Özbekiston Davlat xavfsizlik xizmati: islohot sabablari
|18:04 / 17.06.2018132 50111 min
2018 yilning 5 aprelida Özbekiston prezidenti Şavkat Mirziyoyev «Özbekiston Respublikasining Davlat xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qonunni imzoladi.
Milliy xavfsizlik xizmatini (MXX) isloh qiliş doirasida idoraning nomi Davlat xavfsizlik xizmatiga (DXX) özgartirildi. Mazkur xizmatning isloh qilinişi haqida ilk bor prezident 2017 yil yakunlari böyiça mamlakat parlamentiga murojaatnomasida aytib ötgan edi. 2017–2021 yillarda Özbekistonni rivojlantiriş strategiyasi umumiy konsepsiyasida bu rejali va oqilona qadam sifatida tilga olingan: «MXXni isloh qiliş fursati yetib keldi…». Bu gaplar bilan davlatimiz rahbari qonunning qabul qilinişi zaruriyati va fursat yetib kelganini ta'kidlagan edi.
Biz hujjatni tahlil qilib, bunga sabablarni tuşunişga va xulosalar çiqarişga qaror qildik.
Tarixdan bir şingil
Şu faktni qayd etiş joizki, SSSR davrida Davlat xavfsizlik xizmati katta rol öynagan va ulkan vakolatlarga ega bölgan. SSSRda DXQ (KGB) 1954 yilning 13 martida SSSR Ministrlar kengaşi qoşida tuzilgan edi. DXQ tarkibida tuzilmaning boş boşqarmasi bilan birgalikda 21 boşqarma mavjud edi va butun mamlakat böylab DXQning «birinçi bölimi» faoliyat körsatib, u korxona va muassasalarda iş olib borgan: jamoatçilik kayfiyati ustidan nazoratni vujudga keltirgan. Xalq örtasida DXQ «qiliç va qalqon» taşkiloti deyilar, bunga idoraning ramzi asos bölgan edi. Köpinça taşkilot işida «qalqon» emas, «qiliç» prinsipi işga solinişi haqida gap-sözlar yurardi, bu holda tuzilmaning kuçişlatar uslublari va total ijtimoiy nazoratni qöllaşiga şa'ma qilişardi. DXQ hamma iş bilan şuğullanardi — birinçi şaxsni qöriqlaşdan tortib, razvedkagaça.
Ötgan asrning 60-yillarida DXQning ahamiyati yanada oşdi, çunki 1967 yilda unga Yuriy Andropov rahbar etib tayinlandi. 1978 yilda DXQning beşinçi bölimi siyosiy qatağonlarni qöllay boşladi. Hattoki Yuriy Andropovning KPSS MQga işga ötganidan söng ham u eng asosiy lavozimlarga öziga sadoqatli insonlarni qöya boşladi. 70-80-yillarda xalq DXQni «kontora» deb atay boşladi, bunda tuzilma rahbariyati partiyaga oidligiga işora qilindi. DXQ öz «yuzi»ni yöqota boşladi. 80-yillar söngida uni qayta jonlantirişga uriniş böldi, DXQ tuzilmalari respublika hokimiyati organlari tasarrufiga ötdi, biroq SSSR inqirozga uçrab, parçalangaç — 1991 yilda qömita tarqatib yuborildi.
Mavzuga oid
Sovet ittifoqi tanazzulga uçragaç, respublika manfaatlarini himoya qiliş maqsadida 1991 yilning 25 avgustida Özbekiston SSR prezidenti farmoni bilan Davlat xavfsizlik qömitasi (DXQ) respublika yurisdiksiyasiga olinib, partiyadan ajratildi. 1991 yilning 26 sentabrida Özbekiston SSR DXQsi Özbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmatiga aylantirildi. Idoraga general-leytenant Ğulom Aliyev rahbar etib tayinlandi.
1995 yilda MXXga Ğulom Aliyevning örinbosari Rustam Inoyatov rahbar böldi. Idoraning vazifasi sirasiga endi mustaqil Özbekistonning hududiy yaxlitligi va suverenitetini saqlaş bölsa-da, iş tuzilmasi va kadrlar tizimi eski davrning «merosxöri» sifatida qolaverdi.
MXXning faoliyati haqidagi nizom 26 yil muqaddam tasdiqlangan edi. Mirziyoyevning baholaşiça, bu davr içida MXX öz vakolatlari va faoliyat körsatiş sohasini asossiz ravişda kengaytirgan, garçi xizmat haqidagi qonun tuzilmasi özgarmagan bölsa ham. Hukumatning yangi strategiyasi şakllantirilişi jarayoni va tarixiy şart-şaroitlar inobatga olinib, idorani isloh qiliş va qayta taşkil etiş masalasi köndalang böldi. Özining navbatdagi çiqişlaridan birida Şavkat Mirziyoyev MXXning «idora»ni rökaç qilib xalq va vatan manfaatlarini mensimasdan barça sohalarga aralaşiş vaqti ötganini bayon qildi. Tarix nuqtai nazaridan bu absolyut normal jarayondir: yangi yetakçi — yangi dinamika degani. Mazkur holatda xavfsizlik va qonuniylik dinamikasi işga tuşdi.
Kadrlar hammasini hal qiladi
Foto: Boş prokuratura
2018 yil yanvar oyining oxirlarida prezident MXX raisi general-polkovnik Rustam Inoyatovni lavozimidan ozod qiliş haqidagi farmonni imzoladi. Davlat xavfsizlik xizmatiga respublikaning boş prokurori bölib işlab turgan Ixtiyor Abdullayev yangi rahbar etib tayinlandi. Ixtiyor Abdullayev sud tizimi — huquqni himoya qiluvçi va nazorat etuvçi organlar harakatlarini muvofiqlaştiruvçi, qonunçilikni monitoring etuvçi tizimda işlagani inobatga olinsa, uning DXX raisi lavozimiga tayinlanişini oqilona qaror deyiş mumkin. Boş prokuraturaning DXX faoliyati ustidan nazorat etiş omili hisobga olinsa, bu holatda ham sobiq boş prokurorning tajribasi juda asqotadi.
OAVga bergan intervyularidan birida Ixtiyor Abdullayev 26 yil mobaynida xizmatning faoliyati qonun doirasida tartibga solinmagani, bu esa, öz navbatida, juda köplab muammolarni keltirib çiqarganini qayd etdi.
Kadrlar borasida söz oçilsa, DXXda strukturaviy siljiş yuzaga kelganini qayd etmoq kerak. Endi DXX rahbari va uning örinbosarlarini mamlakat prezidenti tayinlaydi. Ilgari MXX raisining birinçi örinbosari va örinbosarlari MXX raisining tavsiyasiga köra prezident huzuridagi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan tayinlanar edi. Bunday özgariş muhim lavozimlar ustidan nazoratning kuçaytirilganiga öxşaydi. Bu qonun nuqtai nazaridan özini oqlaydimi? Töliq oqlaydi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga köra, Özbekiston Respublikasi prezidenti fuqarolar huquqlari va erkinliklari kafolati bölib xizmat qiladi hamda mamlakat suvereniteti va xavfsizligini himoya qiliş böyiça zarur çoralarni qöllaydi, şu sababli bunday qadam töliq mantiqli hisoblanadi.
Yangi qonun — yangi prinsiplar?
Qonun vazifa, iş strukturasi, uslublari va prinsiplarini aniqlaştiruvçi 9 bob va 48 moddadan iborat. Birinçidan qonuniy asosiy tuşunçalari bu: davlat xavfsizligi, davlat manfaatlari, razvedka va kontrrazvedka faoliyatidir. Bu yerda hammasi şaffof va tuşunarli. Faoliyatning asosiy yönalişi sifatida davlat xavfsizligini ta'minlaş, terrorizm va ekstremizmga qarşi kuraş, davlat sirlarini qöriqlaş, strategik taşabbuslarni amalga oşirişda iştirok etiş (mudofaa qobiliyati).
Printsiplarga töxtaladigan bölsak, yangi qonunda ular huquqiy asosni saqlab qoldi, biroq yanada ijtimoiy muhimlik kasb etdi. Masalan, fuqarolarning yordamiga tayaniş va DXXga kömak körsatiş uçun rağbatlantiriş, davlat organlarida korrupsiyaga qarşi kuraş, madaniy-tarixiy va ma'naviy meroslarni himoya qiliş kabilarda.
Qonun tizimining özi ham asosiy protsessual jihatlarni e'tiborga olişini ham qayd etmoq joiz. Masalan, tezkor faoliyat davomida DXX xodimlarining turar-joylarga kirişida prokurorni 24 soat içida yozma ravişda xabardor qiliş singari.
Jismoniy kuç, maxsus vositalar va qurollarni işlatiş çegarasiga ham alohida e'tibor berilgan. Masalan, insonning boşi, böyni, ömrov sohasi, qoni, jinsiy a'zolari va yurak proyeksiyasi sohasiga rezina tayoq bilan uriş taqiqlanadi, bu holda fuqarolar va DXX xodimlarining hayotiga real tahdid tuğdiruvçi qurolli qarşilik körsatiş va guruh bölib hujum qiliş istisno etiladi.
Mustaqillik prinitsipi: xizmat faqat qonunga böysunadi. Davlat organlari va mansabdor şaxslarning idora işiga aralaşuvi taqiqlangan, bu esa DXX harakatlari xolisona va mustaqil olib boriladi, degani;
Yagonalik prinsipi: idora markazlaşgan, rais tomonidan boşqariladi, rais esa öz navbatida faqat prezidentga böysunadi;
Konspiratsiya prinsipi: bu xizmatning ixtisoslaşgani, axborotni oliş va saqlaş inobatidan faoliyatning maxsus tartibi hisoblanadi.
Qonunga rioya qiliş
Yuqorida biz öz faoliyatini amalga oşirişda faqat Özbekiston Respublikasiga böysunadi va hisob beradi, deb yozdik. U şuningdek Oliy Majlis Senatining mudofaa va xavfsizlik masalalari böyiça qömitasiga öz faoliyatining asosiy yönalişlari böyiça muntazam axborot berib turadi. DXX faoliyatida qonunlarning aniq va oğişmasdan amal qilinişi ustidan nazorat Özbekiston Respublikasining boş prokuraori va unga böysunadigan prokurorlar tomonidan amalga oşiriladi.
Bunday körinişdagi nazorat xizmat işida qonuniylik prinsipini ta'minlaş uçun zarur. DXX töğrisidagi qonunda Konstitutsiyaga rioya qiliş me'yorlari aniq yozib qöyilgan. Binobarin, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga rioya qiliş ham. Yangi qonun bilan Davlat xavfsizlik xizmati Özbekistonning konstitutsiyaviy tuzumi, suvereniteti va manfaatlarini içki va taşqi tahdidlardan himoya qiluvçi maxsus vakolatli organi sifatida qayd etilgan. DXX rahbari prokuratura organlarida katta iş tajribasiga ega ekanligidan kelib çiqsak, qonuniylik prinsipi ustuvorligi yanada özini oqlaydigan körinişga keladi.
Fuqarolar va davlat himoyasi
Davlat mexanizmida muhim jihatlardan biri rivojlanişning barqarorligi va tinçlik ta'minlanişidir. Davlat va jamiyat uçun ham jahon, ham mintaqa nuqtai nazaridan xavfsizlikka tahdid dolzarbligiça qolmoqda. Masalan IŞID terrorçilarining faollaşuvi, qurol-yaroğ va narkotik moddalarni olib kirişga urinişning köpayişi, turli ayirmaçi kuçlarning din va madaniyatni dastak qilib, jamiyatga ta'sir ötkazişga urinişi kabilar.
Jahon miqyosida davlatni beqarorlaştirişga «investitsiya» kiritiş deb ataluvçi muammo ayniqsa dolzarb bölib turibdi. Bu legitim hokimiyatni ağdariş böyiça turli loyihalar, davlatni içidan yemiruvçi siyosiy ekstremizmdir. Bu masalalar MDH böyiça ayrim «qöşni»larimizni çetlab ötmadi. Davlat tizimi va iqtisodiyot puli tölab qöyilgan «siyosiy muxolifat», «rangli inqiloblar», diniy fanatiklar tomonidan vayron qilinadi. Barqarorlik va tinçlikka uşbu tahdidlarni hisobga olib, jamiyat va mamlakat xavfsizlik taşkiloti Davlat xavfsizlik xizmati faoliyati va taşkiloti tizimiga yangiça nigoh taşlaşni taqozo etadi.
Xulosa
«Davlat xavfsizlik xizmati töğrisida»gi qonun, kadrlar almaşinuvi va örnatilgan qonuniylik va huquq ustuvorligini tahlil qilar ekanmiz, işonç bilan aytiş mumkinki, özgarişlar davri yetib kelgan. Bu davrda maxsus xizmat monopolist bölmaydi. Bu esa barça davlatlar öz tarixining u yoki bu davrida boşdan keçiradigan normal jarayon hisoblanadi. Davlat xavfsizligi birinçi navbatda «qalqon» bölgan davlatlarda fuqarolarning huquq va erkinliklari, qonun va tinçlik himoya qilinadi.
