Ҳар йили 5 майда Нидерландия халқи Bevrijdingsdag — нацистлар босқинидан озодлик миллий кунини байрам қилади. Аммо бу қувончли сана ортида Иккинчи жаҳон урушининг юракни ларзага соладиган энг таъсирли, фожиали ва буюк ҳикояларидан бири яширинган. Бу —101 нафар ўзбекистонлик аскар ҳақидаги ҳикоя.
Бу ҳикоя ўнлаб йиллар давомида номаълумлик тамғаси ва нацистлар ёқиб юборган архивлар куллари остида қолиб кетган. Бу инсонлар 1945 йил 5 майгача жисман етиб кела олмадилар, бироқ уларнинг руҳий қудрати 1941 йилнинг ўзидаёқ Учинчи рейх машинаси устидан буюк ғалабага эришганди.
Фожиа миқёси ва хотира қадрини тўла англаш учун Иккинчи жаҳон уруши давридаги Нидерландияга қайтиш даркор. 1940 йил 10 май куни нацистлар Германияси нейтрал Ҳолландияга бостириб кирди. Бир неча кундан сўнг мамлакат таслим бўлди. Нидерландия беш йилдан сўнг, 1945 йил 5 май куни фашистлар босқинидан озод бўлди.
Шу куни Нидерландия ерларидаги қамоқхона ва концлагерлар дарвозалари очилди. Шундай даҳшатли масканлардан бири Амерсфорт концлагери (Kamp Amersfoort) эди. Айнан мана шу лагер ва мамлакатнинг озод бўлиши нацистларнинг энг шармандали мафкуравий мағлубияти изларини йўқ қилиш режасини барбод қилди.
1941 йил кузида, Смоленск жанги вақтида “қизил армиячилар” катта йўқотишларга учради. Улар орасида ўзбекистонлик аскарлар ҳам бор эди. Улар охирги ўқлари қолгунча жанг қилишди. Ўқ-дорисиз, ёрдамсиз қолган аскарлар охир-оқибат қуршовда қолиб, асир олинишди.
MUSEUM FLEHITE
Немислар “Самарқанд эшелони” деб аталган (улар орасида ўзбеклар, қозоқлар, қирғизлар ва бошқирдлар бўлган) минглаб асирлар ичидан ташқи кўриниши алоҳида ажралиб турувчи 101 кишини танлаб олди.
Учинчи рейхнинг бош тарғиботчиси Йозеф Геббелснинг миясида чиркин ва ғайринсоний режа пайдо бўлди. Босиб олинган Нидерландияда қаршилик ҳаракати кучайиб бораётган, нацистлар “биродар халқ” деб ҳисоблаган ҳолландлар СС сафига кириш ва Ҳитлерни қўллаб-қувватлашга шошишмаётганди.
Геббелс 101 нафар ўзбек аскарини Амерсфорт концлагерига олиб келишни буюрди. Унинг мақсади оддий ва даҳшатли эди: азобланган бу одамларни ҳолландларга намойиш қилиш, уларни Untermenschen (чала одамлар), "ёввойи осиёликлар галаси" сифатида кўрсатиш, нидерландияликларга "Кимларга қарши урушаётганимизни кўриб қўйинглар! Агар бизга қўшилмасангиз, бу ёввойилар Европани эгаллаб олишади", дейиш эди.
1941 йил 27 сентябрда Амерсфорт вокзалига поезд келди. Гувоҳлар, жумладан, Ҳенк Брукҳаузен шундай хотирлайди: жулдур кийимдаги одамлар шаҳар кўчалари бўйлаб олиб юрилган. Улар шу даражада ҳолсиз эдики, оёқларида базўр туришарди. Йўлда йиқилиб қолганларни шериклари опичлаб олиб кетишарди.
Мавзуга оид
Нацистлар ҳолландлар бу “ёввойилар”га нафрат билан қарашади деб ўйлашганди. Аммо акси бўлиб чиқди. Маҳаллий аҳоли асирларнинг аҳволини кўриб йиғидан ўзларини тия олмади. Одамлар уларга олма ва нон узатишга уринишди, бироқ эсэсчилар ҳолландларни аёвсиз дўппослаб, уларнинг қўлларидаги егуликларни ерга ташлашга мажбур қилишди.
Амерсфорт концлагерида 101 нафар ўзбекистонлик учун ҳайвонлар учун яратиладиган шароитдан ҳам оғирроқ муҳит яратилди. Улар очиқ осмон остида, тиканли симлар билан ўралган майдонга жойлаштирилди. Уларни атайлаб ва изчил равишда очлик билан қийнашди. Нацистлар уларнинг очлик ва умидсизликдан инсонийлик қиёфаларини йўқотишларини, ҳайвонга айланишларини кутишарди.
Ниҳоят “синов куни” келди. Лагерга немисларнинг суратга олиш гуруҳи етиб келди. Режиссёрларнинг ғоясига кўра, бир неча кундан буён овқатланмаган асирлар ўртасига нон улоқтирилиши, очликдан ақлдан озаёзган “чала одамлар” бир бўлак нон учун бир-бирларини босиб-янчиб, ўлдириб ташлашлари керак эди.
Қонли жангни томоша қилиш истагидаги нацистларнинг бутун вужуди кўзга айланди.
Аммо концлагерда ўлик сукунат ҳукм сураётганди.
Бирорта ҳам ўзбек нонга ташланмади. Ҳеч ким овозини ҳам чиқармади, бир-бирини уриб-туртмади. Асирлар орасидан энг ёш аскар олдинга чиқиб, тупроқли ерда ётган нонни аста кафтига олди. Ўзбекона одатга кўра, уни уч марта ўпиб, пешонасига теккизди.
Сўнгра барча асирлар бир давра бўлиб, чордона қуриб ўтиришди. Ёш аскар нонни энг ёши улуғ аскарга узатди. У эса нондан бир ушоқ олиб, ёнидаги шеригига узатди. Нон шу тарзда бутун давра бўйлаб қўлма-қўл бўлди ва 101 кишининг ҳар бирига бир ушоқдан тегди.
Улар ўзларига теккан ушоқни шошмасдан, хотиржамлик билан чайнаб ейишди. Кейин эса Яратганга шукрона айтиб, қисқа ду о қилишди ва ўринларидан туришди.
Суратга олиш гуруҳи турган жойида қотиб қолганди. СС офицерлари бироз каловланиб тургач, ғазабга минишди. Уларнинг режаси чилпарчин бўлганди. Камералар “ҳайвонлар” ўрнига юксак маданият, оқибат ва енгилмас матонатга эга инсонларни муҳрлаганди. “Буюк” филм олиш режаси йўққа чиқди. Геббелснинг тарғиботи ўзбекларнинг асрий анъана ва қадриятлари олдида ожиз қолди.
Бу шармандалик учун нацистлар шафқатсиз қасос олишди. Асирларни чалажон қилиб калтаклашди, оғир ишларни қилдиришди. 1941-1942 йиллар қишидан енгил ёзги кийимда, томсиз ва овқатсиз 77 киши чиқа олди, 24 киши касаллик ва очликдан вафот этди.
NATIONAL ARCHIVES OF THE NETHERLANDS
Баҳорга келиб, бу инсонларни руҳан синдириб бўлмаслигини тушунган лагер раҳбарияти уларни йўқ қилишга қарор қилди. 1942 йилнинг 9 апрел куни 77 нафар аскарни бошқа жойга кўчириш баҳонасида лагердан олиб чиқиб кетишди. Улар лагер яқинидаги Кудрист (Koedriest) ўрмонига олиб келинди.
Ўлимга олиб кетилаётганини тушунган, эти суягига ёпишган, бироқ руҳан таслим бўлмаган ўзбек жангчилари бошларини тик кўтариб мағрур ҳолда қадам ташлашди. Отувга буйруқ берилиши олдидан улар бир-бирларининг қўлларини маҳкам ушлашди ва баралла овозда ўзбек тилида ватан ҳақидаги қўшиқни куйлай бошлашди. Шу онда пулемётлар овози янгради. 77 нафар қаҳрамон ерга йиқилди, лекин уларнинг руҳи ғолиблигича қолди.
Узоқ йиллар давомида бу қаҳрамонлик тўғрисида деярли ҳеч ким билмади. Нима учун?
Чунки 1945 йил баҳорида мағлубият яқинлашаётганини сезган Амерсфорт концлагери раҳбарияти барча архивлар ва асирлар рўйхатини ёқиб йўқ қилди. 101 нафар ўзбекистонликнинг исм-шарифи ҳам кулга айланди. Фашистлар ўз шармандаликлари ва бу аскарларнинг матонати тўғрисидаги хотираларни ўчириб ташлашга уринишди. Ҳозирга қадар улардан икки нафарининг исм-шарифи маълум эканлиги айтилади: Ҳотам Қодиров ва Зоир Муротов.
Бу ерда 5 май санаси ҳал қилувчи тарихий аҳамиятга эга.
Агар 1945 йил 5 май куни Нидерландия озод қилинмаганида, нацистлар нафақат қоғоз архивларни, балки барча тирик гувоҳларни ҳам жисмонан йўқ қилишга улгурган бўларди. Аммо айнан шу куни келган озодлик Амерсфорт шаҳри аҳолисини (асирларнинг шаҳарга олиб келинганини кўрган Ҳенк Брукҳаузен кабиларни) ва бошқа миллатларга мансуб тирик қолган маҳбусларни сақлаб қолди. Улар бир бурда нон учун ўзини сотмаган мағрур осиёликлар ҳақидаги ҳикояни бир-бирларига етказиб келишди. Айнан 5 май куни миллатнинг озод қилиниши ҳолландлар онгида бу хотирани сақлаб қолди.
Урушдан чуқур жароҳат олган ҳолландлар озодликка эришган кунидаёқ ўз эркинлиги учун жонини фидо қилганларни ҳеч қачон унутмасликка онт ичдилар. Озодлик куни (5 май) ҳар доим Хотира куни (4 май) билан кетма-кет нишонланади. Айнан шу анъана туфайли Амерсфорт яқинида — “Шараф майдони” (Rusthof) мемориали бунёд этилган. Бу ерга 865 нафар совет аскарининг қолдиқлари, жумладан, ўзбекистонликларнинг номсиз қабрлари эҳтиёткорлик билан кўчирилган.
5 майга бағишланган баҳорий хотира тадбирлари давомида бу тарих аста-секин юз кўрсата бошлади. 1990-йиллар охирида ёш ҳолланд журналисти Ремко Рейдинг бу ерга келиб, Нидерландия марказида юзлаб исми номаълум совет аскарлари ётганидан ҳайратда қолади.
Маҳаллий аҳолидан 101 ўзбек ҳақидаги узуқ-юлуқ афсонани эшитган Рейдинг 20 йилдан ортиқ умрини ушбу воқеани ўрганишга бағишлади. У Россия ва Ўзбекистонга борди, архивларни кўрди, бедарак йўқолган аскарларнинг яқинлари билан учрашди.
Ҳар йили Озодлик кунида юзлаб ҳолландлар кўп йиллик анъанага кўра Кудрист мемориали ва “Шараф майдони”да йиғилишади. Улар 101 нафар ўзбекистонлик хотирасига шамлар ёқишади. Бу кунларда дунё бўйлаб фильмлар намойиш этилади, кўргазмалар ўтказилади. 2025 йил май ойида Лёсден шаҳрида “Soviet War Cemetery Experience” музейи очилган бўлиб, у ерда Ўзбекистон ҳукумати қўллаб-қувватлови остида бу қаҳрамонларга бағишланган 101 та рамзий қабр тошидан иборат ёдгорлик барпо этилган.
Ҳолланд заминига озодлик келганига 80 йилдан ошди, Кудрист ўрмонида 77 нафар енгилмас инсоннинг қўшиғи тўхтаганига эса 84 йил бўлди.
101 нафар ўзбекистонлик тарихи — бу шунчаки уруш эпизоди эмас. Бу инсонни инсонлигича сақлаб қоладиган қадриятлар ҳақидаги буюк ҳикоядир. Нацистлар одам очлик ва қўрқув оқибатида ҳайвонга айланишини исботламоқчи бўлишганди. Аммо қуёшли Ўзбекистонда туғилган 101 аскар уйларидан минглаб километрлар олисда, концлагердаги оғир шароит ва қаҳратон совуқда бунинг аксини исботлашди. Улар маданият, аҳиллик, инсонийлик ҳеч қандай очлик, қийноқ ёки қуроллар синдира олмайдиган пойдевор эканини кўрсатишди.
Dunyo AA
Бу аскарлар жонажон ватанларига, оналари ёки аёллари бағрига қайтишмади. Аммо улар тарихда ўчмас из қолдиришди. Нидерландияда жаранглаган озодлик қўнғироқлари садоси ўша 101 нафар ўзбекистонлик тенг тақсимланган бир бўлак нон устида ўқиган дуонинг ҳам акс-садосидир.
5 май — бу ҳақиқат овоз топган кун. Озодлик уларни Ватанга қайтармади, аммо уларнинг номини абадий қилди. Бугун Нидерландия да эркинлик қўнғироқлари жаранглаганда, у овозда 101 ўзбекистонликнинг ўша муқаддас дуосининг акс-садоси ҳам бор.
