Эрон уруши: Кўрфаз давлатлари энди олдингидек эмасми?

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши бошлаган уруши ва Теҳроннинг жавоб зарбалари – Яқин Шарқдаги бой араб давлатларининг нафақат хавфсизлигига жиддий путур етказди, балки иқтисодий вазият ва уларнинг имижига ҳам таъсир қилмоқда.

АҚШ базаларини нишонга олган Эрон дронлари тинимсиз равишда Кўрфаз мудофаасини ёриб ўтиб, аэропортлар, меҳмонхоналар ва маълумотлар марказларига урилмоқда. Туризм инқирозга юз тутмоқда, бизнес марказлари фалажланган ва Кўрфаз давлатларини барпо этиш йўлидаги ўн йиллик меҳнатлар тўсатдан шубҳа остида қолди.

Reuters нашрининг Кўрфаздаги жамоаси атиги беш кунлик уруш давомида бу ерда ҳаёт қанчалик остин-устун бўлиб кетганини тушунтириб берди.

Кўрфаз асослари учун синов

Ўн йиллар давомида Кўрфазнинг юксалиши икки асосий тушунчага таянган: беқарор минтақада унинг шаҳарлари хавфсиз бошпана экани ва узлуксиз энергия экспортидан келадиган улкан бойлик оқими тўхтамаслиги. Бу ҳафтадаги воқеалар ҳар иккала устунни ҳам бир вақтнинг ўзида эҳтимол, ортга қайтмас даражада ларзага келтирди.

Биринчи бўлиб, Кўрфазни минтақадаги зўравонликлардан холи – хавфсиз ҳудуд деб билиш тушунчасига путур етди. Ушбу ваъданинг яққол тимсоли бўлган Дубай ҳар қандай ғалаён унинг чегараларида тўхтайди, деган тамойил асосида қурилган эди. Аммо Эроннинг аэропортлар, портлар ва ҳашаматли объектларга бир неча кунлик ракета ва дрон зарбалари бу синчковлик билан яратилган брендни парчалаб ташлади.

БАА президенти Шайх Муҳаммад бин Зоид душанба оқшомида «Dubai Mall» савдо марказини айланар экан, ҳаёт одатдагидек давом этаётганини кўрсатишга уринди. Аслида эса ташқарида парвозлар тўхтатилган, молия бозорлари ёпилган ва хавотирдаги аҳоли маҳсулотлар учун навбатда турганди. Шу билан бирга, ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари бирин-кетин ҳужумларни қайтарар экан, осмонўпар бинолар аро кучли портлаш садоси янграб турарди.

Ушбу руҳий зарба Дубай, Абу-Даби ва Ар-Риёд каби шаҳарлар ўзининг юқори жозибадорлигини сақлаб қола оладими, деган шубҳаларни келтириб чиқармоқда.

Иқтисодий дарз кетиш ва заифлик

Минтақадаги иккинчи дарз кетиш иқтисодий характерга эга ва у янада чуқурроқдир. Бу Ҳормуз бўғозининг ёпилиши билан боғлиқ.

Дунёдаги суюлтирилган табиий газнинг бешдан бир қисмини етказиб берувчи ҳамда шу пайтгача кечиктиришлар қилмагани билан фахрланиб келган «Qatar Energy»нинг улкан операциялари тўхтатилиши таъминот муаммосини келтириб чиқарди.

Ироқ ишлаб чиқаришни кескин қисқартирди; Саудия Арабистони хом нефт йўналишини ўзгартирмоқда. Ҳужумдан кейин ҳали ҳам ёнаётган Фужайра порти яқинида эса юзлаб танкерлар хавфсиз йўлак йўқлиги сабабли тўхтаб қолган. Нефт, газ ва тегишли товарлар нархи кескин кўтарилди.

Кўрфаз давлатлари – ўз иқтисодиётини диверсификация қилиши, мега-инвестицияларни ва саховатли ижтимоий шартномаларни молиялаштириш қобилияти энергияни хавфсиз экспорт қилишига боғлиқ. Бу тушунча эса тўсатдан заифлашиб қолди. Ушбу зарарларнинг баъзиларини энди ортга қайтариб бўлмайди.

Дубайнинг «хавфсиз макон» имижи

Дубай бу — алоҳида мавзу. Чунки унинг реклама шиорлари йиллар давомида ялтироқ осмонўпар бинолар, солиқларсиз маошлар, бизнес юритиш қулайлиги ва Яқин Шарқнинг бошқа нуқталарида нима содир бўлишидан қатъи назар, унинг тинчлигига таяниб келди. Минтақани беқарорлаштирган можаролар Дубай чегараларида тўхтаб қолиши керак эди.

Минтақанинг молиявий пойтахти бўлган Дубай иқтисодиёти деярли тўлиқ нефтдан ташқари секторлар ҳисобига ишлайди. Нефт ЯИМнинг 2 фоизидан камроғини ташкил қилади. Унинг ўрнини савдо, туризм, юқори даражадаги кўчмас мулк ва молия хизматлари эгаллаган. Reutersʼнинг ёзишича, ўтган йили БАА дунёдаги ҳар қандай давлатдан кўра кўпроқ — қарийб 9 800 нафар миллионерларни ўзига жалб қилган эди. Маблағлар асосан кўчмас мулкка оқиб келади.

Аммо шанба куни буларнинг барчаси ўзгарди. Эроннинг Кўрфаз бўйлаб амалга оширган жавоб зарбалари – ўзини энг ишончли бизнес маркази сифатида кўрсатиб келган шаҳарнинг қарийб қирқ йиллик психологик асосларини парчалаб ташлади.

АҚШнинг яқин иттифоқчиси бўлган БАА расмийлари жисмоний талафотлар каби, ишончга етказилган зарарни ҳам жиловлаш учун тезкор чоралар кўришди. БАА Миллий фавқулодда вазиятлар ва офатларни бошқариш бошқармаси вазият назорат остида эканини билдирди. Бироқ ўз кўзи билан ракета зарбаларини кўрган, озиқ-овқат ғамлаётган инвесторлар ва аҳоли учун бу ишонтиришлар етарли бўладими-йўқми — катта савол остида.

Вазиятнинг оғирлигидан далолат берувчи белги сифатида душанба ва сешанба кунлари БАА фонд бозорлари ёпилди. «Amazon»нинг булутли ҳисоблаш марказига берилган зарба оқибатида техник узилишлар юз бериб, баъзи банк амалиётларига таъсир кўрсатди.

Ҳаво кенгликлари ёпиқлиги сабабли ўн минглаб одамлар мамлакатда қолиб кетган. БАА Мудофаа вазирлиги маълумотларига кўра, 3 киши ҳалок бўлган ва 58 киши жароҳатланган.

Эрон–Кўрфаз муносабатларининг келажаги

Шу билан бирга, бу уруш янада каттароқ номаълумликни юзага чиқарди: бундан кейин араб давлатлари ва Эрон ўртасидаги муносабатлар қандай бўлади?

Бир неча йиллик эҳтиёткорона юмшаш давридан сўнг араб давлатлари географик жойлашув ва ўзаро манфаатларни тан олган ҳолда Эрон билан алоқаларни қайта тиклай бошлаган эди. Бу мўрт ишонч энди парчаланди.

Эрон ҳужумлари, АҚШ билан иттифоқчи бўлган олтита давлатдаги фуқаролик объектларига зарба берилиши – Кўрфаз етакчилари мулоқот учун яратган сиёсий майдонни йўқ қилди, дейди муаллифлар.

Ҳужумга учраган Кўрфаз пойтахтлари энди янада оғирроқ саволга дуч келмоқда. Ҳатто ҳарбий ҳаракатлар тўхтаса ҳам, Эронга бўлган ишончни қайта тиклаш мумкинми? Ёки муносабатлар яна узоқ давом этувчи душманона «музлаш» босқичига кирдими?

Бунинг оқибатлари жуда чуқур. Кўрфазнинг иқтисодий модели, энергетика хавфсизлиги ва минтақавий дипломатияси – узоқ вақт давомида ўзгармас деб қаралган қадриятлар издан чиқмоқда. Ҳатто жанглар тез орада тўхтаган тақдирда ҳам, Эрон билан эҳтиёткорона муносабатда бўлиш даври тугади. Олдинда эса янада эҳтиёткор Кўрфаз турибди.