Чегирма эвазига сукутми? Жарима имтиёзи ва шикоят ҳуқуқи ўртасидаги зиддият

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 332-1-моддасида ҳуқуқбузарлик учун жарима солиш тўғрисидаги қарорни ижро этишнинг соддалаштирилган тартиби белгиланган. Унга кўра, ҳуқуқбузар унга жарима солиш тўғрисидаги қарор топширилган кундан бошлаб 15 кун ичида жарима миқдорининг 50 фоизини ёки 30 кун ичида жарима миқдорининг 70 фоизини ихтиёрий равишда тўлаган тақдирда, у жариманинг қолган қисмини тўлашдан озод қилинади.

Бироқ, бу модданинг 2-қисмида ушбу имтиёз жарима солиш тўғрисидаги қарор устидан шикоят қилинганда ёки протест билдирилганда қўлланилмаслиги белгиланган.

Бугун кўплаб фуқаролар бир дилемма олдида туради:

“Адолат излайми ёки чегирмадан фойдаланайми?”

“Агар шикоят қилсам-у ютқазиб қўйсам, 50 фоизни йўқотаман, вақтим ва асабимни ҳам кетказган бўламан. Демак, иқтисодий жиҳатдан “жазоланаман”. Кел, яхшиси судлашмасдан, жаримамни ярмини имтиёз билан тўлай қолай...”

Бундай қарорга келувчилар жуда ҳам кўп. Айниқса жарима миқдори катта бўлса.

Масалан, фараз қилайлик, йўлнинг қарама-қарши ҳаракатланиш учун мўлжалланган томонига тасодифан ўтиб қолдингиз. Бундай ҳуқуқбузарлик МЖтКнинг 128-5-моддаси иккинчи қисмига асосан 10 БҲМ (ҳозирда 4 120 000 сўм) жаримага сабаб бўлади. Бу ҳуқубузарлик кузатув камералари орқали аниқланганда, ҳодиса тўғрисидаги маълумотлар 48 соатда тизимга келиб тушиши керак – агар бу муддат ўтиб кетадиган бўлса, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш тугатилади ва жавобгар жаримага тортилмайди.

Фото ва видео қайд этиш воситалари орқали аниқланган ҳуқуқбузарликка оид маълумотлар тизимга келиб тушгандан сўнг жарима солиш тўғрисидаги қарор МЖтКнинг 305-моддасида белгиланган 15 кунлик муддатда чиқарилиши керак. Бироқ, ушбу 15 кунликни кечиктиришнинг оқибати кодексда мавжуд эмас. Бу шуни англатадики, 48 соатлик муддат бузилмаса бўлгани, 15 кунлик муддатнинг ўтиб кетиши бўйича эса судлашиб ютиб чиқиш аниқ эмас. (Аслини олганда, бундай қонунчиликдаги бўшлиқ ва ноаниқлик Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 20-моддасига кўра инсон фойдасига талқин этилиши керак).

Юқоридаги вазиятда жаримани бекор қилдиришнинг ўзи ноаниқ бўлиб турганда, судга шикоят қилиш 30/50 фоизлик чегирмадан ҳам маҳрум қилишини билиш сизни табиий ўйлантириб қўяди.

Ҳуқуқбузар судда ютиб чиқиши мавҳум бўлиб турган ҳолатда, шикоят қиладиган бўлса имтиёздан ҳам айрилишини билгандан сўнг, жариманинг ярмини тўлаб қўяверганим яхши деган қарорга келади.

Кўриниб турибдики, ушбу қоида судга мурожаат қилиш ҳуқуқини амалда чеклашга олиб келади. Ҳуқуқ бор, лекин ундан фойдаланиш қиммат.

Ҳуқуқдан фойдаланишни “қимматлаштириш” – билвосита чеклов ҳисобланиши мумкин

Конституциявий тамойил оддий: давлат органлари қарорларидан шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланган. Аммо агар шикоят қилиш натижасида фуқаро ёмонроқ молиявий аҳволга тушса, бу билвосита чеклов (indirect restriction) сифатида баҳоланиши мумкин.

Икки ҳайдовчини тасаввур қилинг:

• Биринчиси шикоят қилмайди → 50% тўлайди.
• Иккинчиси ўзини ноҳақ жазоланган деб ҳисоблайди → шикоят қилади → ютқазади → 100% тўлайди.

Натижада нафақат процессуал, шу билан бирга фундаментал ҳам бўлган ҳуқуқдан фойдаланган шахс молиявий жиҳатдан ёмонроқ ҳолатда қолади. Бу эса тенглик ва пропорционаллик тамойилларининг амал қилишини шубҳа остига қўяди.

Хорижий тажриба

Мазкур тажриба хорижий мамлакатлар амалиётидан олинганми, деган оптимистик фикрда бир қатор давлатлар қонунчилиги ўрганилди. Натижа эса деярли 50/50 бўлди. Яъни айрим давлатларда ҳам бундай чекловлар мавжуд, айримларида эса чеклов нафақат мавжуд эмас, балки судга мурожаат қилинганда имтиёзли муддат узайтириб берилар экан.

Нима бўлган тақдирда ҳам, хорижий мамлакатлардан халқ учун фойдали ва ҳуқуқларини амалга оширишга рағбатлантирувчи тажрибаларни олиш керак, деб ҳисоблаймиз.

Қуйида шикоят қилинганда имтиёз бекор қилинмайдиган давлатларни келтирамиз:

Буюк Британия

Буюк Британиянинг “Traffic Management Act 2004” низомига кўра, PCN учун (Penalty Charge Notice – бу одатда нотўғри парковка, йўл чизиғини бузиш, автобус йўлагидан фойдаланиш каби маъмурий ҳуқуқбузарликлар учун маҳаллий ҳокимият томонидан бериладиган жарима) 14 кун ичида тўлов қилинса, 50 фоиз чегирма берилади. Муҳими, агар шахс жарима юзасидан шикоят қилса, чегирма дарҳол бекор бўлмайди. Амалиётда кўпинча шикоят рад этилгач ҳам, қисқа муддат ичида чегирмали тўлаш имконияти сақланади. Агар формал апелляция (adjudicator) босқичига ўтилса ва ютқазилса, ундан сўнг тўлиқ сумма қўлланади. Яъни шикоят ҳуқуқидан фойдаланиш – имтиёздан автоматик маҳрум бўлишни ҳисобланмайди.

Германия

Германия Федератив Республикасида жаримани ихтиёрий эрта тўлашда чегирмали имтиёз йўқ, бироқ жарима солишнинг соддалаштирилган тартиби мавжуд. Бу огоҳлантириш жаримаси (немис тилида “Verwarnungsgeld”) деб аталиб, одатда 5–55 евро атрофидаги майда ҳуқуқбузарликлар (кўпинча йўл ҳаракати) учун қўлланилади. Биз учун муҳим жиҳати шундаки, фуқаро соддалаштирилган тартибга розилик билдирса ва тўласа – маъмурий иш тугайди. Эътироз билдирса – оддий процедура бошланади. Аммо эътироз билдиргани учун қўшимча молиявий “жазолаш” юкланмайди.

Россия

РФ “Маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисида”ги кодекси 322-моддаси бўйича, маъмурий ҳуқуқбузарликларнинг айримларида жарималар қарор чиқарилган кундан эътиборан 30 кун ичида тўланса, 25 фоизлик чегирма амал қилади. Бироқ шикоят қилиш ушбу имтиёздан маҳрум қилиши кўзда тутилмаган. Амалиётда шикоят масаласи қарорнинг кучга кириши ва ижро муддатлари билан боғланади. Яъни тизим рағбатлантиради, лекин “сукут эвазига мукофот” моделига асосланмайди.

Норманинг мақсади ва шу мақсадга элтувчи восита мутаносиб бўлиши керак

Жарималарни ижро этишда соддалаштирилган тартибни жорий қилишда давлатнинг мақсади тушунарли. Булар: жарималарни тез ундириш, маъмурий юкни камайтириш ва бюджет интизомини таъминлаш. Лекин ушбу мақсадларни таъминловчи восита қанчалик мос, деган савол ҳам мавжуд.

Агар шикоят қилиш чегирмадан тўлиқ маҳрум этса, бу мақсадга элтувчи бошқа муқобил воситалар мавжуд бўла туриб қўлланилаётган қатъий чора бўлиб қолади. Масалан:

• шикоят муддати давомида чегирмани “музлатиб туриш”,
• шикоят рад этилгач, яна 10–15 кунлик чегирмали тўлов имконини бериш,
• ёки шикоят қилишни умуман чегирмага боғламаслик.

Бир қатор ривожланган давлатлар айнан шу юмшоқроқ моделларни танлайди.

Қоидалар инсонларда “қўрқув психологияси”ни келтириб чиқармаслиги лозим

Ҳуқуқшуносликда “chilling effect” деган тушунча бор. Атамани содда қилиб тушунтирадиган бўлсак, инсон ўзида мавжуд ҳуқуқларини имтиёздан маҳрум бўлиш, қонуний жазоланиши ёки қасос олиниши кабилардан қўрқиб амалга оширмаслиги – “қўрқув психологияси” ҳисобланади. МЖтКда белгиланган шикоят қилиш имтиёздан маҳрум қилиши ҳақидаги қоида айнан шундай қўрқувни инсонда келтириб чиқаради. Натижада у ўзининг фундаментал ҳуқуқлардан бири ҳисобланган судга ёки бошқа давлат органига мурожаат қилиш ҳуқуқини амалда қўлламайди.

Фуқаро “агар шикоят қилсам, ютқазсам ҳам, ютмасам ҳам ютқазаман” деб ўйласа, шикоят қилмасликни танлайди. Бу эса адолатли судлов механизмини заифлаштиради. Шу нуқтада чегирма институти мақсадидан четга чиқиб, фундаментал ҳуқуқ ҳисобланган шикоят қилиш ҳуқуқини иқтисодий жиҳатдан жазолаш воситасига айланади.

Хулоса: адолат чегирмадан қимматроқ бўлиши керак

Жарима тизими самарали бўлиши керак – бунга шубҳа йўқ. Аммо самарадорлик адолат ҳисобига қурилмаслиги лозим. Чегирма институти – рағбат воситаси. У шикоят қилиш ҳуқуқини иқтисодий жиҳатдан “жазолаш” механизмига айлантирилмаслиги керак. Акс ҳолда, фуқарога “Ҳуқуқингни ҳимоя қилма – арзонроқ тўла” деган яширин сигнал берилади. Ҳуқуқий давлатда эса бундан фарқ қиладиган бошқача: “Ҳуқуқингни ҳимоя қилишинг мумкин – ва бу сенга қимматга тушмайди”, деган сигнал бўлиши керак.

Агар чегирма тизими қайта кўриб чиқилса ва шикоят қилиш ҳуқуқи билан мувозанатга келтирилса, у нафақат самарали, балки конституциявий жиҳатдан ҳам барқарор институтга айланиши мумкин.

Бобур Корёғдиeв,
Тошкент давлат юридик университети
“Бизнес ҳуқуқи ва суд ҳимояси”
тадқиқот маркази катта илмий ходими