Koreya: Bir millat, ikki davlat – 70 yillik ziddiyat

Öşa paytlar Koreya davlati uçun ulkan muammoni yeçib berişni közlagan bu ikki qudratli davlat keyinçalik bu hudud ulkan qirğinlar maydoniga, ikki tuzum ziddiyati markaziga aylanişini bilganlarida balki bu davlatga umuman kirmasmidi?..

Xullas, Ikkinçi Jahon uruşi yakuniga köra, 1949 yilning dekabrida antigitlerçilar koalitsiyasi tomonidan yaponlarni quviş va Koreya mustaqilligini tiklaş maqsadida 38-parallelning har ikki tomonida muvaqqat hukumatlar tuzildi. Janub tomonda AQŞ vasiyligida ötkazilgan saylovlar natijasiga köra Li Sin Man ğolib çiqqan bölsa, şimolda sovetlar tomonidan qöllab-quvvatlangan Kim Ir Sen davlat boşqaruviga keldi.

Bir qaraşda hammasi reja böyiça ketayotgan, yaponlar quvilib, Koreya mustaqillikka erişgaç, barça murod maqsadiga yetadigandek edi.

Ammo bu paytga kelib har biri öziga xos tuzum hamda mafkurani tarğib qiluvçi AQŞ va SSSR özaro sovuq uruş davriga kirib ulgurgan, bir-birlarining har bir harakatiga şubha bilan qaraşardi. Bu kayfiyat Koreyaning har ikki rahbari qalbidan joy olib ulgurgan, undan taşqari Li Sin Man ham, Kim Ir Sen ham allaqaçon hokimiyat mazasini totib bölgan, öz örnini osonlikça berib qöya qolmasdi.

SSSR va AQŞning yagona Koreya böyiça qaraşlari avvalboşdan yagona va mustahkam kelişuvga ega bölmagani uçun bir-biriga zid kela boşladi. Ular 1947 yilga qadar bu borada yakdil xulosaga kela olişmadi va masala yeçimini yangi tuzilgan hamda ulkan umidlar bağişlayotgan taşkilot – BMTga topşirişdi. Şu bilan birga, har ikki davlat öziga tegişli hududda harbiy kuçlarini saqlab qoldi.

Janub va Şimol tom ma'noda ikki tomonga qarab keta boşladi hamda 38-parallel davlatlar örtasidagi ramziy jarlikka aylana bordi. 1948 yilga kelib har ikki tomon öz konstitutsiyasini qabul qilib oldi va bu konstitutsiyalarda öz davlatining mutlaq hukmronligini ta'kidlagan holda qöşnisining hududlarini egallab olgan «zolimlarni quvib soliş muqaddas burç» ekanligi aytib ötilgandi. Şimoliy Koreya konstitutsiyasida hatto mamlakat poytaxti sifatida Seul şahri körsatilgan, Pxenyan esa Seul «ozod» qilingunga qadar muvaqqat hukumat vaqtinça faoliyat yuritayotgan şahar maqomida edi.

Har ikki davlat qöşnisining huquqlarini tan olmagan holda öz mafkurasini mustahkamlaşga kirişib ketdi. Öşa paytlarda şimolda amalda bölgan kommunistik tuzumning davlat boşqaruvida muxoliflarni şafqatsizlarça yöq qilgani haqida köp ma'lumotlar yoritilgan. Lekin tarix hozirgi natijalarga olib kelgan demokratik davlat poydevori qurilayotgan öşa yillarda Janubiy Koreyada ham aksil qaraşdagi har qanday inson omadi kelsagina panjara ortiga ravona bölgani, odatda dahşatli ölim topgani töğrisida yetarliça faktlarga ega.

Li Sin Man AQŞning qöllab-quvvatlaşini öz bilganiça tuşundi va demokratiyani mutlaq hokimiyatni egallaş yölidagi bir vosita deb bildi. Unga qarşi har qanday harakat şafqatsiz bostirilar, mamlakat hududidagi qamoqxonalarda minglab odamlar otilişi bilan birga 22 mingdan ortiq odam faqat siyosiy mahbus hisoblanardi. Ma'lumot uçun aytiş mumkinki, hatto yapon mustamlakasi avjiga çiqqan mamlakatning eng qora kunlarida ham yaxlit Koreyadagi siyosiy mahbuslar soni 12 ming nafardan oşmagan. 1949 yilning 1 dekabrida qabul qilingan qonun hammasidan oşib tuşdi. «Duşman (Şimoliya Koreya) tomonga xayrixohlik bildirgan har qanday fuqaroni şafqatsiz jazo kutadi» degan mazmunni beruvçi bu qonunni xohlagança talqin qiliş mumkin edi.

Li Sin Man 1947 yildayoq «Şimolda qönim topgan xoinlarni quviş va separatistik hukumatni ağdarib, hududni ozod qiliş hamda yagona Koreya davlatini tuziş şart»ligi haqida oçiq da'vat qilgandi. Tabiiyki, yagona Koreya rahbari sifatida u yolğiz özini körardi.

Kim Ir Sen ham bunga javoban Koreya respublikasi degan davlat aslida yöqligini, xalqni janubiy hududda imperialistlar kömagida uya qurib, hokimiyatni egallab olganlardan qutqariş tez orada sodir bölişini ta'kidlardi. Şonli çaqiriqlar faqat qoğozda qolib ketmadi, har ikki tomon tarafdorlari kömagida zör berib qurollanişga kirişib ketdi.

1950 yilning 25 iyunida oçiqdan-oçiq boşlangan uruşning asl sababçisi kimligi, janglar olovini dastlab qaysi tomon yoqqani borasidagi tortişuvlar hali ham davom etib kelmoqda va bu savollarga aniq javobni tarix öz qa'riga kömib yuborgan bölsa ajab emas.

Aniği şuki, har ikki tomon öz harbiy harakatlarini ilojsiz mudofaa sifatida körsatişga urinar, raqibining tösatdan uyuştirgan hujumlari haqida rad etib bölmas dalillar taqdim etardi.

Muhimi bu emas. Şunisi muhimki, keçagina oğa-ini bölib, yagona duşmanga qarşi kuraşlarda qon tökkan bir millat ikkiga bölinib olib, ikki mafkura ostida bir-biriga qarşi şafqatsiz uruş boşladi.

Dastlab Şimol kuçlari katta suratda janubga qarab siljiy boşladi va tez orada poytaxt Seul egallandi. Ammo ularning zudlik bilan ğalabaga erişiş hamda janubdagi hukumatdan köp sonli norozilarning isyon kötarib şimol kuçlarini qöllab-quvvatlaşi rejasi amalga oşmadi. Şunday bölsada, şimolliklar qadamba-qadam janub tomonga yurişda davom etdilar.

1950 yilning iyun-avgustiga kelib, Janubiy Koreyaning 90 foiz hududi Şimol tasarrufiga ötdi va janubliklar ixtiyorida faqatgina bir yirik şahar – Busan (Pusan) qoldi.

Deyarli hamma şimolning ğalabasi va kommunizm rejimining butun Koreya yarimoroliga tarqalişi aniqligini ta'kidlab turgan bir paytda uruşga şu paytgaça maslahatçi maqomida turgan AQŞ va uning ittifoqçilari aralaşişdi. Janubiy Koreyaning 5, AQŞning 5 diviziyasi, Buyuk Britaniyaning maxsus brigadasi, 500ta tank, 1600dan ortiq turli kalibrdagi yirik öqotar qurollar, 1120ta samolyot birlaşib, avval tasarrufida 40ta tank va 800dan ortiq öqotar qurol qolgan şimol kuçlarini töxtatişdi, keyin esa ortga uloqtirib, 1950 yilning 15 sentabridayoq qarşi hujumni boşlaşdi. 

Kuçlar teng emasdi. Tez orada ittifoqçilar 38-parallelni ham ortda qoldirişdi. Qarşi hujum juda tez natijalar berdi, kamiga 38-paralleldan 50-60 kilometr nariga 5000 kişilik desant taşlandi va 20 oktabrga keliboq poytaxt Pxenyan zabt etildi.

Bu uruşning öziga xos jihati tomonlarning öta şafqatsizligida edi. Bir millatning ikki mafkura ta'siridagi oğa-inilari bir-birlarini asir oliş mumkin bölgani holda ayovsiz öldirişar, asirlar heç bir sababsiz otib taşlanar, tinç aholi vakillari – ayollar, bolalar uylarga qamab yoqib yuborilar, töda-töda qilib suvga çöktirilardi.

Har ikki tomonda raqibining bunday şafqatsizliklari haqida minglab hujjatlar töplangan va ommaga oşkor qilingan.

1950 yilning sentabridayoq Şimoliy Koreya uruşning bu bosqiçida mağlub bölişi aniq bölib ulgurgandi. Bu paytga kelib kommunistik rejim uzil-kesil hokimiyat tizginini öz qöliga olgan Xitoy va uning rahbari Mao Tszedun ittifoqçilarning 38-paralleldan har qanday şaklda oşib ötişini Xitoyga qarşi agressiya sifatida qabul qilişini hamda öz davlatining bu uruşga qöşilişini aytib dağdağa qildi. Ammo AQŞ prezidenti Garri Trumen Maoning bu sözlarini real harakatlarga olib kelmaydigan şunçaki qörqitiş deb baholadi.

Biroq AQŞ qöşinlari Şimoliy Koreya çegaralarini bosib ötgan 8 oktabrdayoq Mao Xitoy qöşinlarini çegaraga yondoş öz hududlariga töplay boşladi va çegaradan ötib, keyingi harakatlarga tayyor turişni buyurdi. Şuningdek, Xitoy rahbari bu vaziyatda qanday yöl tutiş böyiça SSSR bilan muzokaralar ötkazişga kirişdi.

Mao Tszedun Stalinga yöllagan maktubida «Agar biz AQŞ va ittifoqçilarining Koreya yarimorolini zabt etişlariga yöl qöyib bersak, tez orada ularning Xitoyga ham uruş oçişlariga tayyor turişimiz kerak böladi» degandi.

Öz navbatida Trumen ham vaziyatni «Biz Çikago, Nyu-Orlean yoki San-Frantsiskoda jang qilmaslik uçun ham Koreya yarimorolida harbiy harakatlar olib bormoqdamiz», deya izoh beradi.

Mao Stalindan yordam kutib, Xitoy kuçlarini 13 oktabrdan 19 oktabrga qadar uruşga kirişdan töxtatib turdi.

Ammo Ikkinçi Jahon uruşida ğolib bölgan bölsada, öta katta talofatlar bilan çiqqan SSSRning yana bir mantiqsiz uruşga oçiqdan-oçiq qöşilişi töğri bölmasligini Stalin yaxşi anglab yetardi.

Qolaversa, prezident Trumen general Vandebergga agar sovetlar ittifoqi uruşga öz kuçlarini taşlaydigan bölsa, Sibirdagi harbiy bazalarni yadro quroli bilan bombardimon qiliş imkoniyatlarini körib çiqiş haqida topşiriq bergandi.

Şunday bölsada, SSSR hududdagi öz mafkurasining barbod bölişiga ham jim qarab tura olmasdi. Stalinning maxfiy buyruğiga köra aniq soni ma'lum bölmagan köplab harbiylar turli niqob ostida yarimorolga jönatila boşlandi. Şuningdek, «Mig-15» samolyotlari havodan turib AQŞning «F-80» samolyotlarini tutday tökişga kirişdi.

AQŞ generallari havoni boy berayotganlarini tuşunib, zamonaviy «F-86» samolyotlarini ham jangga taşladilar – Koreya osmonida haqiqiy qirğinbarot boşlandi.

Mao ham qarab turmadi. 1950 yilning 25 oktabrida Xitoyning 270 ming kişilik qöşinlari avval BMT kuçlari mudofaasini yorib ötib, AQŞ qöşinlarini kunpayakun qilib taşladi. KXDR va Xitoy yagona kuçga aylanib, qarşi hujumga ötdi va heç qança vaqt ötmay – 1951 yilning 4 yanvaridayoq Seul qayta zabt etildi. AQŞ kuçlarini boşqarayotgan general Uoker avtohalokat natijasida halok böldi va ittifoqçilar ham ruhan, ham jismonan tang ahvolga tuşib qoldi.

Ayni şu kunlarda AQŞ hukumati mutlaqo jiddiy tarzda yadro qurolini işga soliş haqida rejalar tuzişga kirişdi. Vaziyat oğirlaşgani uçun ittifoqçilar zudlik bilan yangi qöşinlar taşlaşga majbur böldi va endi uruş kiçik hududdagi haqiqiy qirğinga aylanib ketdi. Birgina Imjingan daryosi böyidagi bir hafta davom etgan janglarda ittifoqçilar tomonidan 20 ming kişi yoki ölgan, yo asirga tuşgan bölsa, Xitoy tomoni 70 ming askaridan ajraldi.

1951 yilning iyuniga kelib, har ikki tomon bu uruşda ğolib bölişi mumkin emasligini anglab yeta boşladi va jangovar harakatlar birmunça susaydi. Şunga qaramay Şimol ham, Janub ham milliondan ortiq askarni şay holda saqlab turardi.

1951 yilning 8 iyulida tomonlar Keson şahrida sulh uçun töplanişdi. Qiziği şundaki, sulh böyiça muzokaralar keçayotgan vaqtda ham hududlarda şafqatsiz janglar keçayotgandi. Muzokaralar yirik janglarni vaqtinçalik töxtatgan bölsada, ikki tomonning ham qurollari yana ikki yildan ortiq vaqt mobaynida tinmadi. 

1952 yilning 4 noyabrida Duayt Eyzenxauer AQŞ prezidentligiga saylandi va saylovoldi va'dasi – koreys uruşini töxtatiş çoralarini izlay boşladi. Ammo haqiqiy imkoniyat 1953 yil 5 martida, Stalin ölimidan keyin paydo böldi. SSSRning yangi hukumati bu uruşni töxtatişdan juda manfaatdor edi.

1953 yilning 27 iyulida öt oçişni töxtatiş böyiça kelişuvga erişildi. Qiziq tomoni, unga bugungi kunda demokratik davlat sifatida qaraladigan Janubiy Koreyaning öşa paytdagi rahbari Li Sin Man uruş davom etişi kerakligini ta'kidlab, imzo çekişdan boş tortdi va janub tomonidan BMT kuçlari vakili sifatida general Klark kelişuvni imzoladi.

Bu kelişuv ikki Koreyaning uruşga qadar çegaralarini qayta tiklaş va bir-birlariga öt oçmasligini aks ettirsada, amalda tinçlik şartnomasi emasdi.

Tinçlik şartnomasiga keyinçalik ham erişişning imkoni bölmadi va Şimol hamda Janub bugungi kungaça uruş holatini saqlab turibdi.

Bugungi kunda oçiq siyosat va iqtisodni qöllagan Janubiy Koreya dunyoning eng rivojlangan davlatlaridan biriga aylangani holda, Şimoliy Koreya öziga kommunistik mafkurani taqdim qilgan SSSR degan davlat tarqab ketganiga qaramay, totalitar rejimdan voz keçmadi.

Hozirda 70 yillik sulolaning navbatdagi vakili Kim Çen In tinçlik yölida ança-munça sammitlar uyuştirgan bölsada, hanuz raketa sinovlaridan voz keçmagan. Hatto turli davlatlarning uzoq yillik iqtisodiy sanksiyalari ham KXDRni tutgan yölida qaytara olmadi.

Köpçilik «Nahotki şunça qudratli mamlakatlar birgalaşib kiçik bir davlatni yenga olmasa?», degan savolni berişadi. Bir neça sabab tufayli amalda buning iloji yöq.

1. Xitoy va Rossiya KXDRdagi tuzum qulab, janubdagi AQŞ kuçlarining öz çegaralariga kelib qolişlariga har qanday yöl bilan qarşilik qiladi;

2. KXDR va Koreya Respublikasi örtasidagi siyosiy, maişiy, iqtisodiy tafovut şunçalik ulkanki, agar hamma qurollardan voz keçilib, döstona birlaşuv bölgan taqdirda ham şimol öz «yuki» bilan janubning şunça yillik taraqqiyotini osongina yöqqa çiqarib qöyişi mumkin;

3. Kim Çen In tinçlik yölidagi qadamlariga qaramay asosiy quvvati – yadro qurolidan voz keçmagan. Bu vosita bilan hazillaşiş yaxşilikka olib kelmaydi;

4. Qaçonlardir bir jonu-bir tan bölgan ikki davlat va xalq özi tutgan yöldan şunçalar olisga ketib qolganki, endi ularni yagona mafkura ostida birlaştirişni heç kim tasavvur qila olmaydi;

5. Koreya muammosi saqlanib turişidan manfaatdor kuçlar bor. Çunki ziddiyat bölgan hududga harbiy kuçlar olib kiriş, öziga oğdiriş va ta'sir doirasini oşiriş imkoniyati tuğiladi.

Joriy yil davomida AQŞ prezidenti Donald Tramp Şimoliy Koreya rahbari Kim Çen In bilan bevosita uçraşdi va qator muzokaralar ötkazdi.

Şuningdek, Janubiy Koreya yetakçisi Mun Çje In ham KXDR yetakçisi bilan tarixiy sammitlar uyuştirişga muvaffaq böldi. Umuman, yuzlab davlatlarning yuzlab rahbarlari kunora uçraşib yurgan hozirgi davrda Şimoliy Koreya bilan ötkazilgan har qanday muzokara hamon «tarixiy» degan maqomni saqlab turibdi.

Ma'lumot uçun: Şimoliy Koreya rahbari Kim Çen In quyidagi rasmiy lavozimlarga ega:

1. KXDR oliy rahbari;

2. KXDR mehnat partiyasi boş kotibi;

3. Oliy boş qömondon;

4. Davlatning qarorlar qabul qiluvçi boş organi – Prezidium va siyosiy byuro a'zosi va bevosita rahbari;

5.  Markaziy harbiy komissiya raisi;

6. Harbiy unvonlari: A. 2010 yilning 27 sentabrida armiya generali. B. 2012 yilning 18 iyulidan armiya marşali.

Bular rasmiy unvonlar. Ammo şimolda yaşovçi koreys xalqi öz rahbarini turli nomlar bilan uluğlaydilarki, ular rasmiy unvonlardanda kuçliroq jaranglaydi:

1. «Porloq yulduz»;

2. «Beqiyos birodar»;

3. «Harbiy sohada daholarning dahosi»;

4.  «Xalq otasi»;

5. «Hurmatli (eng yuqori, aqlli, yagona, sevimli...) rahbar»;

6. «Qimmatli ota»;

7. «Kommunistik kelajak quyoşi»;

8. «Davlatlar birlaşuvi kafolati»;

9. «Yölçi yulduz»;

10. «Davlat va millatning buyuk dohiysi» va boşqa bir qator atamalar.

Abror Zohidov