АЭСларнинг “қайтиши” уранга талабни ва бу соҳага инвестиция заруратини оширмоқда — Худоёр Мелиев

Мелиев келтириб ўтган Жаҳон Атом Ассоциацияси маълумотларига кўра, 2024 йилда атом реакторлари томонидан талаб этилган уран ҳажми тахминан 67 минг тоннани ташкил этган бўлса, 2030 йилга бориб мазкур кўрсаткич 28 фоизга ошиб, йилига 86 минг тоннага яқинлашиши, 2040 йилга келиб эса 150 минг тоннадан ошиши прогноз қилинмоқда.

Reuters маълумотига кўра, жаҳонда атом энергетика қувватларининг умумий ҳажми ҳам жадал суръатларда ўсиши кутилмоқда. Хусусан, 2025 йил ўртасига келиб тахминан 398 GWни ташкил этган жаҳон атом энергетика қуввати 2030 йилга қадар яна 13 фоизга, 2040 йилга бориб эса 87 фоизга ошиб, умумий ҳисобда 746 GW даражасига етиши прогноз қилинган.

“Навоийуран” расмийсига кўра, сўнгги йилларда бир қатор давлатлар томонидан атом энергетикасини чеклаш ёки босқичма-босқич тугатишга қаратилган олдинги сиёсатлар қайта кўриб чиқилиб, уни энергетика тармоғининг стратегик ва ажралмас қисми сифатида сақлаб қолиш, шунингдек, атом энергетика қувватларини кенгайтиришга қаратилган давлат сиёсати амалга оширилмоқда.

Жумладан, 2023 йилда бўлиб ўтган COP28 халқаро экологик конференцияси доирасида 31 та давлат 2050 йилга қадар атом энергетика қувватларини уч бараварга ошириш бўйича расмий сиёсий мажбуриятларни ўз зиммасига олган.

“Мазкур қарорлар атом энергетикасини узоқ муддатли ва барқарор ривожлантиришга қаратилган бўлиб, уран хомашёсига бўлган жаҳон талабининг барқарор ва изчил ўсиб бориш тенденциясини шакллантириши кутилмоқда”, – дея ёзади Худоёр Мелиев.

Уран бозорида талаб ва таклиф мувозанати издан чиқяпти

Муаллифнинг ёзишича, уранга талаб ортаётган бир шароитда бу хомашёнинг таклифи етарли эмас.

Жаҳон Атом Ассоциацияси маълумотларига кўра, 2022 йилда дунё бўйича уран конларидан қазиб олинган уран ҳажми 58,2 минг тонна U₃O₈ (49,3 минг тонна тоза уран)ни ташкил этган бўлиб, мазкур кўрсаткич атом электр станцияларининг йиллик ёқилғига бўлган умумий эҳтиёжининг бор-йўғи 74 фоизини таъминлаган. Қолган талаб муқаддам шаклланган захиралар ҳисобидан қопланган бўлиб, жумладан электр энергетикаси компанияларининг стратегик захиралари ҳисобидан фойдаланилган.

Кейинги йилларда бозор конъюнктурасининг нисбатан яхшиланиши ҳисобига глобал уран қазиб чиқариш ҳажмларида муайян даражада тикланиш кузатилган. Хусусан, 2022–2024 йиллар даврида жаҳон миқёсида уран ишлаб чиқариш ҳажми тахминан 22 фоизга ошиб, 60,2 минг тоннадан ортиқни ташкил этгани қайд этилган. Бироқ, мазкур ижобий динамикага қарамасдан, халқаро таҳлилларга кўра, амалда эксплуатация қилинаётган уран конларининг катта қисми 2030 йилларга келиб ўз ресурс салоҳиятини босқичма-босқич йўқотиши кутилмоқда.

Жаҳон Атом Ассоциацияси баҳолашича, 2030 йилдан сўнг ҳозир фаолият юритаётган конлар ҳисобига қазиб олинадиган уран ҳажми деярли икки бараварга қисқариши мумкин.

“Мазкур ҳолат ўрта ва узоқ муддатли истиқболда атом энергетикаси объектларини узлуксиз ёқилғи билан таъминлаш масаласида жиддий хавф-хатарларни юзага келтиради ҳамда янги уран манбаларини излаш ва ўзлаштириш бўйича тизимли чора-тадбирларни кечиктирмасдан амалга ошириш зарурлигини тақозо этади”, – дейилади мақолада.

Экспертларга кўра, уран конларини геологик разведка қилишдан бошлаб уларни тўлиқ саноат эксплуатациясига чиқаришгача бўлган жараён, одатда, 10–20 йилни талаб этади. Шу сабаб келгусида юзага келиши мумкин бўлган хомашё танқислигининг олдини олиш мақсадида бугунги кундаёқ янги геологик-қидирув ишлари ва инвестиция лойиҳаларини тизимли равишда ва фаол ривожлантириш зарур.

Уран нархи ошмоқда

“Навоийуран” вакилининг қайд этишича, уран бозорида жорий вазият нарх динамикасига сезиларли таъсир кўрсатмоқда.

Хусусан, кўп йиллар давомида нисбатан паст даражада сақланиб келган уран нархлари сўнгги икки-уч йил мобайнида жаҳон бозорида кескин ўсиш тенденциясини намоён этмоқда. 2025 йил сентябр ойида спот бозорда уран концентрати (U₃O₈) нархи ҳар бир фунти учун 82,63 долларга етган бўлиб, мазкур кўрсаткич сўнгги ўн йилликда қайд этилган энг юқори даражалардан бири ҳисобланади.

Худоёр Мелиевга кўра, уран нархларининг ошишига қатор объектив омиллар таъсир кўрсатмоқда:

• молия бозорларида айрим инвестиция фондлари томонидан табиий ураннинг катта ҳажмларда харид қилиниши;
• жаҳоннинг энг йирик уран ишлаб чиқарувчиси ҳисобланган Қозоғистон Республикасининг “Қазатомпром” компанияси томонидан 2026 йил учун режалаштирилган ишлаб чиқариш ҳажмларининг ихтиёрий равишда қисқартирилиши;
• Канадада жойлашган McArthur River конида техник сабабларга кўра юзага келган кечикишлар натижасида иккинчи йирик ишлаб чиқарувчи Cameco компанияси томонидан йиллик ишлаб чиқариш режаларининг пасайтирилиши шулар жумласидан.

“Юқорида келтирилган таҳлилий маълумотлар ва прогнозлар шуни кўрсатадики, бугунги кунда хориждаги уран ресурсларига сармоя киритиш ҳамда геологик разведка ишларини кучайтириш миллий энергия хавфсизлигини таъминлаш, шунингдек “Навоийуран” давлат корхонасининг узоқ муддатли ва барқарор даромад манбаларини шакллантиришнинг ажралмас шарти ҳисобланади”, – дея хулоса қилган “Навоийуран”нинг инвестиция бўйича директори Худоёр Мелиев.