Дунёда можаролар сони Иккинчи жаҳон урушидан бери энг юқори даражага кўтарилди — тадқиқот

Ҳисоботда (.pdf) таъкидланишича, ўтган йил умумий қурбонлар сони бўйича фақат Руандадаги геноцид авж олган 1994 йил ва Эфиопиядаги фуқаролар уруши авж олган 2021 йилдан кейинги ўринда туради. Украинадаги уруш ҳозир энг ҳалокатли можаро бўлиб қолмоқда.

«Низо тенденциялари» ҳисоботида камида битта давлат иштирок этган 65 та тўқнашув санаб ўтилган. Улар орасида саккизта давлатлараро можаро бор. Тадқиқотчилар Россиянинг Украинага бостириб киришидан ташқари Ҳиндистон ва Покистон, Покистон ва Афғонистон, Камбоджа ва Таиланд ўртасидаги чегара тўқнашувлари ва Исроилнинг Сурияга ҳаво ҳужумларини ҳам шундай деб атайди. Исроилнинг Ливанни бомбардимон қилиши тилга олинган бўлса-да, Эрон атрофидаги жорий ҳарбий можаро 2025 йилги тенденцияларни ўрганиш доирасидан ташқарида қолди.

Афсуски, ижобий томонлар кам, деди шарҳни тузувчи Сири Аас Рустад. - Одатда мен маълумотлардан ҳеч бўлмаганда ижобий нарсаларни ажратиб олишга муваффақ бўламан, лекин бу йилги рақамлар шунчаки ҳайратланарли.

Ҳисоботда ҳарбий ёки сиёсий зўравонлик билан бевосита боғлиқ бўлган ўлимлар сони 245 мингга баҳоланган. Ҳарбийларнинг ўлими - масалан, Украинада россиялик аскарларнинг ўлими - бу статистикада кўпроқ ўрин эгаллайди, аммо ҳалок бўлганларнинг умумий сонининг 25 фоизидан кўпроғи - 76 ярим минг - тинч аҳоли қурбонларидир. Ушбу тоифадаги ўсиш 2024 йилга нисбатан беш бараварга ошган.

Тадқиқотчилар ушбу аянчли статистикадаги кескин ўсишни Судандаги армия ва исёнчилар ўртасидаги тўқнашувлар билан изоҳламоқда - Ал-Фашер шаҳрининг қамал қилиниши, қотилликлар ва очлик ўтган йили у ерда 60 мингга яқин одам ҳаётига зомин бўлди.

Сўнгги беш-олти йил давомида бир нечта йирик можаролар параллел равишда давом этмоқда ёки бири тугагач, иккинчиси бошланади. Дунёга ҳеч қандай дам беришмайди, — деди Рустад. — Бу борада вазият аввалги йиллардан фарқ қилади - бутун дунё бўйлаб можаролар интенсивлиги юқори ва доимий.

Норвегия институти ўз шарҳларида низоларнинг учта асосий турини ажратиб кўрсатади: камида битта давлат иштирокидаги низолар, нодавлат низолар ва тинч аҳолига нисбатан зўравонлик бир томонлама характерга эга бўлган вазиятлар. Биринчи турдаги вазиятларга келсак, Африка 29 та можаро билан етакчилик қилади, ундан кейин Осиё ва Яқин Шарқ туради. Европада бундай можаро бор-йўғи битта, аммо қитъа Иккинчи жаҳон урушидан кейинги бутун вақт давомида кўрмаган миқёсдаги можаро.

Норвегияликлар ўтган йили «уруш» сўзи билан таърифланиши мумкин бўлган жами можароларни 13 та деб ҳисобламоқда.

Рустаднинг таъкидлашича, энг тажовузкор давлатлардан бири Исроил бўлиб, у Ғазо сектори, Сурия, Ливан, Эрон ва Ямандаги ҳусийларга қарши бешта турли хил можароларда иштирок этмоқда. Осиёда бундай «етакчилик» Мянмада (Бирма) мавжуд. Тўртта можарога Сурия, Покистон ва Ҳиндистон жалб қилинган.

Ҳисобот муаллифи АҚШни ҳам тилга олиб, Доналд Трампнинг президентлик лавозимига қайтиши «нафақат ҳужумлар ва зўравонлик даражасининг ошиши, балки савдо тўсиқларининг кўтарилиши»га олиб келганини айтди.

«Ҳамкорликни ҳозирча унутиш мумкин. БМТ Хавфсизлик Кенгаши ҳозирча ишламаяпти ва дунё тобора қутблашиб бормоқда», деди у.