Бугун дунёда 32 та давлатда атом электр станциялари бор ва уларда 440 та реактор ишлаб турибди. Яқин йилларда АЭСга эга давлатлар рўйхати кенгаяди ва улар сафига Ўзбекистон ҳамда Қозоғистоннинг қўшилиш эҳтимоли юқори.

20-асрнинг иккинчи ярмида инсоният атом электр станцияларидан фойдаланиб электр энергия олишга ўтди.

Орада бир муддат янги АЭСлар қурилиши секинлашди. Бироқ 21-асрга ўтиб дунёнинг ривожланаётган давлатлари янги АЭСлар қуришни бошлади.

2024 йил маълумотларига кўра, дунёда ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг 9-10 фоизи АЭСлар ҳиссасига тўғри келади.

МАГАТЭ маълумотлари эса бироз бошқача, ташкилотга кўра, дунё бўйлаб элект энергиянинг 15-17 фоизи АЭСларда ишлаб чиқарилмоқда.

Қуйида АЭСлар қурилиши тарихи, улардан энг кўп фойдаланаётган давлатлар, энг йирик АЭСлар ҳақида маълумотларни келтириб ўтамиз.

Биринчи АЭС қурилиши тарихи

Иккинчи жаҳон уруши тугаши арафасида инсоният уранни бойитиб, ундан атом бомба тайёрлайди. Сўнг бойитилган урандан электр энергия олиш учун ҳаракатлар бошланади.

Ўша пайтда АҚШ ва СССР турли соҳаларда, жумладан, фан ва техника бўйича мусобақалашарди. Бойитилган урандан энергия олиш лойиҳасида ҳам шундай рақобат кечади.

Бу пойгада дунёдаги биринчи АЭСни қурган советлар ютиб чиқади. У Калуга вилоятида қурилган “Обнинск” АЭС эди.

1950 йилда совет ҳукуматининг мамлакатда биринчи АЭСни қуриш ҳақидаги қарори эълон қилинади. Орадан бир йил ўтгач, уни Калуга вилоятида қуриш ҳақидаги иккинчи қарор қабул қилинади.

Биринчи АЭС қурилишига НКВДнинг хўжалик ишларига масъул бўлган Пётр Захаров масъул этиб тайинланади. Ўша пайтларда у шартли равишда “Объект Б” деб номланган ядро физикаси ва энергетикаси тадқиқот институтига ҳам раҳбарлик қиларди.

1952 йилда Калуга вилоятидаги Пяткино қишлоғи ўрнида АЭС қурилиши бошланади. 1954 йилда физика-энергетика институти биринчи синов реакторини ишлаб тайёрлайди. Унгача АЭСнинг биринчи навбати ҳам битиб қолади.