Астероид зарбалари изи: Ердаги 12 та энг йирик кратер

Астероиднинг биттагина зарбаси сайёра қиёфасини тубдан ўзгартириб юбориши мумкин, Ер тарихи бир нечта ҳақиқатан ҳам фожиавий тўқнашувларнинг изларини сақлаб қолган.

Фото: Stockpile

Earth Impact Database маълумотлари асосида Visual Capitalist портали мутахассислари тайёрлаган янги инфографика сайёрадаги тасдиқланган 12 та энг йирик зарба кратерини кўрсатади — қадимги, улкан зарбалар натижасида ҳосил бўлган гигант ҳавзалардан тортиб, нисбатан яқин даврдаги тўқнашув изларигача.

Ўлчами бўйича биринчи ўринда Жанубий Африкадаги Вредефорт кратери туради — унинг диаметри 160 километрга етади. Бироқ у икки миллиард йилдан ортиқ олдин ҳосил бўлган ва шу вақт ичида кучли эрозияга учраган. Ҳажми бўйича иккинчи — Мексикадаги Чиксулуб кратери анча яхши сақланган ва динозаврларнинг кўпчилигини йўқ қилган бор—палеоген даври оммавий қирилишидаги роли билан кенг танилган.

Қизиғи шундаки, кратернинг каттароқ бўлиши ҳар доим ҳам оқибатлар кўпроқ вайронкор бўлганини англатмайди. Олимлар таъкидлашича, астероиднинг тезлиги, тушиш бурчаги ва таркиби ҳам кам бўлмаган аҳамиятга эга. Тахминларга кўра, Чиксулуб кратерини ҳосил қилган жисм 100 миллион мегатоннадан ортиқ тротилга тенг энергия ажратган ва бу глобал ёнғинлар ҳамда цунамига сабаб бўлган.

Шу билан бирга, Мороквенг ёки Садбери каби ўта қадимги зарбалар миқёси жиҳатидан ўхшаш бўлган, аммо улар мураккаб ҳаёт шакллари пайдо бўлишидан анча олдин содир бўлгани учун, маълум оммавий қирилишларга олиб келмаган.

Айрим кратерлар, масалан Канададаги Онтарио провинциясида жойлашган Садбери кратери, ўзига хос геологик тузилмалар ва қимматли фойдали қазилмалар конларини қолдирган. Садбери ҳавзаси ҳозир ҳам никел ва мисга бой бўлгани учун дунёдаги иқтисодий жиҳатдан энг аҳамиятли кончилик минтақаларидан бири ҳисобланади.

Бошқалари эса, Жанубий Африкадаги Мороквенг кратери каби, ҳатто метеоритнинг ўзидан бўлакларни ҳам сақлаб қолган — улар Ер юзасидан бир неча километр чуқурликда топилган.

Ер ёши беқиёс катта бўлишига қарамай, илк зарба тузилмаларининг кўпчилиги эрозия ва тектоник фаоллик туфайли йўқолиб кетган. Сайёранинг энг қадимий «чандиқлари» вақт ўтиши билан аста-секин ўчиб боради — Ой ёки Марсда эса улар анча яхши сақланади. Шунинг учун Вредефорт ёки Биверхед каби кратерлар алоҳида қимматга эга: улар миллиардлаб йиллар олдин содир бўлган сайёравий фожиалар даврига «назар ташлаш» имконини беради.