6 кун Эверестда ёлғиз: йўқолган алпинист мўъжиза туфайли тирик қолди ва ўзи пастга тушиб келди

Ўз тажрибаси туфайли машҳур алпинист Эдмунд Ҳиллари шарафига «Ҳиллари» лақабини олган 52 ёшли Дава Шерпа 30 май куни эрталаб улкан тоғлар чўққисига яқин жойда йўқолиб қолганди.

Пайшанба куни уни Sagarmatha Pollution Control Committee (SPCC) жамоаси таянч лагери яқинида топишди – бу непалликларнинг Эверестда маршрутлар тузиш ва чиқиндиларни тозалашга ёрдам берадиган гуруҳи.

«SPCC жамоаси уни бугун тонгда базадан узоқ бўлмаган ҳудудда топди – у судралиб пастга тушган», – деб хабар берган AFP агентлигига қидирув-қутқарув ишларини бошқарган 8K Expeditions компанияси вакили Пемба Шерпа.

Вертолёт уни Катмандуга етказган. «Шифокорлар билан гаплашдим – уни совуқ урган, лекин бошқа томондан аҳволи яхшига ўхшайди», – дея қўшимча қилган Пемба Шерпа.

Қийин кўтарилиш

29 май куни, Непалда баҳорги алпинизм мавсумининг сўнгги кунларидан бирида, Himalayan Traverse Adventure компаниясининг йўлбошловчиси Дава бошқа ҳамкасби билан бирга полшалик мижоз (исми ошкор этилмаган) ва Буюк Британия Қироллик денгиз флотининг собиқ денгиз пиёдаси Крис Троллга ҳамроҳлик қилиб боради.

Маълум қилинишича , Шерпа ўз мижозларини тўртинчи лагердан бир кун олдин кечқурун соат 11 ларда чўққига олиб чиққан, яъни улар Эверестга чиқиш учун тахминан 18 соат вақт сарфлашган. Бу шуни англатадики, чўққига кўтарилиш жуда қийин кечган: бу иш одатда тоғда кўплаб бошқа алпинистлар ва катта навбатлар бўлган кунларда ҳам 10-12 соат вақт олади.

Тролл 29 май куни соат 17:00 атрофида Шерпа билан бирга 8849 метр баландликдаги чўққига муваффақиятли кўтарилади. Алпинистларнинг ўлчовлари бўйича бу жуда кеч: одатда алпинистлар чўққига эрталаб соат 11 гача, энг кечи тушгача чиқишга ҳаракат қилишади, чунки улар ҳали 7950 м баландликдаги 4-лагерга тушиши ҳам керак, тоғнинг шундоқ ҳам беқарор об-ҳавоси куннинг иккинчи ярмида ёмонлашади.

Полшалик алпинист эса чўққигача бора олмаган – унинг бармоқларини совуқ урганди ва мустақил равишда ортга қайтган.

Уч киши 4-лагергача туша олган. 30 май тонгида Тролл 3-лагер томон йўлга чиққан. Полшалик алпинист олдинроқ, бошқа алпинистлар гуруҳига қўшилиб кетганди.

Сариқ камар ҳудудида, тоғнинг 7500 метрдан ортиқ баландликдаги тик қисмида (қоя жинсларининг олтин-сариқ ранги туфайли шу номни олган) Дава нафас ростлаш учун тўхтайди. «У дам олишга ўтирди – бу йигитларнинг елкасида жуда катта юк бор эди. – дейди Тролл. – Мен ўгирилиб сўрадим: „Ҳиллари, яхшимисан оғайни?“ У шундай жавоб берди: „Ҳа, ҳа, ҳаммаси жойида, Крис, бор, боравер!“ Бунда ҳеч қандай янгилик йўқ: мен олдинга юраман, у ҳам ҳаракатлана бошлайди».

Тролл пастга тушаётганда кислород захираси тугаб, совуқ урган полшалик алпинистнинг устидан чиқади. Аввалига Тролл уни арқондан узилиб кетган, йиқилиб ҳалок бўлган ёки оғир жароҳат олган деб ўйлайди, лекин олдига етиб келганида, у кислород тугаб қолганини айтади.

«Чўққига кўтарилиш узоқ давом этди. Одатда бориб-келишга беш кун кетиши керак бўлган ҳолатда бизда бу 11 кун давом этди – шароит шунчалик мураккаб эди, – дейди Тролл. – Хўш, нима қилишим керак: Шерпа учун ортга қайтишим керакми – олдин юзлаб марта бўлганидек, у ўзига келиши ва ҳаммаси жойида бўлиши мумкин эди. Ёки кислородсиз, бармоқлари музлаб қолган, қотиб қолиши мумкин бўлган алпинистга ёрдам беришим тўғри бўлармиди?»

Тролл 3-лагерга тушиш давомида ўз кислород баллонини полшалик алпинист билан баҳам кўради, улар одатдаги икки соат ўрнига 11 соат давомида юриб тушишади. Шу билан бирга, полшалик алпинистга ҳамроҳлик қилган иккинчи гид бу вақтда қаерда бўлгани ҳозиргача номаълум.

3-лагерда улар примус топишади, бир неча соат дам олишади ва пастга тушишни давом эттиришади. Тролл уни қияликда қолдирганидан бери Давани ҳеч ким кўрмаганди. 2-лагерга етиб келгач, улар рация орқали асосий лагер билан боғланиб, ёрдам сўрашади. Улар Дава 3-лагерда тунаб қолганини тахмин қилади, лекин ўша пайтдаёқ бунинг эҳтимоли пастлиги аниқ эди.

Қидирув амалиёти

Himalayan Traverse компанияси Эверестга чиқиш учун ўз рухсатномасига эга бўлмаган. Бунинг ўрнига у Непалдаги саккиз минг метрга кўтарила оладиган компанияларидан бири бўлган 8K Expeditions билан умумий рухсатномадан фойдаланган. Бу Непал алпинизм саноатида харажатларни камайтиришга қаратилган кенг тарқалган схемадир.

Бироқ, умумий рухсатнома туфайли инқирозли ҳолат юзага келганида кейинги қидирувлар учун ким масъул экани номаълум бўлиб қолди. «Himalayan Traverse 8K Expedition орқали Эверестга чиқишга рухсат олганди, аммо экспедицияни тўлиқ мустақил равишда ташкил этди», – деди 8K Expeditions бошқарувчи директори Лакпа Шерпа ва унинг компанияси 29 май куни Эверест мавсумини расман якунлаганини таъкидлади.

Himalayan Traverse қидирув ишларини ташкил эта олмаслиги маълум бўлгач, 8K Expeditions барибир вазиятга аралашди: 3 июн куни Лакпа 7 300 метр баландликка кўтарилиб, вертолёт ёрдамида қидирув ишларини ташкил этди. Улар ҳеч кимни топа олишмади.

«Ҳиллари Дава Шерпа бизга ишламаган, лекин биз оиласининг илтимосига кўра вертолёт юбордик. Биз ҳамма жойда – шаршара чўққисидан 3-лагер атрофигача, вертолёт кўтарилиши мумкин бўлган энг юқори баландликда қидирув ишларини олиб бордик, аммо ҳеч қандай из топмадик», – деди 8K Expeditions компанияси асосчиси Пемба Шерпа.

Ёлғиз тушиш

Бу вақтда Дава бир ўзи – егулик ва кислородсиз пастга тушаётганди.

Тоққа чиқиш мавсуми аллақачон ёпилгани сабабли, Кхумбу тоғидаги муз шаршарасида жойлашган ёриқларга ўрнатиладиган алюминий зинапоялар олиб ташланганди ва Дава уларни мустақил равишда айланиб ўтишга мажбур бўлди. «Даванинг музликнинг зинапоя бўлмаган қисмидаги чуқур ёриқдан ўтиши ҳам қўрқинчли, ҳам ҳайратланарли воқеадир», – дейди SPCC қутқарувчиси Дурга Рай.

Кейинроқ маълум бўлишича, Дава қутқарувчилар вертолётини кўриб, унга қарата қўл силкитган, аммо уни пайқашмаган: қутқарувчилар уни анча тепароқ жойлардан қидириш учун кетаётган, гид эса бу вақтда аллақачон Кхумбу тоғидан ўтиб, асосий лагерга яқинлашиб қолганди.

Ниҳоят 4 май тонгида, қидирув ишларига жалб этилмаган ва шунчаки тозалаш ишлари билан машғул бўлган SPCC компанияси ходимлари уни «қанотли нуқта» (Crampon Point) деб аталадиган ҳудудда асосий лагер томон эмаклаб кетаётганида учратиб қолишади – бу йўналишнинг қояли қисми якунланиб, музлик бошланадиган қисми бўлиб, бу ерда алпинистлар музликка ўтишдан олдин махсус оёқ кийимларни кийиб, боғичларни боғлаб, арқонларга уланиши керак бўлади.

Даванинг бармоқларини совуқ урган, базўр гапирарди. Уни аввалига асосий лагерга, у ердан вертолётда Катмандудаги шифохонага олиб боришади.

Дава – бир неча кунлик қидирувлардан сўнг қутқариб қолинган биринчи алпинист эмас. 2023 йил апрел ойида ҳиндистонлик алпинист Анураг Мал-у Аннапурна тоғидаги 3-лагердан тушаётганда музликнинг чуқур ёриғига тахминан 60 метрга тушиб кетган ва у ерда уч кун давомида қутқарувчиларни кутишга мажбур бўлганди.

2006 йил май ойида австралиялик алпинист Линколн Ҳолл Эверест чўққисига кўтарилади, аммо миясида шиш пайдо бўлади. Йўл бошловчилар уни ўлган деб топишади ва тахминан 8700 метр баландликдаги «ўлим зонаси»да қолдиришади. Орадан ўн икки соат ўтгач, уни йўлда кетаётган экспедиция аъзолари топиб олишади ва йўл бошловчилар уни икки кун ичида асосий лагерга олиб тушишга муваффақ бўлишади.

Дава «Ҳиллари» Шерпа мустақил равишда омон қолди, лекин унинг номи бу мавсумда Эверестда ҳалок бўлганлар рўйхатига қўшилишига оз қолганди. Норасмий ҳисоб-китобларга кўра, 2026 йил баҳорида кўтарилишлар сони 1000 тадан ошган – бу Эверест тарихидаги бир мавсумдаги рекорд кўрсаткичдир.