Эронда ҳокимият қандай тузилган ва ким нимага масъул?

Эронни ким бошқаради?

Эрон Ислом Республикасининг сиёсий тузуми ўзига хос, чунки у ўзида республикавий ва теократик хусусиятларни мужассамлаштирган. Унинг асосида “вилояти фақиҳ” тамойили ётади. Унга кўра, энг нуфузли фақиҳ, яъни шиалар руҳонийси ва шариат қонуншуноси давлат раҳбари — раҳбар бўлиши керак. У қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳокимиятини бошқарган ҳолда, давлат устидан “ҳомийлик” (вилоят)ни амалга оширади.

Бундай бошқарув тамойилининг замонавий кўринишига 1969–1970 йилларда Ислом инқилобининг бўлғуси етакчиси ва Эроннинг биринчи олий раҳбари (1979–1989) оятулло Руҳулло Ҳумайний асос солган. Ушбу доктрина 1979 йил 2–3 декабр кунлари ўтказилган референдумда қабул қилинган Конституцияда мустаҳкамланган.

Эрон Конституциясининг 5-моддасида акс этган расмий шиалик таълимотига кўра, раҳбар 874 йилда отаси имом Ҳасан ал-Асқарий вафотидан кўп ўтмай ғойиб бўлган ўн иккинчи имом Муҳаммад ибн ал-Ҳасаннинг тўлақонли ваколатга эга вакили ёки ноиби (валийи амр) ҳисобланади. Эрон шиалари эътиқодича, у қиёмат куни мўминлар ҳузурига халоскор сифатида қайтади. Унгача эса жамоатга фақат малакали ва обрўли уламолар раҳбарлик қилиши мумкин.

Шу боис олий раҳбар диний ва давлат ҳокимияти соҳасида расман кенг ваколатларга эга. У Эроннинг ички ва ташқи сиёсатини белгилайди, президент ва ҳукумат қарорларини тасдиқлайди, вазирлар тайинлашни назорат қилади. Шунингдек, у қуролли кучларнинг олий бош қўмондони ҳисобланади, судяларни, жума имомларини, вилоят губернаторларини ва олий ҳарбий раҳбариятни, жумладан, қуролли кучлар бирлашган штаби бошлиғи ҳамда Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси қўмондонини тайинлайди.

Оятулло ва раҳбар бошқа-бошқа тушунча

Олий раҳбар лавозимини кўпинча оятулло деб аташади, аммо бу тўғри эмас: оятулло (Аллоҳнинг нишони, белгиси) — шиалар имомлиги руҳоний иерархиясидаги унвонлардан биридир. 1989 йилгача раҳбар «оятулло ал-узмо» («энг буюк оятулло») унвонига мос келувчи маржаъ ат-тақлид (тақлид учун намуна) деган олий диний мақомга эга бўлиши шарт эди. Аммо 1989 йилда Конституцияга киритилган тузатишлар билан олий раҳбарга қўйиладиган талаблар юмшатилди: ҳар қандай нуфузли мужтаҳид, яъни ислом ҳуқуқи (шариат)ни яхши биладиган, ижтиҳод - Қуръон ва суннат асосида ҳуқуқий масалалар бўйича мустақил хулоса чиқариш ҳуқуқига эга уламо раҳбар бўла олиши мумкин.

Али Хоминаий раҳбар этиб сайланган пайтда анча паст диний унвон — ҳужжат ал-ислом («ислом далили»)га эга эди ва ижтиҳод қилиш ҳуқуқига эга эмасди. У фақат олий раҳбар этиб сайланган куни оятулло деб эълон қилинган. У уламолар томонидан ўз нуфузи маржаъ ат-тақлид ва оятулло ал-узмо деб эътироф этилишига муваффақ бўла олмади.

Олий раҳбар ҳузурида маслаҳатчи орган — Қарорларнинг мақсадга мувофиқлигини аниқлаш кенгаши (ёки оддийроқ Мақсадга мувофиқлик кенгаши) фаолият юритади. Унинг таркиби раҳбар томонидан беш йил муддатга тасдиқланади. Кенгаш олий раҳбарга маслаҳатлар беради ва ҳокимият тармоқлари, биринчи навбатда парламент ва Кузатувчилар кенгаши ўртасидаги келишмовчиликларни ҳал қилади. Байти раҳбарий — олий етакчи ишларини бошқарувчи девонхона ҳам муҳим ўрин тутади. Раҳбар исломий фондлар ва мулклар фаолиятини назорат қилади. Мазкур фондлар фойдасига аҳолидан «ихтиёрий» солиқлар олинади ва раҳбар бу орқали мамлакат иқтисодиёти, молияси ва ижтимоий соҳасига таъсир кўрсатиш имконига эга бўлади.

Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси (ИИҚК) тўғридан-тўғри раҳбарга бўйсунади. ИИҚК қуролли кучларнинг энг содиқ ва яхши қуролланган қисми бўлиб, Конституцияга кўра корпус вазифаларидан бири «Ислом инқилоби ва унинг ютуқларини ҳимоя қилиш»дир. ИИҚК таркибига умумий сони 190 минг нафарга яқин бўлган қуруқлик қўшинлари, ҳарбий-ҳаво кучлари ва ҳарбий-денгиз кучлари киради (2023 йилги SIPRI Military Balance йилномаси маълумотларига кўра). Ракета ва ядро дастурлари ҳам ИИҚК тасарруфида. ИИҚК армия, полиция ва махсус хизматлар вазифаларини бирлаштирган, у мамлакат ичида ва хорижда ижтимоий, мафкуравий ишлар билан шуғулланади. Унинг сафидан чиққан шахслар Эрон сиёсий ҳаёти ва иқтисодиётида фаол иштирок этади. Турли баҳолашларга кўра, ИИҚК Эрон иқтисодиётининг 20 фоиздан 40 фоизгача қисмини бевосита ёки билвосита назорат қилади.

Эрон раҳбари қандай танланади?

Раҳбар махсус орган — Экспертлар ассамблеяси (ёки кенгаши) томонидан бир умрга сайланади. Ушбу орган 88 нафар мужтаҳиддан иборат. Улар эса ўз навбатида, фуқаролар томонидан тўғридан-тўғри сайловлар орқали саккиз йил муддатга сайланадилар. Мазкур органга охирги сайловлар 2024 йил март ойида парламент сайловлари билан бир вақтда ўтказилган. Назарий жиҳатдан, Экспертлар кенгаши раҳбар фаолиятини назорат қилади, унинг қарорларига қарши чиқиши ва ҳатто лавозимидан озод қилиши мумкин. Лекин Эрон тарихида ҳали бундай ҳолат кузатилмаган. 1989 йилда Эроннинг олий раҳбари лавозимини эгаллаган Али Хоминаий 2026 йил 28 феврал куни 86 ёшида АҚШ ва Исроилнинг ҳужуми вақтида ўлдирилди.

Конституцияга кўра, раҳбарнинг ўлими, бошқарувга лаёқатсизлиги ёки лавозимдан четлатилиши даврида унинг вазифасини президент, олий суд раиси ва Қарорларнинг мақсадга мувофиқлигини аниқлаш кенгашидан сайланган фақиҳдан иборат вақтинчалик махсус кенгаш бажариб туради. Агар бу уч шахсдан бири кенгаш фаолиятида қатнаша олмаса, унинг ўрнини кенгаш фақиҳларининг кўпчилик қарори билан бошқа мансабдор эгаллайди.

Мамлакатда президентнинг ўрни қандай?

Амалда, раҳбар доим ҳам давлат ишларига тўғридан-тўғри аралашавермайди. Бунга президент — давлатдаги иккинчи шахс, ижро ҳокимияти раҳбари жавобгар. Эрон сиёсий тизимида унинг лавозими бош вазирга тўғри келади (1989 йилда Эронда бу лавозим бекор қилинган).

Президент ҳукумат ва Миллий хавфсизлик олий кенгашини бошқаради, вазирларни тайинлайди ва уларнинг номзодини парламентга тасдиқлаш учун тақдим этади, депутатлар олдида ҳисобот беради, режалаштириш, давлат бюджетини тасдиқлаш ва ижроси учун жавобгар ҳисобланади, шунингдек, хорижий давлатлар билан шартномалар ва келишувларни имзолайди.

Президент тўғридан-тўғри сайловлар орқали мажоритар тизимда тўрт йил муддатга сайланади. У бу лавозимни кетма-кет икки муддатдан ортиқ эгаллаши мумкин эмас.

Конституция ва сайловлар тўғрисидаги қонунга кўра, номзод қатор талабларга жавоб берадиган сиёсатчи ёки диний арбоб бўлиши керак: у ҳалол ва тақводор, бошқарув қобилияти ва яхши обрўга эга бўлиши, мамлакатнинг расмий динига эътиқод қилиши ва Ислом Республикаси тамойилларига ишониши лозим.

Қўшимча талаблар Конституция қўриқчилари кенгаши қарори билан белгиланган: номзод 40 ёшдан 75 ёшгача бўлиши, бошқарув лавозимида камида тўрт йиллик тажрибага эга бўлиши ҳамда магистрдан паст бўлмаган илмий даражага эга бўлиши талаб қилинади. Бу лавозимга даъвогарлар Кузатув кенгаши ва Ички ишлар вазирлиги иштирокида бир неча босқичли саралашдан ўтади.

Эрон Конституциясининг 176-моддасига мувофиқ, Миллий хавфсизлик олий кенгаши «миллий хавфсизлик, Ислом инқилоби, ҳудудий яхлитлик ва суверенитет»ни ҳимоя қилиш масалалари бўйича маслаҳатчи орган ҳисобланади. У президент томонидан бошқарилади, кенгаш ишида парламент спикери ва олий суд раиси ҳам иштирок этади. Шу тариқа кенгаш ҳокимиятнинг барча уч тармоғи раҳбарларини бирлаштиради. Бундан ташқари, олий ҳарбий раҳбарият, ИИҚК вакиллари, разведка раҳбари, ташқи ишлар вазири, ички ишлар ва ахборот вазирлари ҳамда раҳбарнинг икки вакили ҳам кенгаш таркибидан жой олади.

Эронга кимлар президентлик қилган?

1979 йилдан бери Эронда 8 нафар сиёсатчи президент лавозимида фаолият юритган. Инқилобдан кейинги дастлабки ўн йил давомида бу лавозим кўп жиҳатдан маросимий тусда бўлган. 1989 йилда Конституцияга киритилган тузатишлар билан бош вазир лавозими тугатилди ва президентга қўшимча ваколатлар берилди. Натижада ушбу лавозимни эгаллаган сиёсатчилар Эроннинг ички ва ташқи сиёсатини шакллантиришда кўпроқ таъсир кучига эга бўлишди.

Абулҳасан Банисадр (1980–1981) — иқтисодчи ва дунёвий сиёсатчи, оятулло Ҳумайнийнинг ҳаммаслаги, 1980 йил 25 январда 76 фоиз билан президент этиб сайланган. У саноат ва компанияларни миллийлаштириш дастури муаллифи сифатида танилган. Оятулло Муҳаммад Ҳусайний Беҳештий раҳбарлигидаги парламентдаги клерикал блок билан кескин келишмовчиликка киришган ва 1981 йил июнида импичмент натижасида ҳокимиятдан четлатилган.

Муҳаммад-Али Ражаий (1981) — диний консерватор ва Беҳештийнинг ҳаммаслаги, бош вазир (1980–1981). У 1981 йил 24 июлда 88 фоиз овоз тўплаб президентликка сайланган. Бир ойдан сўнг, ўша йилнинг 30 августида суиқасд оқибатида ҳалок бўлган.

Али Хоминаий (1981–1989) — оятулло Ҳумайнийнинг издоши, консерватив йўналишдаги сиёсатчи, Теҳроннинг жума имоми, 95 фоиз овоз билан сайланган, 1985 йилда эса 85 фоиз овоз билан қайта сайланган. 1989 йилда оятулло Ҳумайний вафотидан сўнг олий раҳбар лавозимини эгаллаган.

Акбар Ҳошимий Рафсанжонӣ (1989–1997) — Али Хоминаийнинг сафдоши ва парламент раиси (1980–1989). У 1989 йил 28 июлда ўтказилган сайловларда 94 фоиз овоз билан ғолиб бўлган ва 1993 йилда қайта сайланган. Ўзидан олдинги президентлардан фарқли ўлароқ, у диний- инқилобий риторикадан ўзини тийган, прагматик ва марказий сиёсатчи сифатида танилган, иқтисодиётни либераллаштириш ва хорижий инвестицияларни жалб қилиш ташаббусини илгари сурган ҳамда ташқи сиёсатда катта очиқлик тарафдори бўлган.

Муҳаммад Ҳотамий (1997–2005) — ислоҳотчи, маданият вазири бўлиб ишлаган (1982–1992). У талаба ёшлар, аёллар ва миллий камчиликнинг қўллаб-қувватлаши остида 70 фоиз овоз тўплаб сайловларда ғалаба қозонган, 2001 йилда 77 фоиз овоз билан қайта сайланган. Ички сиёсатда либерал йўналишни танлаган, матбуот эркинлигини кенгайтириш тарафдори бўлган. Унинг даврида Эрон тарихида илк бор муниципал сайловлар (1999) ўтказилган.

Маҳмуд Аҳмадинажод (2005–2013) — радикал консерватор, Теҳрон мэри (2003–2005). У сайловларда руҳоният ва ИИҚК қўллаб-қувватлови остида иштирок этган. Иккинчи турда 62 фоиз овоз билан ғолиб бўлган, 2009 йилда 63 фоиз овоз тўплаб, қайта сайланган. Қишлоқ аҳолиси ва камбағал қатламлар манфаати учун ресурсларни қайта тақсимлаш сиёсатини олиб борган, ташқи сиёсатда эса Америка ва Исроилга қарши йўналишда борган ва ядровий дастурни ривожлантириш тарафдори бўлган. 2011 йилда раҳбар билан очиқ низога киришган ва ўз таъсирини йўқотган. 2017, 2021 ва 2024 йиллардаги сайловларда иштирок этишга уринган, аммо унинг сайловларда қатнашишига йўл қўйилмаган.

Ҳасан Руҳоний (2013–2021) — сиёсатчи, дипломат ва уламо, 2003–2005 йилларда ядровий дастур бўйича асосий музокарачи бўлган. Прагматик ва иўътадил ислоҳот йўналишида фаолият олиб борган, 2015 йил июлда ядровий дастур бўйича келишувга эришган, аммо 2018 йилда АҚШнинг бу келишувдан чиқиши ва консерваторларнинг кучайиши ортидан ўз таъсир кучини йўқотди.

Иброҳим Раисий (2021–2024) — ултраконсерватор, прокурор, олий суд раиси (2017–2021). Раҳбар ҳомийлигидаги шахс ва унинг эҳтимолий вориси деб ҳисобланган. У 2021 йил 18 июнда сайловда 62 фоиз овоз билан ғолиб чиққан. 2021 йил 3 августда лавозимга киришган. 2024 йил 19 мартда авиаҳалокат оқибатида вафот этган.

Масъуд Пизишкиён (2024 йилдан) — ислоҳотчи, соғлиқни сақлаш вазири (2001–2005),мажлис депутати (2008–2024) бўлган. Соҳаси кардиожарроҳ, 1994–1999 йилларда Табриз тиббиёт фанлари университети ректори сифатида фаолият юритган, 1997 йилдан буён сиёсатда иштирок этади. 2024 йилда ўтказилган навбатдан ташқари сайловларда иккинчи тур натижаларига кўра 53,67 фоиз овоз билан ғолиб чиққан. Лавозимга 2024 йил 28 июлда киришган.

Эрон парламенти нима билан шуғулланади?

Эронда парламентнинг вазифаларини Ислом кенгаши мажлиси (мажлис) бажаради — бу тўрт йил муддатга сайланадиган 290 нафар депутатдан иборат бир палатали органдир. Мажлисда бешта ўрин расман тан олинган диний камчилик — яҳудийлар, зардуштийлар ва христианлар вакиллари учун ажратилган, қолган депутатлар 285 та бир ва кўп мандатли сайлов округларидан сайланади (уларнинг сони Конституция ва сайлов қонунига мувофиқ ўзгариши мумкин).

Депутатлар қонунчилик ташаббуслари билан чиқади, ҳукумат аъзоларини тасдиқлайди, халқаро шартномалар ва келишувларни ратификация қилади, ижро ва суд ҳокимияти фаолиятини назорат қилади ҳамда президентни истеъфога чиқариш ташаббуси билан чиқиши мумкин.

Парламентнинг ваколатлари Кузатув кенгаши (Конституция қўриқчилари кенгаши) томонидан чекланган. У мажлис томонидан қабул қилинган қонун лойиҳаларини тасдиқлайди ва депутатлар ташаббуслари Конституция ва ислом меъёрларига мос келишини назорат қилади. Шу тарзда кенгаш конституцион суд вазифасини ва қисман мажлиснинг юқори палатаси вазифасини бажаради.

Кенгаш 12 нафар аъзодан иборат: уларнинг олти нафари фақиҳлар бўлиб, олий раҳбар томонидан тайинланади, қолганлари эса депутатлар адлия раҳбари тавсиясига кўра сайлайдиган ва раҳбар томонидан тасдиқланадиган ҳуқуқшунослардир. Кузатув кенгаши аъзолари олти йил муддатга сайланади, бунда таркибнинг ярми ҳар уч йилда қуръа асосида янгиланади.

Кузатув кенгаши Экспертлар кенгаши, президент ва парламент депутатлари номзодларини саралаш, сайлов ва референдумларнинг ўтказилишига масъул. Раҳбар ушбу орган орқали парламентга номзодларни саралаш жараёнига бевосита ёки билвосита таъсир кўрсатиши мумкин. Амалда Қўриқчилар кенгаши номақбул номзодларни “филтрловчи” вазифасини бажаради: у 2005 йилда президентликка 1014 нафар номзоддан 1006 нафарини рад этган, 2020 йилда қарийб 16 минг нафар мажлисга номзодларнинг камида 60 фоизини чиқариб ташлаган, 2024 йилда эса парламент сайловларида 49 минг сиёсатчидан фақат 14,2 минг нафари қатнашишига рухсат берган.

Суд ҳокимияти қандай тузилган?

Эрон суд ҳокимияти тизимига Олий суд, Олий суд кенгаши, Бош прокуратура, Маъмурий адолат суди (мансабдорлар ва давлат хизматчиларининг ҳуқуқбузарликларини текширувчи орган), умумий юрисдикция судлари ва махсус судлар (давлат хавфсизлигига қарши жиноятларни кўриб чиқадиган ҳарбий ва инқилобий судлар), низоларни судгача ҳал қилиш кенгашлари киради.

Суд ҳокимияти раҳбари раҳбар томонидан тайинланади, Конституция бўйича бу лавозимда фақат малакали мужтаҳид ишлаши мумкин. Унинг ваколат муддати — беш йил. Ўз навбатида, суд ҳокимияти раҳбари Олий суд судялари билан маслаҳатлашиб, тажрибали мужтаҳидлардан беш йил муддатга олий суд раиси ва бош прокурорни тайинлайди. Махсус диний суд ҳам фаолият юритади, у руҳоният вакилларига оид ишларни кўриб чиқади, ушбу суднинг қарорлари устидан шикоят қилиш мумкин эмас. Олий суд кенгаши 6 нафар аъзодан иборат — суд ҳокимияти раҳбари, Олий суд раиси, бош прокурор ва судялар орасидан беш йил муддатга сайланган уч нафар судя. Суд ҳокимиятининг қонунчилик ва ижро ҳокимияти билан ўзаро ҳамкорлиги учун адлия вазирлиги жавобгар. Ҳуқуқ тизими француз фуқаролик ҳуқуқи унсурлари қўшилган шариат ҳуқуқига асосланган.

Мамлакатда қандай сиёсий партиялар бор?

Эронда 200 дан ортиқ сиёсий ташкилот ва бирлашмалар рўйхатга олинган, бироқ Ғарб намунасидаги сиёсий партиялар мавжуд эмас. Уларнинг аксарияти асосан шиалар руҳониятининг обрўли вакиллари атрофида шаклланган, аниқ тузилма ва доимий аъзоларга эга бўлмаган диний-сиёсий гуруҳлардир. Кўп гуруҳлар фақат сайловлар олдидан тузилади ва фаоллашади, уларнинг дастурлари тез-тез ўзгариб туради.

Уларни шартли равишда консерваторлар, ислоҳотчилар ва мўътадиллар (марказчилар)га ажратиш мумкин. Консерваторлар, айниқса уларнинг радикал қисми (тамойилчилар) ислом меъёрлари ва 1979 йилги инқилоб ғояларига қатъий амал қилиш тарафдори бўлса, ислоҳотчилар давлат бошқарувида республикавий ва демократик тамойилларни кенгайтириш ҳамда инсон ҳуқуқларига риоя қилишга урғу беради.

Уларнинг позициялари ташқи сиёсат масалаларида ҳам фарқ қилади: кўпчилиги ИИҚК ва махсус хизматлар сафидан чиққан ултраконсерваторлар қатъий антиғарб йўналишини қўллаб-қувватласа, ислоҳотчилар ва мўътадиллар кескинликни юмшатиш ва иқтисодий алоқаларни кенгайтириш учун айрим ён беришларга ҳам тайёр.

Лекин уларнинг таъсир кучи тенг эмас: 2010 йиллар охирига келиб консерваторлар ислоҳотчиларни енгишга ва уларни сиёсий ҳаётдан четга чиқариб ташлашга эришди. Амалда, бўлғуси парламент ва Экспертлар кенгаши таркибини Қўриқчилар кенгаши белгилайди ва бу билан тамойилчилар ҳукмронлигини таъминлайди.