Bir insonning e'tiborsizlarcha qamalish voqeasi: Prokuror va sud dalillarni “unutib qo‘ydi”mi?

Odil sudlov haqida gap ketar ekan, ko‘z o‘ngimizda barchadan mustaqil, faqat qonun doirasida ish ko‘ruvchi, barcha dalillarni sinchiklab o‘rganib chiqib odilona qaror chiqaruvchi sudyalar gavdalanadi.

Biroq ming afsuski amaliyotda doim ham bunday odil sudyalarni topa olmaysiz. Guruch kurmaksiz bo‘lmaydi, deganlaridek, qo‘l uchida ishni ko‘rishi, yaqqol dalillardan ko‘z yumishi, tergov organlari aytgan gapga chippa-chin ishonib, hatto qonunni ham chetlab o‘tuvchi holatlar ham mavjudligi dilimizni xira qiladi. Biz quyida bayon qiladigan Samarqand viloyatida bo‘lgan sud majlislari gapimizning yaqqol isboti bo‘lishi mumkin.

Maqolamiz qahramoni haqida

Mushtariylarda tasavvur hosil bo‘lishi uchun sud hukmi bilan aybdor deya topilgan maqolamiz qahramoni haqida qisqacha ma'lumot berib o‘tamiz.

Qahramonimiz Umarov Shuxrat Xalikulovich Samarqand viloyati Pastdarg‘om tumanida joylashgan “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati raisi sifatida 2017 yilning 14 martidan 2017 yilning 18 iyuligacha mehnat faoliyatini amalga oshirgan. U rahbarlik qilgan davrida korxona faoliyatida bir qator ijobiy o‘zgarishlar amalga oshirilgan, xususan:

- “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati tomonidan qo‘shni Afg‘oniston davlatiga 4000 tonna bug‘doy eksport qilingan, natijada korxona hisob-raqamiga xorijdan 760.000 AQSh dollari kelib tushgan;

- Turkiya davlati bilan jamiyat o‘rtasida 120 tonnalik yangi tegirmon qurishga shartnoma imzolangan;

- korxonaning mavjud tegirmon sexi ta'mirlanib, ishlab chiqarish quvvati 82-85 foizgacha ko‘tarilgan, omixta yem sifati yaxshilangan, ishlab chiqarish hajmi ikki barobar oshgan;

- sobiq rahbariyat davrida korxonada xodimlarning ish haqidan, byudjyet va byudjyetdan tashqari to‘lovlardan boqimanda qarzdorliklar hamda mol yetkazib beruvchi tashkilotlardan vujudga kelgan 3,5 mlrd so‘mlik kreditor qarzdorlikning qariyb yarmi yopilgan;

- bir necha yillardan buyon ish haqilarni o‘z vaqtida olaolmasdan, oylik ish haqi o‘rniga qisman natura holida non va omixta yem mahsulotlari olib kelayotgan, oxirgi 6 oydan buyon oylik ish haqi olmagan ishchilar oylik ish haqini o‘z vaqtida va to‘liq olishni boshlagan;

- korxona ishchi-xizmatchilariga qulay sharoitlar yaratish maqsadida bir necha yillardan buyon korxona hududida ko‘rinmay qolgan “Otoyo‘l” avtobuslari olib kelinib ta'mirlangan, korxonaning hududi obodonlashtirilib, jamiyat xodimlari uchun “Ishchilar oshxonasi” qurish, ma'muriy binoni ta'mirlash ishlari boshlangan edi.

Ariza kelib tushdi

Lekin hayot doim ham bir tekisda ketavermaydi. Kunlarning birida, aniqrog‘i 2017 yil 12 iyul kuni Samarqand viloyati Urgut tumanidagi g‘allachilik-sabzavotchilik yo‘nalishidagi “Nargiza Musavvar dalasi” fermer xo‘jaligi raisi A.Usmonov O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi Departamentning Samarqand viloyat boshqarmasi boshlig‘i nomiga Pastdarg‘om tumanidagi “Juma Elevatori” AJ yuristi “Fazliddin” 15 tonna omuxta yem olish uchun 1.500.000 so‘m va shartnoma tuzib berish evaziga 200.000 so‘m talab qilayotganini aytib, “Juma Elevatori” AJ yuristi “Fazliddin”ga nisbatan qonuniy chora ko‘rishni so‘rab, ariza bilan murojaat qilgan.

Amalga oshmay qolgan “tadbir”

“Juma Elevatori” AJ yuristi “Fazliddin”ni “qo‘lga olish” tadbiri rejalashtirilgan kuni, ya'ni 2017 yil 18 iyul kuni fermer xo‘jaligi raisi A.Usmonov o‘zi bilan olib kelgan “Kamaz”ga 14 740 kg yem ortib ketishi oldidan yurist “Fazliddin”ni rosa qidiradi va topa olmaydi. O‘sha kuni AJ raisi Sh.Umarov uni ertalab ish bilan Toshkentga yuborgan bo‘ladi. Fermer xo‘jaligi raisi A.Usmonov yurist Fazliddinni topa olmagach, “tadbir” tashkilotchilari bilan maslahatlashib, tadbirga atalgan pulni omuxta yem sexi texnologi S.Jumanovga berib ketishga qaror qiladi va A.Usmonov yem ortgan ishchilar bilan hisob-kitob bo‘lganidan so‘ng omuxta yem sexi texnologi S.Jumanovni oldiga borib, “Sizdan o‘zlari olib ketishadi” deb 1,5 mln so‘m miqdoridagi pulni tashlab ketadi. Pulni berganligiga ishora qilganidan so‘ng, S.Jumanov tezkor tadbir bilan qo‘lga olinadi. Ish bo‘yicha pora predmeti sifatida o‘tgan 1.500.000 so‘mni “Sizdan o‘zlari olib ketishadi” deb tashlab ketilgani tezkor tadbirda ishtirok etgan xolislarning ko‘rsatuvlari bilan tasdiqlanadi.

AJ raisi Sh.Umarov arizachi A.Usmonovdan pul so‘ramagan, omuxta yem sexi texnologi S.Jumanovga arizachi A.Usmonovdan pul olib qolgin demagan, S.Jumanov ham AJ raisiga qarshi ko‘rsatuv bermagan bo‘lsada, “tadbir tashkilotchilari” Sh.Umarovni o‘sha kuni hibsga olishadi.

Asoslanmagan ayblov

Dastlabki tergov tomonidan Sh.Umarov davlat ishtirokidagi tashkilot mansabdor shaxsi deya baholanib, Jinoyat kodeksining 210-moddasi 2-qismi “v” bandi bilan, ya'ni o‘z xizmat mavqeidan foydalangan holda mulkiy naf ko‘rish maqsadida bir guruh shaxslar bilan oldindan jinoiy til biriktirib, qonunga xilof ekanligini bila turib, tamagirlik yo‘li bilan pora olishda ifodalangan tasniflanishi jihatidan og‘ir bo‘lgan jinoiy qilmishni qasddan sodir etganlikda ayblangan.

Jinoyat ishini sudda ko‘rish davrida na “Juma elevatori” AJ boshqaruvi raisi Sh.Umarov, na “Juma elevatori” AJ omuxta yem sexi texnologi S.Jumanov arizachi A.Usmonovdan tovlamachilik yo‘li bilan pora so‘ramaganligi (so‘zlashuvlar stenogrammasining biror yerida ularning A.Usmonovdan pora so‘raganligi qayd etilmagan), ya'ni pora talab qilmaganligi yoki pora berishga majbur etadigan sharoitga solib qo‘ymaganligi (juma kuni pul o‘tkazgan fermerga dushanba kuniyoq mashinasiga yem yuklashga ruxsat bergan) ma'lum bo‘lgan.

Sudda arizachi – “Nargiza Musavvar dalasi” fermer xo‘jaligi raisi A.Usmonov “Juma elevatori” AJ raisi Sh.Umarov undan pul so‘ramaganligini, pulni yurist “Fazliddin” so‘raganini aytib ko‘rsatma bergan, omuxta yem sexi texnologi S.Jumanov ham Sh.Umarov unga arizachi A.Usmonovdan pul olib qolgin demaganligini, pulni “o‘zlari kelib olib ketishadi” deb tashlab ketganini aytib ko‘rsatma bergan.

Biroq Sh.Umarovning tamagirlik yo‘li bilan pora olganligini tasdiqlovchi dalillar bo‘lmasligiga qaramay, jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyati Pastdarg‘om tuman sudining 2017 yil 1 dekabrdagi hukmi bilan “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati boshqaruvining sobiq raisi Sh.Umarov Jinoyat kodeksining 210-moddasi 2-qismi “v” bandi bilan hamda “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati omuxta yem sexi texnologi S.Jumanov Jinoyat kodeksining 28, 210-moddasi 2-qismi “v” bandi bilan ayblangan hamda javobgarlikka tortilgan.

Qonunning noto‘g‘ri talqini

O‘z tasdig‘ini topmagan jinoyatda ayblangani yetmaganidek, Sh.Umarovga e'lon qilingan ayblov xato bo‘lganligi ma'lum bo‘ldi. Ya'ni, tadbir uyushtirilgan 2017 yil 18 iyul kuni “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati ustav fondida davlat ulushi bo‘lmagan, dastlabki tergov ham, sud ham, Sh.Umarovga nisbatan e'lon qilingan ayblovga ta'sir qilishi mumkin bo‘lgan mazkur asosiy holatni hisobga olmagan.

Nahot, ishni tergov qilgan tergovchi va ishni ko‘rgan sudya ustav fondida davlat ulushi bo‘lmagan tashkilotning mansabdor shaxsi Jinoyat kodeksining 210-moddasida javobgarlik nazarda tutilgan pora olish jinoyatining sub'yekti bo‘la olmasligini bilmasa?!

Axir 2015 yil 20 avgustdagi qonun asosida ayrim qonun hujjatlariga xususiy mulkni, tadbirkorlik sub'yektlarini ishonchli himoya qilishni yanada kuchaytirishga, ularni jadal rivojlantirish yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etishga qaratilgan o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilib, davlat ulushi bo‘lmagan tashkilotning mansabdor shaxsi 210-moddaga ko‘ra pora olish jinoyati bo‘yicha javobgarlikka tortilmasligi, aksincha bunday holatda ularga yangi kiritilgan 192-9-modda (tijoratda pora evaziga og‘dirib olish) qo‘llanishi belgilangan edi.

Nahotki tergovchi yoki sudya 3 yil oldin qonunchilikka kiritilgan ushbu o‘zgarishdan haligacha bexabar bo‘lsa?!

Jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyati Pastdarg‘om tuman sudining 2017 yil 1 dekabrdagi hukmidan norozi bo‘lib, jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyat kassatsiya sudiga hukmni chiqargan sud orqali 2018 yil 5 fevralda kassatsiya shikoyati topshirilgan.

Sh.Umarovning jinoyat ishini kassatsiya sudida ko‘rish davomida Samarqand viloyati Pastdarg‘om tumanidagi “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyatida davlat ulushi mavjud emasligi to‘g‘risida bir necha vakolatli organlardan ma'lumotnomalar taqdim etilgan. Jumladan:

1. O‘zbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga ko‘maklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qo‘mitasi huzuridagi Davlat aktivlarini boshqarish markazi tomonidan berilgan ma'lumotnomada “Juma elevatori” AJ ustav kapitalida 2017 yil 30 dekabr holatiga ko‘ra davlat ulushi mavjud emasligi ko‘rsatildi (hukm chiqarilgan paytda davlat ulushi mavjud emasligi to‘g‘risida);

2. Qimmatli qog‘ozlarni markaziy ro‘yxatdan o‘tkazuvchi vazifasini bajaruvchi vakolatli organ Qimmatli qog‘ozlarning markaziy depozitariysi bergan ma'lumotga ko‘ra, 2015 yil 7 oktabr holatiga ko‘ra, “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati ustav fondida davlat ulushi mavjud emasligi ko‘rsatilgan (jinoyat sodir etilgan paytda davlat ulushi bo‘lmagan);

3. Respublikada donni xarid qilish, saqlash va qayta ishlash sohasidagi boshqaruvni amalga oshiradigan “O‘zdonmahsulot” AK dan olingan ma'lumotnomada ham 2017 yil 12 may holatiga ko‘ra “Juma elevatori” AJ ustav fondida davlat ulushi mavjud emasligi ko‘rsatildi (jinoyat sodir etilgan paytda davlat ulushi bo‘lmagan).

Ko‘rinib turganidek, jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyat sudi kassatsiya instansiyasi sudlov hay'atiga uchta vakolatli organdan “Juma elevatori” AJ ustav fondida davlat ulushi mavjud emasligi ko‘rsatilgan ma'lumotnomalar taqdim etildi.

Prokuror chalg‘itdi, sud ishondi

Kassatsiya sudida avvalgi sud majlislarida ishtirok etmagan prokuror S.Usmanov o‘zining muzokara fikrida “Juma elevatori” ustav fondida davlat ulushi mavjud bo‘lmasada, biroq mazkur aksiyadorlik jamiyati “O‘zdonmahsulot” AK qoshidagi jamiyat hisoblanadi, shu sababli hukm qonuniy bo‘lgan, deb hukmni o‘zgarishsiz qoldirishni so‘radi.

Vaholanki, prokurorning mazkur fikri O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 17 oktabrdagi “Davlat ulushi ustuvor bo‘lgan aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruvni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-2635-son qarori talablariga zid edi.

Ushbu qarorning 5-bandiga asosan, davlat boshqaruv organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari, davlat unitar korxonalari va davlat muassasalari, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki, Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasiga tegishli bo‘lgan aksiyalar aksiyadorlik jamiyatlarining ustav kapitalidagi davlat ulushi hisoblanishi;

xo‘jalik boshqaruv organlariga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan aksiyalar aksiyadorlik jamiyatlarining ustav kapitalidagi davlat ulushi hisoblanmasligi belgilangan.

Ya'ni, davlat ulushi bo‘lgan aksiyadorlik jamiyati boshqa bir korxonani tashkil etsa, bu o‘sha yangi tashkil etilgan korxonada davlat ulushi bo‘ladi, degani emas. Shunga asosan “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati ustav fondidagi “O‘zdonmahsulot” AK ning ulushi davlat ulushi hisoblanmaydi.

Shunday bo‘lsada, jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyat kassatsiya sudi ham o‘z ajrimi bilan 1-instansiya sudining hukmini o‘zgarishsiz qoldirdi.

“Tasodifan” unutilgan dalillar

Eng qizig‘i Jinoyat ishlari bo‘yicha Samarqand viloyat kassatsiya sudi ajrimida “Juma elevatori” AJ ustav fondida davlat ulushi mavjud emasligi to‘g‘risida uchta vakolatli organdan olingan ma'lumotnomalar umuman qayd etilmagan, biror joyda eslab ham o‘tilmagan. Go‘yoki kassatsiya sudi ish uchun eng ahamiyatli bo‘lgan dalillarni esidan chiqarib qo‘ygan.

Axir, JPKning 22-moddasidan kelib chiqib, ish bo‘yicha isbotlanishi lozim bo‘lgan barcha holatlar sinchkovlik bilan, har tomonlama, to‘la va xolisona tekshirib chiqilishi kerak emasmi? Sud ishda yuzaga keladigan har qanday masalani hal qilishda ayblanuvchini yoki sudlanuvchini ham fosh qiladigan, ham oqlaydigan, shuningdek uning javobgarligini ham yengillashtiradigan, ham og‘irlashtiradigan holatlar aniqlanishi va hisobga olinishi lozim emasmi?

Asossiz asos

Kassatsiya sudi o‘z ajrimida “Juma elevatori” AJ ustav kapitalida davlat ulushi mavjud ekanligini quyidagi dalil bilan asoslashga harakat qilgan:

Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 6 avgustdagi 376-sonli qarorining 1-ilovasiga muvofiq, “Juma elevatori” AJ “O‘zdonmahsulot” AK tarkibiga kiruvchi don mahsulotlari korxonasi hisoblanishi va don mahsulotlari korxonalaridagi davlatga tegishli aksiyalar (paylar) ulushi 25-26 foizni tashkil qilib, ular «O‘zdonmahsulot» aksiyadorlik kompaniyasining ustav fondiga berilgani qayd etilgan. Ya'ni haqiqatdan “Juma elevatori” AJ tashkil etilgan paytda unda davlat ulushi bo‘lgan.

2018 yil 4 aprel kuni Adliya vazirligi huzuridagi Davlat xizmatlari agentligi tomonidan taqdim etilgan ma'lumotnomada, “Juma elevatori” AJ 1996 yil 4 iyulda 200/6 son reyestr raqami bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan bo‘lib, unda davlat ulushi 26,3 %, “O‘zdonmahsulot” AK ulushi 37,6 % hamda aksiyadorlar ulushi 36,1 % ni tashkil qilishi ko‘rsatilgan.

Kassatsiya sudi o‘z ajrimiga asos sifatida olgan ushbu ma'lumotnoma sudga advokatlar tomonidan taqdim etilgan va mazkur xatning oxirida shunday deyilgan edi:

“Biroq, O‘zbekiston Respublikasi “Aktsiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunining 42-moddasining ikkinchi xatboshisiga asosan, jamiyat aksiyadorlarining reyestrini shakllantirish uchun qimmatli qog‘ozlar egalarining depo hisobvaraqlari holatiga ko‘ra markaziy ro‘yxatdan o‘tkazuvchi vazifasini bajaruvchi Qimmatli qog‘ozlarning markaziy depozitariysi tomonidan amalga oshiriladi.

Shu sababli, jamiyatning aksiyadorlari haqidagi so‘nggi to‘liq ma'lumotni olish uchun vakolatli organ hisoblangan Qimmatli qog‘ozlarning markaziy depozitariysiga murojaat qilish maqsadga muvofiq”.

Qimmatli qog‘ozlarning markaziy depozitariysi bergan ma'lumotini esa yuqorida qayd etdik, unda 2015 yil 7 oktabr holatiga, “Juma elevatori” aksiyadorlik jamiyati ustav fondida davlat ulushi mavjud emasligi qayd etilgan. Ya'ni davlat mazkur aksiyadorlik jamiyatidagi o‘z ulushini allaqachon sotib yuborgan.

Aktsiyadorlik jamiyatida davlat ulushi mavjud yoki mavjud emasligi haqidagi rasmiy ma'lumotni berishi mumkin bo‘lgan yagona tashkilot o‘z xulosasini aytgan, ammo sud bu xulosani “unutib qo‘ygan”.

Xo‘p, sudning qo‘lida ikki xil mazmundagi ma'lumot to‘planibdi, sud uni aniqlashtirish, shubha-gumonni bartaraf qilishi kerakmasmidi? Sudning bu beparvoligini qanday izohlash yoki oqlash mumkin?

Davlat ulushi bo‘lmasa nima bo‘ladi?

Halidan buyon “Juma elevatori” AJda davlat ulushi yo‘qligini isbotlashga harakat qilyapmiz, xo‘sh, o‘zi bu fakt nimani o‘zgartiradi? Davlat ulushi bo‘lsa nimayu, bo‘lmasa nima?

Gap shundaki, bu jazo tayinlashda katta ahamiyat kasb etadi.

Ko‘pchiligimiz Jinoyat kodeksidagi 210-modda – pora olish jinoyati haqida ko‘p eshitganmiz.

Pora olish jinoyati 2015 yilgacha hamma uchun bir xil edi. O‘sha yili tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq keng ko‘lamli islohotlar natijasida pora olishni ikkiga ajratishdi va tijoratdagi pora uchun alohida modda (192-9-modda) joriy etildi.

Endi jazo tayinlashdagi farqini ko‘rib chiqamiz.

Sud hukmida Sh.Umarovga qo‘yilgan ayblov (garchi uning asosliligi to‘laqonli isbotlanmagan bo‘lsa ham) uchun 210-moddasi 2-qism “v” bandi, ya'ni davlat organi, davlat ishtirokidagi tashkilot mansabdor shaxsining pora olishi 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Endi xuddi shu qilmish davlat ulushi bo‘lmagan nodavlat tijorat tashkiloti yoki boshqa nodavlat tashkiloti mansabdor shaxsi tomonidan sodir etilsa:

• eng kam oylik ish haqining 100 baravaridan 300 baravarigacha miqdorda jarima;
• 2 yildan 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari;
• 3 yildan 5 yilgacha ozodlikni cheklash;
• 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Farq qanchalar katta ekanligini ko‘ryapsizmi? Sud va prokurorlarning qonunni noto‘g‘ri talqin qilishi, dalillarni sinchiklab o‘rganmasligi natijasida bir necha oylardan buyon bir aybsiz aybdor qamoqda saqlanmoqda. O‘z ishiga mas'uliyatsiz insonlarning kasriga jabr chekmoqda.

Hali Sh.Umarovga qo‘yilgan ayblov aslida mavjud emasligi haqida ko‘p ham gapirmadik. Bu alohida mavzu. O‘zganing aybini to‘laqonli asoslab bera olmagan sud va tergov organlari dard ustiga chipqondek hech bo‘lmasa ayblovni Jinoyat kodeksidagi tegishli modda bilan malakalay olmaganiga nima deyish mumkin?

Biz mazkur holatga tez orada tegishli mutasaddi tashkilotlar – Oliy sud hamda Bosh prokuratura e'tibor qaratishi va huquqlari poymol bo‘layotgan Sh.Umarovga qonun doirasida yordam berishlaridan umidvormiz. Voqealar rivojini Kun.uz saytida kuzatib boring.

Zafarbek Solijonov