“Картани тўлдириш комиссияларини Марказий банк тартибга солмайди” — Нодир Сайдуллаев

Нақдсиз тўлов тартиби туфайли, 1 апрелдан бошлаб аҳолида қўлидаги нақд пулини картага киритишга бўлган талаб кескин ошади. Лекин амалиётда картани банкомат ёки терминал орқали тўлдирганда, 3 фоизгача комиссия олинади. Марказий банк раиси биринчи ўринбосари бу бозор ва рақобат масаласи экани, регулятор бунга аралаша олмаслигини айтди. “Қайси банк қулай таклиф берса, мижоз ўшани танлайди”, деди у.

27 март куни ўтказилган матбуот анжуманида 1 апрелдан бошлаб жорий этиладиган янги тартиб – бир қатор тўловлар ва савдоларни тўлиқ нақдсиз шаклга ўтказиш механизмларини батафсил тушунтирди.

Янги тартибга кўра, коммунал тўловлар, давлат хизматлари, алкогол ва тамаки маҳсулотлари, шунингдек кўчмас мулк ва ишлаб чиқарилганига 10 йилдан ошмаган автотранспорт воситалари олди-сотдиси фақат нақдсиз шаклда амалга оширилади.

Расмийлар бу қарор ортида турган асосий мақсадни – шаффоф иқтисодиётга ўтиш ва тўловларни соддалаштириш билан изоҳлади.

“Бу – фуқаролар учун қулайлик яратиш, тўловларни тез ва узлуксиз амалга ошириш учун қилинмоқда”, деди Марказий банк раиси ўринбосари Нодир Сайдуллаев.

Унинг таъкидлашича, асосий вазифа – шундай тизим яратишки, фуқаро тўлов усули сабаб товар ёки хизматсиз қолмасин. Шу мақсадда банклар томонидан “лаҳзалик карталар” жорий этилмоқда. Масалан, ёқилғи қуйиш шохобчасига келган мижозда карта бўлмаса, унга жойида карта расмийлаштириб берилиши мумкин. “Фуқаро хизматдан фойдаланмай чиқиб кетмаслиги керак – биз шароитни шунга мослаяпмиз,” деди Сайдуллаев.

Брифингда муҳокама қилинган масалалардан бири – банк комиссиялари бўлди. Расмий маълумотга кўра, давлат банклари кўчмас мулк операциялари учун максимал 206 минг сўм, автомобил савдоси учун эса 103 минг сўм миқдорида комиссия белгилаган.

Мисол тариқасида келтирилишича, “400 миллион сўмлик уй сотиб олишда илгари ўртача 0,5 фоиз, яъни 2 миллион сўм комиссия тўланган бўлса, энди бу сумма атиги 206 минг сўмни ташкил этади”.

Статистик маълумотлар ҳам эътиборга лойиқ: 2025 йилда Ўзбекистонда 600 мингга яқин автомобил ва 300 мингга яқин кўчмас мулк олди-сотдиси амалга оширилган. Бу эса янги тизим қанчалик катта ҳажмдаги операцияларни қамраб олишини кўрсатади.

Солиқ қўмитаси раиси ўринбосари Жаҳонгир Абдиев эса янги тартибнинг қамрови ҳақида аниқ рақамларни келтирди. Унинг сўзларига кўра, “28 минг турдаги маҳсулот ушбу талабга тушади, бу эса сотувдаги умумий маҳсулотларнинг 7 фоизини ташкил этади”. Шундан 22 мингдан ортиғи алкогол ва тамаки маҳсулотларига тўғри келади. Яна 5 мингта маҳсулот – қиймати 25 млн сўмдан юқорилиги учун шу тартиб доирасига тушади.

1 апрелдан бошлаб ушбу маҳсулотлар учун касса аппаратларида нақд тўлов функцияси ўчириб қўйилади. “Агар харид саватчасида сигарет бўлса, нақд тўлов тугмаси ишламайди, фақат нақдсиз тўлов амалга оширилади”, дея изоҳ берди Абдиев.

Адлия вазири ўринбосари Музраф Икромов эса янги тизим ортида даромад олиш эмас, балки тизимни тартибга солиш мақсади турганини таъкидлади: “Бизда пул ишлаш мақсади йўқ. Аксинча, хизмат ҳақини имкон қадар минимал даражада белгиладик”, – деди у.

Унинг маълумотига кўра, Ўзбекистонда йилига 5,4 миллионта нотариал ҳаракат амалга оширилади, шундан қарийб 1 миллиони – кўчмас мулк ва транспорт воситалари билан боғлиқ.

Kun.uz мухбири томонидан кўтарилган муҳим масалалардан бири – банк карталарига нақд пул киритишдаги комиссиялар ва инфратузилма етишмовчилиги бўлди. Ҳозирда банклар ўз банкоматида бошқа банк мижозлари учун нақд пул киритишда 1 фоиздан 3 фоизгача комиссия олмоқда.

Бу саволга жавобан Марказий банк расмийси шундай деди: “Комиссияларни Марказий банк тартибга солмайди, бу – бозор ва рақобат масаласи. Қайси банк қулай шароит таклиф қилса, мижоз ўшани танлайди”.

Шунингдек, P2P ўтказмалар бўйича муҳокамалар ҳам эътибордан четда қолмади. Марказий банк раиси ўринбосари Нодирбек Сайдуллаевнинг имзоси билан 17 феврал куни тижорат банклари ва тўлов ташкилотларига юборилган хат ўз кучини йўқотдими, деган саволга Сайдуллаев: “Бошидан ихтиёрий эди, мажбурий характерга эга бўлмаган”, деб жавоб берди.

Бироқ расмийлар узоқ муддатда бундай маълумотлар иқтисодий таҳлил учун зарурлигини ҳам яширмади. Уларнинг фикрича, P2P операциялар орқали норасмий иқтисодиёт ҳажмини камайтириш мумкин.

Яна бир муҳим муаммо – cash-in банкоматлар етишмовчилиги. Расмийлар бу борада банкларга мурожаат қилиб, инфратузилмани кенгайтириш зарурлигини тан олди. Ҳозирда 17 990 дан ортиқ агент нуқталари орқали (терминаллар воситасида) нақд пул киритиш ва ечиш хизматлари кўрсатилмоқда.

Якунда таъкидланганидек, янги тизим – босқичма-босқич мослашувни талаб қилади. Бошқа айрим механизмлар, жумладан уй-жой харидида кешбэк тизими ҳам ишлаб чиқилмоқда.