Зеленский яна мудофаа вазирини алмаштирмоқда. Бу намойишларга сабаб бўлди

Ярим йил мобайнида Украина мудофаа вазирлигини бошқариб келган Михаил Федоров янги ҳукуматдан ўрин олмайди. Федоровнинг истеъфоси Украина ҳукуматидаги кадрлар ўзгариши фонида рўй бермоқда. Олий рада 14 июл куни бош вазир Юлия Свириденконинг истеъфосини қабул қилди, қолган вазирлар автоматик тарзда ўз лавозимларини йўқотишди. «Украинская правда» нашри ёзишича, вазирларнинг бир қисми ўз лавозимига қайтадан тайинланади, ҳукумат истеъфоси эса «исёнкор» Федоров ишини ҳал қилиш учун баҳона бўлди.

Федоровнинг тақдири ҳақида расман хабар қилинмади. Унинг ўзи эса амалда ҳукуматга қайтмаслигини тасдиқлади ва ижтимоий тармоқлар орқали мудофаа вазирлиги раҳбари лавозимида «украин халқига хизмат қилиш» ўзи учун катта шараф бўлгани ҳақида ёзди.

Мудофаа вазири бўлишдан олдин Федоров рақамли трансформация вазирлигини бошқарган. У бу лавозимда украинлар ҳужжатлар, нафақалар, кредитлар, солиқлар ва бошқа масалаларга оид ҳар қандай хизматлардан фойдаланиши мумкин бўлган «Дія» мобил иловасини ишга тушириб, амалда «смартфондаги давлат»ни яратганди. Кенг кўламли уруш бошлангач, айнан Федоров америкалик миллиардер тадбиркор Илон Маск билан алоқалари Украина қўшинлари Starlink орқали сунъий йўлдош алоқасидан фойдаланишини таъминлаганди.

Украина нашрларига кўра, энди мудофаа вазирлиги бошқаруви Игор Клименкога топширилиши кутилмоқда. У муқаддам Миллий гвардия раҳбари бўлган, 2023 йилдан буён ички ишлар вазирлигини бошқармоқда. Тасдиқланмаган маълумотларга кўра, Клименконинг ўзи янги лавозимга ўтишга рўйхушлик бермаган. Агар барибир унинг янги тайинлови амалга ошадиган бўлса, у Россия билан уруш даврида Украина мудофаа вазирлигидаги бешинчи раҳбар бўлади.

Украина мудофаа вазири ўзгаришининг асосий сабаби Федоров ва мамлакат қуролли кучлари бош қўмондони Олександр Сирский ўртасида ихтилоф чиққани бўлмоқда. «РБК-Украина» суҳбатдошларига кўра, «Слуги народа» депутатлари билан суҳбат чоғида Украина президенти Володимир Зеленский Федоровнинг ишдан кетишининг икки сабабини келтирган: уруш олиб борасида Сирский билан турлича қарашларга эга бўлгани ва давлат харидларини бош штаб билан мувофиқлаштирмаслик.

Аноним тарзда «Украинская правда» билан суҳбатлашган депутатларнинг сўзларига кўра, «Слуги народа» партияси вакиллари билан учрашувда Зеленский учун Федоровнинг истеъфоси ҳақида гапириш «ноқулайлик» туғдирган. Яқинда ҳам ушбу вазирни мамлакат раҳбарининг яқин кишиларидан бири сифатида кўришарди.

Нашрнинг тасдиқлашича, Сирский ва Федоров ўртасидаги зиддиятга мудофаа вазирлигидаги ислоҳотлар сабаб бўлган. У шу йил январида янги мудофаа вазири этиб тайинлангач, вазирликда кенг кўламли кадрлар алмашинувини бошлади, вазирликни харидларда очиқ тендерларга ўтказди ва мудофаа шартномалари учун қаттиқ текширув жорий этди, шунингдек, Украина қуролли кучлари бош штабининг барча сўровларини автоматик қаноатлантиришдан бош тортди.

Президентнинг депутатлар билан учрашуви иштирокчиларидан бири Зеленскийнинг сўзларини шу шаклда келтиради:

Улар икки хил оламда яшайди. Миша ҳамма нарсани рақамлаштирмоқчи, тизимни технологиялар атрофида қурмоқчи. Ҳарбийлар эса шунчаки ўзларини эшитишларини хоҳлашади. Улар маълум турдаги қурол-яроғ сотиб олишни сўрашади, у эса рад этади ва бошқа йўналишларни молиялаштиради. Улар бир-бирларини эшитмай қўйишди. Урушаётган мамлакатда Мудофаа вазирлиги ва Бош штаб ўзаро жанг қилишига йўл қўя олмайман. Идеалда иккисини ҳам алмаштириш керак бўларди. Лекин буни бир вақтнинг ўзида қила олмайман.

Президент Федоровни ишдан бўшатишнинг яна бир сабабини вазир ваъда қилинган сафарбарлик ислоҳотини амалга оширмагани деб атади. «Украинская правда» манбаларига кўра, Зеленский Клименко Украина қуролли кучларини шахсий таркиб билан тўлдириш тизимида «тартиб ўрнатиши»га умид қилмоқда. Бу, айниқса, сентябр ойида Россияда янги сафарбарлик тўлқини эҳтимоли фонида муҳимлигини таъкидлаган.

Федоров журналистлар билан матбуот анжуманида ўзи ва Сирский ўртасида зиддият юзага келганини тасдиқлаган. Ўзининг айтишича, у «агар биз душманни асимметрик тарзда, минимал йўқотишлар билан мағлуб этишни истасак», Украина қуролли кучлари бош қўмондони Олександр Сирский ва Бош штаб бошлиғи Андрей Гнатовни истеъфога чиқариш керак, деган таклиф билдирган. Бироқ Зеленский Сирскийни ишдан бўшатишдан бош тортган, вазир буни қабул қилган ва у билан ишлашда давом этишга рози бўлган. Аммо Сирский президентга ултиматум қўйган: мен ёки у. 

«Биз таклиф қиладиган барча ташаббуслар блоклана бошлади, Сирский муаммолар ҳақида очиқ гапиришга тайёр эмас. У фақат шахсий учрашувлар ўтказишга, фитна чиқаришга, кимдир медиага қандайдир кампания буюртма қилгани ҳақида ўйлашга тайёр […]. Бу амалда у ултиматум қўйишига олиб келди […] Россияни қандай қилиб ассиметрик тарзда мағлуб этишни ўйлаб топиш ўрнига – бош қўмондоннинг вазифаси ҳам шу эди – у мамлакатни қандай парчалашни ўйлаб топди», – деган у.

Украина, Россия ва дунёда Федоровнинг истеъфосига қандай муносабат бўлмоқда?

Украинадагилар Федоровнинг истеъфосини намойишлар билан қарши олишди. Бутун мамлакат бўйлаб собиқ вазирни қўллаган ҳолда акциялар ўтказилмоқда. Киевда одамлар «Федоровни қайтаринг!», «Шармандалик!», «Сирский – истеъфога чиқарилсин!» каби шиорларни айтишмоқда. United24 сайти таҳририяти эса Федоров истеъфога чиқарилганидан кейин бошланган намойишларга қўшилганини билдириб, иш ташлаш эълон қилди.

Бу вақтда полковник Павел Елизаров Украина қуролли кучлари ҳаво кучлари қўмондони ўринбосари лавозимидан истеъфога чиқиш тўғрисида ариза ёзди. У ўз қарорини тўғридан тўғри Федоровнинг ишдан четлатилиши билан боғлаб, бу «мамлакат мудофаа салоҳияти учун катта ёвузлик» эканини айтди. Елизаров 2026 йил январ ойида айнан Федоров томонидан ҳаво кучлари раҳбариятига тайинланган эди.

Яқинда Украина мудофаасини молиялаштириш учун ўнлаб миллиард евро ажратган Европа Иттифоқида Федоровнинг истеъфоси саволлар туғдиради, деди Европа мудофаа комиссари Андрюс Кубилюс. У буни кутилмаган қарор деб атади. Кубилюс вазир билан яқиндан ҳамкорлик қилгани ва уларнинг биргаликдаги фаолияти давомида кўп нарсага, жумладан, Россия Федерацияси ҳудудлари бўйлаб деярли ҳар куни «дипстрайклар» уюштиришга эришишганини таъкидлаган.

The Wall Street Journal журналисти Ярослав Трофимов Федоровнинг истеъфоси билан боғлиқ вазиятни шундай таърифлайди:

Бугун Киевда эшитилиши мумкин бўлган одатий изоҳ: «Совет мактаби генераллари фронт чизиғининг ҳар икки томонида бугун шампан виноси очмоқда».

Financial Times нашри фикрича, Федоровнинг ишдан бўшатилиши Украинанинг мудофаа қобилиятига путур етказиши мумкин. Мақола муаллифлари уни уруш давридаги «энг муваффақиятли мудофаа вазири» ва Ғарбдаги ҳамкорлар ҳурмат қиладиган ва ёш украинлар орасида катта обрў қозонган «дронлар соҳасидаги Украина инқилобининг меъмори» деб аташган. Financial Times нашридагилар тахмин қилишича, Федоров ўз машҳурлиги ва инновацияларни жорий этишга уринишлари билан «мамлакатнинг консерватив раҳбарияти»ни ғазаблантирмоқда.

Россиялик Z-блогерлар Федоровнинг истеъфоси ҳақидаги хабарни маъқуллаш ва кўтаринкилик билан кутиб олишди, дея таъкидлайди «На Zzzzzападном фронте без перемен» телеграм-канал муаллифи Иван Филиппов. Z-блогерлар Федоровни «мудофаа харидларидаги одатий схемаларни бузган», «ғайратли ва ижодий технократ» сифатида эътироф этишган. «Зеленский бундай самарали ва Россия учун хавфли одамни раҳбарлик лавозимидан олиб ташлагани жуда яхши янгилик», – деб ёзди «Осведомител» телеграм-канали.