Аниқ муддат сўраган Зеленский ва масъулиятга тайёр Германия–Британия лидерлари | “Геосиёсат”

Германиядаги хавфсизлик  конференцияси одатдагидан кескинроқ руҳда ўтяпти. Агар ўтган йилдаги баёнотлар АҚШ ва Европа ўртасидаги ишонч масаласи баҳс марказида бўлган бўлса, бу сафар Европанинг ўз хавфсизлигини мустақил таъминлаш масаласи очиқ кўтарилди. Украина уруши, НАТО истиқболи ва трансатлантик муносабатлар бўйича янграган нутқлар конференцияга кескин сиёсий тус берди. “Geosiyosatkunuz” саҳифасида сиёсатшунослар мазкур сессияларда янграган баёнотларни муҳокама қилди.

62-Мюнхен хавфсизлик конференцияси қандай нутқлар билан ёдда қоляпти?

Шуҳрат Расул: Ўтган йилги сессияда хавфсизлик масаласидаги асосий чиқиш Америка вице-президенти Вэнс томонидан янграган эди. У Доналд Трамп номидан Атлантизм концепциясини шубҳа остига олиб, Европа Иттифоқи раҳбариятини кескин танқид қилган. Танқиднинг моҳияти шундан иборат эдики, АҚШ Европани хавфсизлик борасида ҳаддан ташқари қарамликда айблади, ички сиёсат, хусусан, миграция масаласида ҳам эътирозлар билдирган эди. Образли айтганда, бу “ажрашиш” ҳақидаги огоҳлантиришга ўхшарди. Ўша пайтда Европа томони бундай позицияни “хиёнат” сифатида қабул қилиб, трансатлантик ҳамкорликни сақлаб қолишга уринган эди. Асосий мақсад АҚШни Европа хавфсизлик тизимидан узоқлаштирмаслик бўлган.
Бу сафарги конференцияда эса кайфият ўзгаргандек. Британия бош вазири Кир Стармер ва Германия канцлери Фридрих Мерц чиқишларида Европа ўз хавфсизлигини мустақил таъминлашга қодир бўлиши кераклиги таъкидланди. Мерц иқтисодий салоҳиятни тилга олиб, Европа Россиядан бир неча баробар қудратли эканини, хавфсизлик масаласида ҳам мустақил бўлиш зарурлигини айтди. Ялпи ички маҳсулотнинг 5 фоизини мудофаа соҳасига йўналтириш ҳақидаги қарор ҳам шундан далолат беради.
Умуман, Европа етакчилари психологик жиҳатдан кўпроқ стратегик автономияга тайёрдек кўринмоқда. Бироқ бу сафар АҚШ номидан қатнашган давлат котиби Марко Рубио оҳангни юмшатди. Агар Вэнснинг чиқиши кескин ва ажралиш кайфиятида бўлган бўлса, Рубио трансатлантик иттифоққа содиқликни тасдиқлади. Унинг позицияси шуки, АҚШ ажралишни истамайди, бироқ Европа хавфсизлик юкининг катта қисмини ўз зиммасига олиши керак.

Вэнс ва Рубио ўртасида услубий ҳамда мафкуравий фарқ бор. Вэнс кўпроқ кескин ва тизимга танқидий ёндашув билан ажралиб турса, Рубио узоқ йиллик сиёсий тажрибага эга, Республикачилар партиясининг етакчи арбобларидан бири сифатида мувозанатлироқ позицияни намойиш этди. АҚШ Европани ўз орбитасида сақлаб қолишни истайди, бироқ молиявий ва ҳарбий юкни тенгроқ тақсимлаш тарафдори.

Украина масаласида ҳам фарқ сезилади. Вэнс аввалроқ ёрдам масаласига совуққон ёндашган бўлса, Рубио АҚШ Украинани қўллаб-қувватлашда давом этишини, бироқ харажатлар масаласида аниқ механизм бўлиши лозимлигини таъкидлади.
 
Сессиянинг энг кучли чиқишларидан бири эса шубҳасиз, Володимир Зеленский нутқи бўлди. У дипломатик безакларсиз, очиқ оҳангда гапирди. Европа етакчилари Украинани Европа хавфсизлик тизимининг муҳим бўғини сифатида баҳолаётганини эслатиб, агар шундай бўлса, нега Украина НАТОга қабул қилинмаётганини очиқ савол сифатида қўйди. Шунингдек, у Европа Иттифоқига аъзолик масаласида аниқ сана сўради: музокаралар ваъда билан эмас, конкрет муддат билан мустаҳкамланиши кераклигини таъкидлади.

Турли етакчилар турлича муддатларни тилга олаётган бўлса-да, аниқ сана ҳануз йўқ. Зеленскийнинг танқиди залда қарсаклар билан кутиб олинди. Бу эса Европа сиёсий элитаси ичида ҳам масалага нисбатан жиддий ички мулоҳаза борлигини кўрсатади. Умуман олганда, бу чиқиш Зеленскийнинг халқаро майдондаги энг кучли ва принципиал нутқларидан бири бўлди.

Абдували Сойибназаров: 1963 йилдан буён мунтазам ўтказиб келинадиган Мюнхен хавфсизлик конференциясининг бу йилгиси муваффақиятли деб бўлмайди. Чунки кун тартибида Эрон, Гренландия, Лотин Америкаси, Украина, Яқин Шарқ ва Ғазо каби долзарб масалалар турган бўлса-да, иштирокчиларнинг асосий қисмини Ғарбий Европа ва АҚШ вакиллари ташкил этди.
Ҳолбуки, бугунги геосиёсий манзара ўзгариб бормоқда: мафкуравий қарама-қаршиликлар ўрнини манфаатлар сиёсати эгалламоқда. Шундай шароитда глобал муаммоларни фақат Ғарб ҳал қилади деган ёндашув етарли эмас. Айниқса, Глобал Жануб мамлакатларининг овози бу майдонда деярли эшитилмади.

Конференцияда асосий эътибор Украина масаласига қаратилди. Бироқ бу можарони Россиясиз муҳокама қилиш ва ҳал этиш қийин. Ҳар қандай зиддият икки томон иштирокини талаб қилади. Қанчалик кўп баёнотлар берилмасин, трансатлантик ҳамкорлик ёки Ғарб тамаддунига таҳдидлар ҳақида умидбахш фикрлар айтилмасин, Россия иштирокисиз Украина бўйича реал ечимга эришиш мушкул.

Аксинча, Россияни яккалаш ва изоляция қилиш сиёсати давом эттирилаётгандек таассурот уйғотади. Иқтисодий, молиявий ва ҳарбий чоралар эса кутилган натижани тўлиқ бермаётгани кўринмоқда. Агар конференцияга Россия ҳам таклиф этилиб, Украина масаласи бевосита унинг иштирокида муҳокама қилинганида, бу тадбирнинг амалий самарадорлиги юқорироқ бўлиши мумкин эди.

Бу, албатта, муаммо дарҳол ҳал бўларди дегани эмас. Аммо Россиясиз Украина масаласига барқарор ечим топиш қийин, деган фикрни инкор этиш ҳам мушкул.

Суҳбатни тўлиқ “Geosiyosatkunuz”нинг YouTube саҳифасида томоша қилишингиз мумкин.