«Бир-биримизга ёрдам беришимиз керак» – Пекинда Путин ва Си музокаралари бошланди

20 май куни Пекиндаги Халқ йиғинлари майдонида бошланган расмий учрашувлар – Си худди шу жойда Доналд Трампни қабул қилганидан бир неча кун ўтиб, деярли бир хил форматда юз бермоқда.

Хитой ва Россия етакчилари ўртасидаги музокаралар дастлаб нозик масалаларни муҳокама қилиш учун «тор доирадаги учрашув» билан бошланди. Сўнгра ҳар икки етакчи ўз делегациялари билан «кенг доирадаги учрашув» ўтказди.

Путин нималар деди?

Путин эса ўз нутқида икки давлат ўртасидаги иқтисодий муносабатлар «яхши ўсиш суръатини кўрсатаётгани»ни айтди. Москва ва Пекин ўртасидаги муносабатлар «мисли кўрилмаган даражада юқори даражага» етди, деди Путин. ТАСС хабарига кўра, у сўнгги 25 йил ичида Россия ва Хитой ўртасидаги товар айрибошлаш ҳажми 30 баравардан кўпроқ ошганини ҳам қайд этган.

Шунингдек, Кремл раҳбари Яқин Шарқда давом этаётган инқироз шароитида Россия «ишончли энергия етказиб берувчи» бўлиб қолаётганини таъкидлади.

BBC'нинг ёзишича, Путин Сини келгуси йили Россияга ташриф буюришга таклиф қилди ва Пекин ҳамда Москва ўртасидаги муносабатлар «глобал барқарорликка ёрдам бераётганини» қўшимча қилди. Си охирги марта ўтган йилнинг май ойида Россияга ташриф буюрганди.

Россия ОАВларига кўра, Путин аввалгидек Сини «азиз дўст» деб атаган. Россия раҳбари, шунингдек, хитойча мақолни эсга олди: «Бир кун кўришмасак ҳам, учта куз ўтгандек туюлади». Бу одатда муҳим воқеанинг содир бўлишини ёки мақсадга эришишни узоқ ва қийинчилик билан кутишни ифодалаш учун ишлатилади.

Си нималар деди?

Си Жинпинг ўзининг кириш сўзида икки давлат — миллий тараққиёт ва қайта тикланиш борасида бир-бирига ёрдам бериши кераклигини айтди.

Си Путинга Хитой-Россия муносабатлари бундай даражага етганининг сабаби – ҳар икки давлат «ўзаро сиёсий ишонч ва стратегик ҳамкорликни доимий равишда чуқурлаштира олгани» эканини айтган.

Шунингдек, Си дунё яна «чангалзор қонунлари»га қайтиш хавфи остида эканини қўшимча қилди.

"Ҳозирги халқаро вазият «мураккаб ва беқарор, биртомонлама гегемонлик авж олмоқда. БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзолари ва муҳим дунё кучлари сифатида Хитой ва Россия узоқ муддатли стратегик қарашни қабул қилиши ҳамда 'янада адолатли ва тенг ҳуқуқли глобал бошқарув тизиминиʼ яратиш учун ҳамкорлик қилиши керак», дея Сининг сўзларини келтирмоқда BBC нашри.

Яқин Шарқдаги инқироз муҳокамаси

Хитой давлат ОАВларига кўра, Си Жинпинг Яқин Шарқдаги вазият «ҳал қилувчи паллада» эканини ва ҳозирда урушдан тинчликка ўтиш даврини бошдан кечираётганини айтган.

Шунингдек, Хитой етакчиси ҳарбий ҳаракатларни тўхтатиш «шарт» эканини ва можаронинг қайта тикланиши «қабул қилиб бўлмас»лигини қўшимча қилди.

«Яқин Шарқда тинчлик ва барқарорликни сақлаш ҳамда тарғиб қилиш бўйича менинг тўрт банддан иборат таклифим – халқаро якдилликни янада мустаҳкамлаш, кескинликни юмшатиш, можароларни камайтириш ва тинчликни тарғиб қилишга ҳисса қўшишга қаратилган», дея Сидан иқтибос келтирмоқда Sinhua нашри.

Си ўтган ойда тўрт банддан иборат таклифини Абу-Даби валиаҳд шаҳзодаси билан учрашувда ҳам илгари сурганди.

Келишувлар

Учрашувда Хитой ва Россия ўртасидаги "Яхши қўшничилик, дўстлик ва ҳамкорлик тўғрисидаги шартнома" муддати узайтирилгани хабар қилинди. Ушбу стратегик шартнома икки давлат ўртасидаги тинчлик муносабатлари, иқтисодий ҳамкорлик ҳамда дипломатик ва геосиёсий суяниш асосларини белгилаб беради.

У ҳарбий ҳамкорлик ва мудофаа пактларига оид қоидаларни ҳам ўз ичига олади. 20 йиллик шартнома 2000 йилда имзоланган ва 2022 йил февралида муддати тугаганидан кейин яна 5 йилга узайтирилганди.

Ҳар икки етакчи бугун кечроқ расмий имзолаш маросимида иштирок этиши кутилмоқда. Шу ҳафта бошида Путиннинг ёрдамчиси журналистларга президентлар жами 21 та ҳужжат имзоланишини айтганди. Россия ОАВларига кўра, уларнинг орасида иккита ҳужжат марказий ўринни эгаллайди. Булар:

• Ҳар томонлама шериклик ва стратегик ҳамкорликни янада мустаҳкамлаш тўғрисидаги қўшма баёнот;
• Кўп қутбли дунёнинг шаклланиши ва халқаро муносабатларнинг янги тури тўғрисидаги декларация.

Учрашувлар давом этмоқда. Украинадаги уруш харажатлари ортиб бораётгани ва санкциялардан жабр кўраётган иқтисодиёти туфайли, ўзаро савдо ва инвестициялар Путин кун тартибидаги энг муҳим масалалар бўлади. Шунингдек, Россия ташқи ишлар вазири Сергей Лавров ҳам хитойлик ҳамкасби Ван И билан музокаралар ўтказади.

Хитой нега Россия учун бунчалик муҳим?

BBC таҳлилчиси Виталий Шевченкога кўра, Хитой пуллари ва технологияларисиз Путиннинг Украинага қарши уруши аллақачон тугаган бўлиши мумкин эди.

Чунки, Хитой Россиянинг энг йирик савдо ҳамкори бўлиб, у Россия нефть экспортининг деярли ярмини сотиб олмоқда. Кремль элитаси учун эса Россия иқтисодиётини сақлаб қолиш, урушни давом эттириш ва ҳокимиятда қолиш учун айнан шу пуллар керак.

Украинадаги уруш туфайли Ғарб ишлаб чиқарувчилари Россияни тарк этганидан кейин, уларнинг ўрнини Хитойнинг истеъмол товарлари масалан, автомобиллар эгалламоқда. Хитой урушни очиқчасига қўллаб-қувватламаган бўлса-да, уни тўхтатиш учун ўз қўлидаги таъсир ришталаридан фойдалангани ҳам йўқ.

Учрашувда доимгидек Россия ва Хитой муносабатлари «мисли кўрилмаган даражада юқори даражага» етгани таъкидланди. Одатда бу ташаббус ҳар доим Россия томонидан янграйди. Икки томонлама савдо ҳажми рекорд даражага етгани ҳақиқат. Аммо дипломатик тил масаласига келганда, хитойликлар эҳтиёткорроқ, ҳатто нозикроқ ёндашади.

Си ўз ҳамкасбини «эски дўст» деб атайди ва уларнинг алоқаларини «мустаҳкам ва оғишмайдиган» деб таърифлаган. Хитой етакчиси одатда пухта тайёрланган сценарийга амал қилади ва муносабатлар ҳақида баландпарвоз риторикадан фойдаланишдан кўра, устунликни ўз қўлида ушлаб туришни афзал кўради.