Президент Ўзбекистондаги фармацевтика корхоналари учун янги имкониятларни эълон қилди

«Тиббиётдаги кенг кўламли ислоҳотларимиз, бирламчи бўғинда профилактиканинг кучайтирилиши касалликларни даволаш билан бирга унинг олдини олишга қаратилган препаратларни кўпайтиришни тақозо этмоқда», деди давлат раҳбари.

Шу боис, мутасаддилар олдида бу йил соҳага камида 1 миллиард доллар инвестиция олиб келиш, сифатни ошириш ва хорижий етук фармацевтика компаниялари билан ҳамкорликда янги ишлаб чиқариш қувватларини ишга тушириш орқали ички истеъмолдаги маҳаллий дорилар улушини 2030 йилгача 70 фоизга етказиш, келгуси беш йилда экспортни 1 миллиард долларга олиб чиқиш вазифалари тургани қайд этилди.

Республикадаги 13 мингдан зиёд дорихона томонидан ўтган йили 24 триллион сўмлик дори воситалари сотилган. Бундан ташқари, давлат харидлари орқали йилига 5 триллион сўмлик фармацевтика маҳсулотлари олинмоқда.

Ўзбекистонда 58 та фармацевтика корхонаси 2,5 минг турдаги дори воситаларини ишлаб чиқармоқда. Республика бўйича жами 136 гектар майдонда 5 та фармацевтика зонаси ташкил этилган. Лекин айрим вилоят ҳокимлари, уларнинг инвестиция бўйича ўринбосарлари фармацевтика лойиҳаларини ўз ҳолига ташлаб қўйгани танқид қилинди.

Мисол учун, 25 гектардаги Жиззах фармзонасида ўтган йили умуман дори ишлаб чиқарилмаган. Ёки Бўстонлиқ фармзонасидаги 14 гектар ер 2017 йилдан бери бўш турибди. Ўтган йили Жиззах ва Самарқандда бирорта ҳам лойиҳа ишга тушмаган бўлса, Бухорода атиги 200 минг, Хоразмда 2 миллион долларлик биттадан лойиҳа бўлган, холос. Ўтган йили республикадаги 96 та корхонанинг айланмаси 312 миллиард сўмга пасайган.

Тадбиркорлар барча ҳудудларда ҳам фармзоналар йўқлиги сабабли, уларга берилган солиқ имтиёзини бошқа корхоналарга ҳам қўллашни сўраган. Президент буни қўллаб-қувватлади ва фармацевтика корхоналари учун янги имкониятларни эълон қилди.

Жорий йил 1 апрелдан бошлаб қаерда жойлашганидан қатъи назар, янги фармацевтика воситалари ишлаб чиқариш, доривор ўсимлик етиштириш ва қайта ишлаш йўналишидаги лойиҳалар бошланганидан эътиборан уч йил муддатга ер солиғидан озод қилинади. Тадбиркорлар лойиҳа ишга тушгандан бошлаб уч йил давомида фойда ва мол-мулк солиқларини тўламайди.

Шу билан бирга, биологик фаол қўшимча ва косметика воситалари ишлаб чиқарувчилари ҳам хомашё, ускуна, эҳтиёт ва бутловчи қисмлар импорти божидан озод қилинади, фармацевтика корхоналарига ўз линиясида биологик фаол қўшимча ишлаб чиқаришга рухсат берилади.

Бундан буён ҳар йили 1 июлгача маҳаллийлаштириш тавсия этиладиган дори воситалари ва тиббий буюмлар рўйхати тадбиркорларга эълон қилиб борилади.

Рўйхатдаги дориларни ишлаб чиқариш бўйича лойиҳа қилмоқчи бўлган тадбиркорларга хорижий валютада 7 фоизли кредитлар берилади.

Шунингдек, мавжуд маҳсулотлари бўйича маҳаллийлаштиришни чуқурлаштирмоқчи бўлган тадбиркорларга Саноат кооперацияси жамғармасидан 10 йилгача хорижий валютада 6 фоизли, миллий валютада 12 фоизли кредит ажратилади.

Йиғилишда жорий йилда фармацевтика бўйича 1 миллиард долларлик янги лойиҳаларни шакллантириб, бошлаш зарурлиги қайд этилди.

Бундан ташқари, вилоятлар ҳокимликлари томонидан жами 2,5 миллиард долларлик фармацевтика лойиҳалари бўйича таклифлар тайёрланган. Ушбу лойиҳалар ҳисобига йилига 1 миллиард долларлик импорт ўрнини босувчи дориларни ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш мумкин.

Мисол учун, Андижонда 203 миллион долларлик 16 та лойиҳа амалга ошириш режа қилинган. Жумладан, 30 миллион долларлик лойиҳада Ўзбекистонда илк бор қон плазмасидан инсон альбуминини ишлаб чиқаришни бошлаш кўзда тутилмоқда.

Сирдарёда ҳам бу йил 188 миллион долларлик лойиҳани ишга тушириб, биргина Афғонистоннинг ўзига 50 миллион долларлик дори воситаларини экспорт қилиш режаси бор. Лекин Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё ҳокимлари таклиф қилаётган лойиҳалар 100 миллион долларга ҳам етмаслиги кўрсатиб ўтилди.

Тақдим қилинган лойиҳаларнинг иқтисодий самарадорлигини ўрганиб, амалга ошириш чораларини кўриш топширилди. Мутасаддиларга паст қувватда ишлаётган ёки мулки банк балансига олинган корхоналарни соғломлаштириш дастурини бошлаш вазифаси қўйилди.

Хориждан олиб келинаётган дориларнинг ярми 34 та хорижий ишлаб чиқарувчига тўғри келади. Чет эл компанияларининг ишлаб чиқаришини ўзимизда ташкил этишга рағбатлантириш зарурлиги қайд этилди. Масалан, Туркиянинг “World Medicine” компанияси Тошкент фармацевтика паркида антибиотик, вирусга қарши ва юрак-қон томир препаратларини ишлаб чиқариш бўйича 30 миллион долларлик лойиҳани амалга оширмоқда.

Бугунги кунда импорт қилинаётган дори воситаларининг ярмини 3 та йирик корхона олиб келмоқда. Ушбу корхоналар 40 дан зиёд йирик хорижий компаниялар маҳсулотини Ўзбекистонга импорт қилиш бўйича эксклюзив ҳуқуққа эга.

Президент мазкур корхоналарни ўзига ижтимоий масъулият олиб, брендли дориларни хорижий ҳамкорларини жалб этган ҳолда ўзимизда ишлаб чиқаришни йўлга қўйиш бўйича ҳаммага намуна бўлишга чақирди. Буни рағбатлантириш учун брендларни олиб келишда ҳамкорларга тўланаётган бренд номидан фойдаланганлик учун тўлов – роялтидан солиқ 20 фоиздан 5 фоизга туширилади.

Оригинал дори яратилганидан 20-30 йил ўтиб, бошқа фармацевтика корхоналари ҳам бу дорини ишлаб чиқариши мумкин. Қайси компания ҳаракат қилиб, ушбу дорини ишлаб чиқариш технологиясини тезроқ ўзлаштирса, марра шуники бўлади. Энг муҳими, талаб юқори бўлган бундай дориларни ички бозордаги нархи 5 баробаргача арзон бўлади. Шу боис, мана шундай дори воситаларини бир йил ичида ўзимизда ишлаб чиқаришни бошлаган корхоналарнинг технологияларни трансфер қилиш харажатининг ярми Фармацевтика жамғармасидан қоплаб берилади.

Шунингдек, энг кўп импорт қилинаётган 100 турдаги дориларни ишлаб чиқаришни кўпайтираман деган тадбиркорлар учун “Тошкент фарма парк” кластери ҳудуди яна 100 гектарга кенгайтирилади.

Жанубий Кореялик ҳамкорлар ўтган йили “Тошкент фарма парк”ка қўшиб берилган 60 гектарни бошқарувга олиш таклифини берган. Улар ўз ҳисобидан инфратузилмага 40 миллион доллар киритиб, ушбу ҳудудга Кореянинг нуфузли компанияларини олиб келиш истагини билдирган.

Мутасаддиларга бу борадаги музокараларни якунлаб, биофармацевтика ва косметика йўналишида камида 400 миллион долларлик лойиҳаларни шакллантириш топширилди.

Соҳада экспорт 220 миллион долларга етди. Лекин унинг атиги 7 фоизини дори воситалари ташкил қилмоқда.

Юртимиздаги 58 та дори корхонасининг барчаси миллий GMP сертификатини олган. Энди қиммат бозорларга кириб бориш учун корхоналарни ЕвроГМП талабларига ҳам мослаштириб бориш зарурлиги қайд этилди. 1 июндан бошлаб маҳаллий ишлаб чиқарувчиларга ЕвроГМП сертификатини олиш харажатининг 50 фоизи Савдога кўмаклашиш жамғармасидан қопланиши белгиланди.

Фармацевтика корхоналари давлат харидларида қатнашиш билан боғлиқ бир қатор масалаларни кўтарган. Масалан, 51 та корхона ўзи ишлаб чиқарган 2 минг турдаги дори воситалари ва тиббий буюмлар бўйича маҳаллий маҳсулот сертификатини олган. Бироқ маҳаллийлаштириш даражаси 30 фоизга етмагани учун 16 та ишлаб чиқарувчи 178 турдаги маҳаллий дори ва тиббий буюмларни давлат корхоналарига сота олмаяпти.

Умуман, мазкур масалани нафақат фармацевтика, балки электротехника, озиқ-овқат, тўқимачилик каби соҳалардаги 811 та корхона ҳам кўтарган.

Шунинг учун 1 сентябргача маҳаллий маҳсулот сертификати бор тадбиркорларга маҳаллийлаштириш даражасидан қатъи назар, давлат харидларида иштирок этишга рухсат берилади. Мутасаддиларга илғор хорижий тажриба асосида маҳаллий маҳсулот бўйича мезонларни тўлиқ қайта кўриб чиқиш топширилди.

Фармацевтика соҳасига янги технологияларни олиб келиш, “Big Pharma” компанияларни жалб қилишга анча ҳаракат қилинмоқда.

Бундай компаниялар ишлаб чиқаришини йўлга қўйишдан олдин “Ички бозорда дорилар сифати ва хавфсизлиги бўйича кучли назорат тизими борми?” деган савол қўяди.

Лекин биргина ўтган йилнинг ўзида мамлакатимизда 57 мингдан зиёд номдаги рўйхатдан ўтмаган, контрафакт дорилар аниқланган. Ачинарлиси, қалбаки нусхаси кўпайгани учун нуфузли хорижий компаниялар 21 турдаги оригинал дориларни Ўзбекистонга олиб киришни тўхтатган.

Масъул идораларга гиёҳванд ва психотроп моддаларга қарши қандай курашилаётган бўлса, дориларнинг ноқонуний айланмаси бўйича ҳам худди шундай муросасиз курашиш шартлиги кўрсатиб ўтилди.

Умуман, сифатсиз ва қалбаки дориларнинг олди-сотдиси бўйича жавобгарликни кескин кучайтириш бўйича қонун лойиҳасини ишлаб чиқиш муҳим экани таъкидланди.

Бугунги кунда фармацевтика йўналишидаги 6 та илмий-тадқиқот институтида 300 дан зиёд олимлар фаолият юритмоқда. Шу билан бирга, фармацевтика олийгоҳларини йилига 1 мингга яқин ёшлар тамомламоқда.

Лекин соҳада илм-фан билан саноат бир-биридан “узилиб” қолгани қайд этилди.

Шу муносабат билан Кимё-фармацевтика, Вакцина ва зардоблар ҳамда Шарқ табобати институтлари негизида Миллий биофармацевтика илмий-тадқиқот институти ташкил қилинади.

Ушбу институт “Тошкент фарма парк”да жойлашади ва олимларга бу ердаги корхоналар билан илмий тадқиқотларни ўтказиш учун шароит яратилади.

Бунинг учун парк ҳудудида клиниколди тадқиқотларини ўтказиш лабораторияси (виварий), синов-тадқиқотлар учун био ва кимё лабораториялари ташкил қилинади. Шунингдек, 250 ўринли халқаро клиник тадқиқотлар маркази ҳам барпо этилади.

Йиғилишда қайд этилганидек, Тошкент фармацевтика институти ва Фармацевтика техник университетининг профессор-ўқитувчилари ҳам илмий фаолиятини фармапарк ҳудудида олиб боради. Олийгоҳ талабалари эса бу ердаги корхоналарда дуал-таълим асосида ўқиб, ишлайди.

Соҳадаги олимларни жалб қилиб, янги дориларни ишлаб чиқаришни бошлаган корхоналарнинг 100 минг долларгача харажати Фармацевтика жамғармасидан компенсация қилинади.

Бундан ташқари, корхоналар маҳаллий олимлар яратган янги фармацевтика маҳсулотларини ишлаб чиқаришни йўлга қўйса, уларга ушбу товарларни рўйхатдан ўтказиш ва клиник синов харажатлари учун 100 миллион сўмгача субсидия берилади.

Йиғилишда фармацевтика корхоналари вакилларининг таклиф ва ташаббуслари, мутасаддиларнинг ҳисоботлари тингланди.