган меҳнаткашлар умумий ишчи кучининг катта қисмини ташкил этади. Ўртача маошларнинг ошиши асосан шундоқ ҳам юқорироқ ойлик тўланадиган секторларда юз бераётгани соҳалар ва ҳудудлар ўртасидаги мавжуд тенгсизликни янада катталаштиряпти. Масалан, охирги 4 йил ичида мактабгача таълим соҳасида ишлайдиган ходимларнинг ўртача маоши 2,1 баробарга кўпайди ва 2025 йил якунларига кўра, 2,8 млн сўмни ташкил этяпти. Мактаб ўқитувчиларининг ўртача ойлиги эса бу даврда 2,1 баробарга кўпайиб, 4,3 млн сўмга яқинлашган. Шу билан бирга, қайта суғурталаш соҳасида ишловчиларнинг маоши 2,8 баробарга ошиб, 22,3 млн сўмга етган. Суғурта соҳасида ишлайдиган ходим боғчада ишлайдиган тарбиячидан қарийб 8 баробар кўпроқ даромад топяпти.

Нотенг солиқ имтиёзлари

Инсонлар ўз бизнесини бошлаши, ночор корхоналар ёки чекка ҳудудлар “оёққа туриб олиши” ва янги бозорларга кириши учун баъзан ёрдам керак. Бу янги иш ўринлари пайдо бўлиши ва аҳоли даромадлари ошишига хизмат қилади. Айрим ҳолатларда мамлакатлар чекка ҳудудларни ривожлантириш учун солиқ имтиёзлари беради.

Масалан, Ўзбекистонда 2024 йилнинг 10 ойида солиқ тўловчилар 20 трлн сўмдан ортиқ солиқ имтиёзларидан фойдаланган ва шундан 7 трлн 319 млрд сўми йирик солиқ тўловчилар ҳиссасига тўғри келади. Ҳудудлар фойдаланган имтиёз миқдори – 12,8 трлн сўм.

Эътиборли томони, солиқ имтиёзларининг 46 фоизи Тошкент шаҳрига тўғри келган. Жиззах, Сурхондарё, Сирдарё, Қорақалпоғистон, Навоий, Хоразм ва Андижоннинг улуши эса 3,5 фоиздан ошмайди. 2024 йилнинг тўлиқ даври ва 2025 йилда бу кўрсаткич қандай ўзгаргани бўйича Солиқ қўмитаси маълумотларни очиқламаган. Охирги эълон қилинган мавжуд рақамлардан келиб чиқилса, солиқ имтиёзлари шундоқ ҳам ҳудудлар кесимида мавжуд бўлган даромадлар тенгсизлигини янада оширишга хизмат қилаётган бўлиши мумкин.

Ўртача тошкентликнинг умумий даромадлари ўртача наманганликникидан 3,5 баробар, ўртача сурхондарёликникидан 3,3 баробар, ўртача самарқандликникидан 3 баробарга кўп. Яъни ўртача олиб қараганда даромади бошқа ҳудудлардан каррасига юқори бўлган ҳудуд энг кўп имтиёзлардан фойдаланяпти. Аҳоли сони жиҳатидан ҳам Тошкентнинг доимий аҳолиси республика умумий аҳолисининг 8,3 фоизини ташкил этади, холос. Аммо солиқ имтиёзларининг 46 фоизи айнан шу ҳудуд ҳиссасига тўғри келади.

Пул ўтказмаларига боғлиқлик

Ўзбекистонда аҳоли даромадларининг шаклланишида хориждан амалга оширилган пул ўтказмалари жуда муҳим рўл ўйнайди. Хусусан, ўтган йил якунлари бўйича учта ҳудудда аҳоли даромадларининг 30 фоиздан кўпроқ қисми, яна бешта ҳудудда эса 20 фоиздан кўпроқ қисми айнан ташқаридан келиб тушган ўтказмалар ҳисобига шаклланган. Мазкур кўрсаткич 2024 йилга нисбатан сезиларли даражада ошган ҳам.

Бу эса ўзбек мигрантлари ишлайдиган мамлакатларда талабларнинг қаттиқлаштирилиши, иш ўринларининг қисқариши, миграцион сиёсатда юз бериши мумкин бўлган ўзгаришларга ҳудудлардаги уй хўжаликларининг таъсирчан эканини кўрсатади. Хориждан пул юборишнинг ошиши ёки камайиши одамларнинг нисбий бойиши ёки камбағаллашишига бевосита таъсир кўрсатади.

Нима қилиш керак?

Юқорида одамларнинг шаҳарларга кўчиб келиши ва ишга ёлланиши тараққиётнинг ажралмас қисмига айланиб улгургани, бу табиий жараён эканини таъкидлаб ўтгандик. Аммо ички миграция оқимининг узлуксиз ва фақат бир томонга йўналгани – хавотирли ҳолат.

Масалан, вилоятлардан Тошкентга келаётган аҳоли шаҳардаги хизмат кўрсатиш, қурилиш, транспорт хизмати каби соҳалар учун арзон ишчи кучи бўлиши нарх-навони мўътадиллаштириш учун яхши имкон яратади. Яъни қурилиш материаллари ёки ёқилғи нархлари қимматлашаётган бир вақтда, меҳнатнинг арзонлиги секторларга барқарор инвестиция оқимини таъминлайди. Бироқ 13 та ҳудуддан фақат Тошкентга ишчиларнинг келиши таклифнинг меъёридан ошишига ва меҳнатга ҳақ тўлашнинг бошқа истеъмол товарларига нисбатан коррекцияси бузилишига сабаб бўлади. Хусусан, айнан кўчиб келадиган инсонлар кўпроқ эҳтиёж сезадиган хизматлар, жумладан, шахсий уйлар, кўчиб келиб ишлаётганлар учун ижара квартиралари нархи охирги йилларда ўзининг ҳақиқий бозор қийматига нисбатан кескин ошиб, сунъий “пуфак”ни вужудга келтирди. Тошкентда энг сердаромад бизнеслардан бири қурилиш соҳаси экани ҳам бежиз эмас. Натижада бошпана ва шунга ўхшаш хизмат нархларининг қимматлиги ортидан ҳудудлардан келиб ишловчилар топган умумий даромадининг сезиларли қисмини йўқотяпти.

Муаммони юмшатиш учун нима қилиш керак? Биринчи навбатда вилоятларда ҳам пойтахт билан рақобатлаша оладиган инфратузилма (иссиқ сув, совуқ сув, электр ва газ таъминоти, транспорт тизими, тиббий хизмат, ўрта ва олий таълим)ни ривожлантириш тобора заруратга айланиб боряпти. Агар инвестор Қашқадарёда ҳам Тошкентдагидек электр таъминоти ва транспорт имкониятлари борлигини кўрса, мулк ҳуқуқи кафолатланса, у ерда завод қуришдан чўчимайди.

Халқаро тажрибада, айниқса Европа Иттифоқида, ривожланмаган минтақаларни кўприклар, йўллар, аэропортлар ва технопарклар қуриш орқали “боғлаш” яхши самара берган. Потенциал инвесторлар рақобат юқори пойтахтга келишга мажбур бўлмасдан, ҳудудлардаги лойиҳаларга пул киритиши кўпайтирса, иш ўрни вилоятда шаклланади; ишчиларнинг бир қисми вилоятда ишга ёлланади; ишчиларнинг тарқалиши оқибатида улар сонининг камайиши меҳнат таклифини қисқартиради; меҳнат бозорида таклифнинг камайиши меҳнатнинг қийматини оширади.

Иқтисодиётда кенг кўламли пул айланиши бошланиши ортидан эса, ҳудудлар ва соҳалар кесимидаги тенгсизлик қисқариб боради.