Alloh taologa beadad hamdu sanolarimiz, Payğambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamga esa behisob salovotu durudlarimiz bölsin.
Abu Hurayra roziyallohu anhudan rivoyat qilinadi:
Rasululloh sollallohu alayhi va sallam:
الإيمان بضع وستون شعبة ، والحياء شعبة من الإيمان ، صحيح البخاري
«Iymon oltmişta neçta ham şoxçadan iboratdir. Hayo iymonning şoxlaridan bir şoxdir», dedilar. (Imom Buxoriy rivoyat qilganlar)
Uşbu hadisi şarifni şarhlagan ulamolarimiz aytadilarki, Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam bizlarni komil iymonli bölişga qiziqtirmoqdalar. Komil iymonni esa şoxlari köp va serhosil bölgan daraxtga öxşatmoqdalar. Agar daraxtning şox-şabbalari bölmasa, uning heç qanday mevasi ham bölmaydi. Xuddi şuningdek, agar iymonning ham şoxlari bölmasa, iymonning özi tasdiqqina bölib, u göyoki daraxtning tanasi xolos. Daraxt tanasining özi heç qanday soya ham, hosil ham bermaydi. Meva ham tugmaydi. Iymon ham xuddi şunday deydilar.
Birgina tasdiq, til bilan iqror bölib qöyiş, musulmonman deyiş bilan iymonning tanasi paydo böladi. Bu tana şox-şabba çiqarib, yaproqlari qalinlaşib, yanada köproq meva berişi uçun esa şoxçalari hosil bölişi kerak. Ana şunday şoxçalardan biri hayodir, deyiladi. Agar e'tibor bersak, bu yerda komil iymon töğrisida gap ketmoqda. Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam bu bilan biz ummatlarni köpinça ğaflatda qolişimizdan ogohlantirmoqdalar. Iymonning taqozosi bölgan katta-katta ibodatlarga e'tibor beramiz-u, göyoki şu katta ibodatlarni mustahkamlab, töldirib, mukammallaştirib, qöllab-quvvatlab turuvçi şoxçalarni unutib qöyamiz.
Aytaylik, daraxtning katta şoxlari – namoz, röza, zakot, haj singari katta-katta ibodatlar bölsa, bu katta şoxlardan unib çiqqan yana mayda şoxçalar ham bor. Ular ham meva beradi va katta şoxning qiymatini oşirib turadi. Masalan, namozning atrofida qiymatini oşirib, uni töldirib turadigan bir qança amallar bor. Hattoki, mustahab bölgan amallar bor. Agar şu mustahab bölgan amallar röyobga çiqmasa, namoz noqis bölib qoladi. Zakot, röza, haj va boşqa ibodatlar ham şunday.
Biz ğaflatda qoladigan şu kabi şoxlardan biri hayo şoxidir. Iymon daraxtining bir şoxi hayodir. Nima uçun Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam aynan hayoni aytdilar? Bundan taşqari, keçirimlilik, sahovat yoki boşqa qançadan qança fazilatlar ham bor-ku. Uşbu fazilatlarni aytmasdan, nima uçun aynan hayoni keltirib, eslab ötyaptilar? Ulamolarimiz buning sababini tuşuntirib: «Hayo barça fazilatlarning aslidir», deydilar. Ya'ni, hayo bölmagan joyda boşqa fazilatlar röyobga çiqmaydi. Hattoki namozda ham.
Mavzuga oid
Ulamolarimiz haqiqiy hayoni ehson bilan qiyos qiladilar. Ehson nima? Hadisi şariflarda keltirilganidek, ehson Alloh taoloni körib turganingdek ibodat qilmoğingdir. Hayo ham aynan şuning özi, deydilar. Namozda röbaro‘ bölayotgan ekanmiz, Alloh taoloni körib turgandek ibodat qila olişimiz kerak. Şunda mukammal hayo röyobga çiqqan böladi. Ming afsuslar bölsinki, köpçiligimiz mana şu hayodan mahrummiz. Bundan ğaflatdamiz. Asosiy katta şox bölgan namozga e'tibor beramizu, lekin mana şu şoxning asl mevasi bölmiş hayoga e'tibor bermaymiz.
Payğambarimiz sollallohu alayhi sallam sahobai kiromlarga hayoning nima ekanligini tuşuntirib: «Allohdan haqiqiy hayo qilmoqlik bilan hayo qilinglar» dedilar. Sahobai kiromlar: «Alhamdulillah, ya Rasulalloh, biz Allohdan haqiqiy hayo qilamiz», dedilar. Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam: «Sizlar aytayotgan hayo haqiqiy hayo emas. Balki haqiqiy hayo boş va boşga tegişli bölgan barça a'zolarni Alloh ma'n etgan narsalardan saqlamoqdir. Qorin va qorin böşliğiga tegişli bölgan barça a'zolarni Alloh ma'n etgan işlardan saqlamoq va ölimni eslaşu, ölimdan keyingi azobu uqubatni unutmaslik. Kimki mana şu işlarni amalga oşira olsa, Allohdan haqiqiy hayo qilibdi» dedilar.
Mana azizlar, hayo qanday keng ma'noli, qanday qamrovli, fazilatli xususiyatdir. Sahobai kiromlar ham avvaliga buning asl mohiyatini xuddi biz singari tuşunganlari uçun Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam ularga saboq berdilar. Bizlar ham: «Allohdan hayo qilyapmizu, namozni öqiyotgan bölsak, rözani tutayotgan bölsak, zakot berayotgan bölsak, yana nima qilaylik?» deyişimiz mumkin.
Yöq, aslida hali bu boşlanişidir. Endigina hayoning birinçi poğonasida turibmiz. Hayo poğonalaridan birma-bir, bosqiçma-bosqiç kötarilib borar ekanmiz, kelajakda ma'lum fazilatga erişsangiz, hozirgi öqigan namozingizni eslaganda uyaladigan bölib qolasiz. «Öşa vaqtda ham öqigan namozimizni namoz deb, rözamizni röza deb yurgan ekanmiz-da! Mana endi namoz, rözaning 50 foizini tuşunib yetganimda, avvalgi röza va namozlarimni qay darajada nuqsonli ekanligini bildim», deb qolasiz inşaAlloh. Alloh taolo hammamizni ana şu martabaga eriştirsin. Alloh taolodan haqiqiy hayo qilmoqlikka Özi eriştirsin.
Buning uçun esa, birinçi navbatda, boş va boşga tegişli bölgan a'zolarni Alloh harom qilgan yoki man etgan işlardan saqlaş lozimdir. Boşimizni eng qiymatli qilib turgan narsa, bu – aql, xayol, tafakkur. Mana şularni Alloh taolo man etgan narsalardan asramoq kerak.
Aytaylik, Alloh taolo aqlni bizga ne'mat qilib bergan ekan, uni faqatgina manfaatli işlarga, ya'ni dunyomiz va oxiratimiz uçun manfaatli, savobli, mukofotga sazovor böladigan amallarga sarflamoğimiz kerak. Ammo aqlni arzimas, oyoq osti böladigan, ötkinçi dunyoning hoyu-havaslari uçun işlatib, uni isrof etadigan bölsak, buning uçun ertaga Alloh taoloning huzurida javob beramiz. Demak, biz behayolik qilgan bölamiz. Alloh bergan ne'matni örniga işlatmagani uçun bunday insonni behayo deydilar.
Qorin va qorin böşliğiga tegişli bölgan barça a'zolarni yoki qölimiz, oyoğimiz yoki boşqa jamiki a'zolarimizni Alloh taolo hikmat bilan nima uçun yaratgan bölsa, ular xuddi öşa narsaga işlasa, şundagina biz haqiqiy hayo qilayotgan bölamiz. Aks holdaçi? Behayo bölib qolamiz.
Ammo köpçiligimiz hayoni öta tor doirada öylaymiz. Hayo deganda özimizning qariçimiz bilan nimalarnidir ölçaymiz. Hayo deganda özimizning tuşunçamizdagi ba'zi bir narsalarni odamlarga taklif etamiz va ularga izhor etamiz: «Mana şu hayo», deb. Buni bejizga aytayotganimiz yöq. Bozorlarda savdo-sotiqda behayolarça tarozidan urib qolayotganlar ham özlarini hayoli deb hisoblaydi. Közingizga termilib birovning haqqini yeb ketayotganlar ham özlarini hayoli deb hisoblaydi. Hayoli deganda ular faqat yarim-yalanğoç yurmaslikni tuşunişlari mumkin, xolos. Hayoli deganda insonga uyat böladigan biror-bir taşqi körinişni tuşunadi xolos. Aslida esa haqiqiy hayo insondan avval Allohdan bölişi kerak. Alloh sizning qalbingizni, fikringizni, aqlingizni va har bir narsangizni bilib turibdi. Aqlingiz yalanğoç bölib qolmasin, qalbingiz yalanğoç bölib qolmasin, birov bilmasa-da xiyonat qilayotganingizni Alloh bilib turibdi.
Şuning uçun imom Hasan roziyallohu anhu, hazrati Usmon roziyallohu anhuning hayolarini bu borada zarbulmasal qilib keltirar ekanlar: «Usmon roziyallohu anhu şu darajada hayoli edilarki, uylarining içkarisiga kirib, eşikni bir neça marta qulflab olib, çömilmoqçi bölsalar, kiyimlarini yeçgani hayo qilar edilar», deydilar.
Buni qarangki, özining hammomida, ğusl qiliş vojib bölib turibdi yoki tahorat olişi kerak, eşik qulf, yolğiz, heç qanday odam kirmaydi, hamma havfsizlik ta'minlangan, ammo Allohdan hayo qilib liboslarini yeçmoqlikka hazrati Usmon roziyallohu anhu uyalar ekanlar. Mana bu haqiqiy hayo deyiladi.
Endi şu darajada libosini yeçişga uyalgan inson biror bir yomon narsani fikrlaşi mumkinmi? Biror bir jinoyatni rejalaştirişi mumkinmi? Kibru havo, hasadgöylik va boşqa illatlar töğrisida öylaşi mumkinmi? Birovning haqqiga xiyonat qilişi mumkinmi? Mana bu Allohdan haqiqiy hayo qilmoqlikdir.
Allohdan hayo qilişlikning haqiqiy körinişi, bir inson jamoat joyida qandoq hayolik bölsa, yolğiz qolganda ham xuddi şunday hayoli bölişi kerak. Albatta, bu umuman yeçinmaslik kerak degani emas. Çunki yeçinmasdan tahorat uşatib bölmaydi, ammo tahorat uşatayotganda ham hayo qiliş, ğusl qilayotganda ham hayo qiliş, ya'ni avrat a'zolar berk turgan holatda ğusl qilmoqlik bizning dinimizda Payğambar sollallohu alayhi va sallamdan sunnatdir. Mana şu haqiqiy hayo deyiladi.
Ammo jamoat joyida hayoli bölib, arzimas narsaga yuzingiz qizarib, jamoat joyida arzimas narsaga közingizdan yoş kelib, hammaga örnak va namuna bölib körinsangiz-u, heç kim yöq vaqtda, eşikni orqasiga ötgandan keyin turli qiliqlarni qilsangiz, özingizni şaxsiy hammomingizga kirib olib qandaydir nomaqbul harakatlarni bajaradigan bölsangiz, bilingki, sizning hayoingizda nuqson, kamçilik bor. Boşqalar emas, özingizga özingiz baho bering. Har bir inson özini-özi taftiş qilib körişi kerak. Agar şunday illatlarimiz bölsa, ulardan qutulmoqlikka harakat qilişimiz kerak.
Hayo yana şunday narsa ekanki, u insonda salobatni, viqorni, haybatni hosil qiladi. Hayoli insonni körgan inson özidan-özi uyalib qolar ekan.
Behayo inson esa yoşi uluğ bölsa ham, uning oldida yoşlar uyalmasdan uyatsiz sözlarni aytib ötirişaveradi. Yoşi saksonga kirgan otaxonlar bor. Ularning oldida yigirma yoşli ösmirlar bemalol içib, çekib, qarta öynab ötiraveradi. Nima uçun sakson yaşarli odamdan uyalmaydi? Çunki sakson yoşli odamning özida hayo yöq. Özining iffati yöq. Şuning uçun yoşlar ham uni bir çaqaga ilmaydi. Ammo öşa piyonistalar, öşa içadiganlar, öşa noskaşlar özidan yoş bölgan, iymonli, e'tiqodli, hayoli bir odamning oldiga kelib qolsa – çekmaydi, içolmaydi, öşaning oldida hattoki tili kalimaga kelmay qoladi. Banda hayoli bölgani uçun Alloh uning yoniga kelayotgan odamlarning ham qalbiga haybatni solib qöyar ekan, inşaAlloh. Hayoli insonning şunday viqori va salobati bölar ekanki, har qanday inson körganda, albatta, uning hayoli ekanini sezadigan holat yuzaga çiqar ekan.
Hazrati Usmon roziyallohu anhu xuddi ana şunday zotlardan edilarki, Payğambarimiz sollallohu alayhi va sallam bir hadisi şariflarida: «Fariştalar hayo qilgan Usmondan neçun men hayo qilmay?» degan ekanlar. Şu bois, hayo haqida gap ketganda, hazrati Usmon roziyallohu anhuni eslamasdan ilojimiz yöq. Boşqa qança-qança fazilatlilar bölgan, ammo hayo böyiça hazrat Usmon roziyallohu anhu eng yetuk insonlardan bölganlar. Mana şu insondan namuna olaylik. Boşqa sahobai kiromlarning ham özlariga yaraşa fazilatlari, xususiyatlari, yutuqlari, xislatlari bor. Ammo hayoda hazrati Usmon roziyallohu anhuning oldilariga heç kim tuşa olmagan. Bundan keyin ham to qiyomat kunigaça u zotdek hayoli inson topilmaydi. Azizlar, ana şu zotlarga bizlar ham öxşaşga, ularga munosib merosxör bölişga harakat qilaylik.
Har bir insonning fitratida Alloh taolo hayoni bor qilib yaratadi. Ammo şuni rivojlantiriş, uni şariatning qolipiga muvofiqlaştiriş öşa insonning öziga qolgan iş bölar ekan. Bu esa u insonning kasbi bilan hosil böladi. Agar uşbu hayo öz holiga taşlab qöyilsa, u şariatdan taşqari ham bölişi mumkin. Demak, mömin musulmon kişi tuğma berilgan xususiyatlarni şariatning qolipiga moslaştirib, muvofiqlaştirib qöysa, ular insonni ikki dunyo baxtu saodatiga eriştiradi.
Alhamdulillah, hammamizda ozgina bölsada hayo bor. Ayniqsa Ramazon oyida bu köpçilikda namoyon böladi, çunki röza ibodati ham hayosiz insonda amalga oşmaydi. Şuning uçun röza tutiş davomida heç kim körmaydigan joyda ham yemaymiz, içmaymiz, gunohi ma'siyat qilmaymiz. Demak, mana şu hayoning boşlanişidir. Bu işlar bizda hayoning bor ekanligining alomatidir. Şuning uçun Ramazon oyidan boşqa oylarda ham Rasululloh sollallohu alayhi va sallam tavsiya qilgan kunlarda nafl rözalarni tutmoqlik orqali hayoni şakllantirib boriş mumkin.
Kelinglar, şu hayoni rivojlantirib yuqori bosqiçga olib çiqaylik - şuni yil davomida, har bir kunimizda rivojlantiraylik va uni mukammallaştiraylik. Toki namozimizda ham, zakotimizda ham, hajimizda ham, boşqa ibodatlarimizda ham hayo doimo bizlarga hamroh bölsin. Alloh taolo bizlarni heç qaçon hayodan ayirmasin!
Işoqjon BeGMATOV
«Töxtaboy» jome masjidi imom-xatibi,
Toşkent Islom Instituti öqituvçisi,
«Oltin Qalam» XI Milliy mukofoti sohibi
