«Katta ikkilik»: 2019 yilda AQSh va Xitoy munosabatlarida nimalar yuz beradi

2018 yilgi asosiy geosiyosiy voqeaga zamonaviy dunyodagi eng qudratli ikki davlat - AQSh va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshilikning kuchayishi aylandi. Ushbu keskinlikning eng muhim jihati sifatida Vashington tomonidan e'lon qilingan savdo urushi, shuningdek, ko‘pchilik Cherchillning Fulton nutqi bilan taqqoslashni boshlagan, Gudzon institutida Qo‘shma Shtatlar vitse-prezidenti Maykl Pensning oktabr oyidagi nutqini keltirish mumkin. Kirib kelgan 2019 yil ikki qudratli davlatning o‘zaro aloqalarida yanada qiyin davrga aylanishi ehtimoldan yiroq emas.

Yangi Xitoy

O‘tgan yili Amerika-Xitoy munosabatlarida namoyon bo‘lgan «yangi normallashuv» uchta kuchning birlashishi natijasi bo‘ldi.

Birinchidan, bu Pekinning xalqaro maydondagi ishonchli xatti-harakati, u Xitoy global qudratli mamlakatga aylangani, milliy kuch jihatidan faqat AQShga imkoniyatni boy berayotgani tufayli yuz berdi. Bunday xatti-harakatlar Janubi-Xitoy dengizidagi sun'iy orollarni yaratish va ularni Xitoy floti uchun asos punktlarga aylantirish, Xitoy Xalq ozodlik armiyasining Jibutidagi birinchi xorijiy bazasi paydo bo‘lishi, Xitoy kompaniyalarining global kengayishi, xususan, Huawei va Alibaba kabi texnologik gigantlar faoliyati, shuningdek, «Bir kamar, bir yo‘l» dasturi doirasidagi investitsiyalarda aks etgan. Xalqaro maydonda Pekinning nisbatan qattiq va ishonchli siyosati odatda Xitoy kommunistik partiyasi bosh kotibi Si Tszinpin nomi bilan bog‘liq bo‘lib, u 2017 yil oxirida partiya va davlat rahbari lavozimiga ikkinchi besh yillik muddatga qayta saylandi hamda XXRni boshqarishda muddatlar cheklovi bekor qilinishiga erishdi. Biroq, Sining «kamar, yo‘l» yoki «Mushtarak taqdir hamjamiyati» kabi shaxsiy tashabbuslariga qaramasdan, bosh kotib hech qanday yangi narsa qilmayapti: Xitoy undan avvalgi rahbarlar paytida ham Janubi-Xitoy dengizidagi pozitsiyalarini faol mustahkamlagan, qurolli kuchlarni rivojlantirgan, «milliy chempionlar» mushaklarini ko‘rsatgan, jumladan, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanuvchi kiberjosuslik yordamida ham (har holda, Amerika hukumati vakillari shunday demoqda). Shunchaki, Si davrida son jihatidan o‘zgarishlar sifatga ko‘chdi, o‘ziga ishonchi baland yetakchi rahbarligidagi kuchli Xitoy esa endi faqat yirik rivojlanayotgan mamlakat deb hisoblanmayapti.

Ikkinchi omil - Xitoyning Amerikaga nisbatan munosabati o‘zgarishi, u XXR AQShga to‘g‘ridan-to‘g‘ri global raqibga aylangani bilan bog‘liq. Xitoy rivojlanib, Amerika yetakchiligiga chaqiriq tashlamagan bir paytda, AQSh Xitoyning jahon tizimiga integratsiyalashuvi Vashington boshchiligidagi liberal dunyo tartibini mustahkamlashga hissa qo‘shadi, deb hisoblagan. Amerika korporatsiyalari Xitoyda juda katta pul ishlab topishgan, Pekin tomonidan AQSh davlat obligatsiyalari sotib olinishi esa tashqi qarzni qulay ravishda oshirish va Amerika o‘rta sinfining iste'molini kengaytirish imkonini berdi. Biroq, agar avval Xitoyning iqtisodiy rivojlanishi Amerikaga katta foyda keltirgan bo‘lsa, XXI asr boshiga kelib, Xitoy tobora Qo‘shma Shtatlar bilan raqobatlasha boshladi. Raqobatning asosiy maydoni - dunyodagi kuch muvozanatini aniqlab beradigan texnologik yetakchilik. AQSh, umuman olganda, bunday raqobatga qarshi emas, ammo ular Xitoy raqobat kurashida nohalol uslublar, jumladan, kiberjosuslik, ichki bozorga kirishni cheklab qo‘yish, shuningdek, «milliy chempionlar» uchun keng ko‘lamli davlat qo‘llab-quvvatlovi dasturlaridan foydalanayotganidan norozi. Pekinning Sharqiy Osiyoda o‘ziga harbiy-siyosiy hukmronlikni ta'minlashga urinishi, u yerdan AQShni siqib yubormoqchi bo‘layotgani esa juda sezilarli bo‘ldi. Natijada, 2018 yilda Amerikada harbiy va texnologik sohalarda Xitoyni bosib turish, AQSh va XXR iqtisodiyotlari o‘rtasidagi o‘zaro qaramlikni buzishga qaratilgan siyosatga asoslangan keng miqyosli ikkipartiyaviy konsensus paydo bo‘ldi.

Nihoyat, AQSh va XXR o‘rtasidagi munosabatlarni yomonlashtirgan uchinchi omil - prezident Donald Tramp. Uzoq vaqt davomida, o‘zining siyosiy faoliyatini boshlashdan oldin, u Xitoyni AQShning ko‘plab iqtisodiy muammolari manbai deb bilgan. Prezident o‘z ma'muriyatida yuqori lavozimlarga tayinlagan shaxslar ham shunga ishonadi. Trampning Xitoyga qarshi siyosati yuziga prezidentning savdo masalalari bo‘yicha maslahatchisi Piter Navarro aylandi, biroq boshqa yuqori lavozimli amaldorlar ham o‘z pozitsiyasini yashirmayapti. Prezident va uning jamoasi ko‘p tomonlama institutlar imkoniyatlaridan Xitoy yo‘nalishida foydalanishni istamasligi (Barak Obama esa buning aksini qilib, Trans-Tinch okeani hamkorligini yaratgan) hisobga olinsa, XXRdan importga bojlar Vashington qo‘lidagi asosiy vositaga aylandi. Boshqa bir vosita Eron va KXDR singari davlatlarga qarshi Amerika sanksiyalari bo‘lib, ular AQShga Xitoy kompaniyalarini ta'qib etishga imkon beryapti (hozircha Huawei va ZTE kabi telekommunikatsiya kompaniyalari shunday yondashuv nishoniga aylandi). Trampning Xitoyga qarshi instinktlaridan tashqari, Amerika prezidenti xarakteri va dunyoqarashining boshqa jihatlari ham - oldindan aytish murakkabligi, tez qaror qabul qilishi, AQSh fond bozoriga haddan tashqari katta e'tibor, shuningdek, maxsus prokuror Robert Myullerning surishtiruvi bo‘yicha qo‘rquv - Vashington va Pekin munosabatlari trayektoriyasi uchun muhim.

Siyosiy savdo

Bu omillar 2019 yilda ham davom etadi. Xitoy shu darajada qudratli davlatga aylandiki, hatto Pekin xohlagan taqdirda ham bir zumda ko‘rinmay qola olmaydi. AQShda Xitoyga nisbatan shakllangan konsensus hech qayerga yo‘qolmaydi, Tramp esa Tramp bo‘lishdan to‘xtamaydi.

O‘tgan yil Vashington va Pekinning sulh tuzishi bilan yakunlandi: XXRdan import ko‘plab bandlariga e'lon qilingan Amerika tariflari (10-25 foiz) muzlatildi, Xitoy bunga javoban Amerika avtomobillariga bojlarni pasaytirdi va AQShdan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari sotib olishni qayta tikladi. Tomonlar «katta kelishuvni» rasmiylashtirish to‘g‘risida muzokaralarni boshladi, bunga 90 kun berildi (dekabr oyi boshidan boshlandi, biroq dedlayn muddati siljishi mumkinligi istisno etilmaydi). Pekin yon bosishga borishga tayyorligini namoyish etishga faol harakat qilmoqda, ammo jiddiy narsalardan voz kechishni istamayapti, eksportni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha o‘z davlat dasturlariga kosmetik o‘zgarishlar kiritmoqda. Trampning o‘zi birinchi navbatda AQSh fond bozori reaksiyasiga qarayapti. Prezident Uoll-stritga Xitoy bilan savdo urushi yoqmayotganini tushundi, u o‘z Twitter’ida g‘alaba e'lon qilishi mumkin bo‘lgan holatni qidirmoqda.

AQSh-Xitoy muzokaralari natijalari ularning yakunini taxmin qilish uchun juda ko‘p holatlarga bog‘liq. Amerika tomonida eng ko‘p noma'lumlari. Bu yerda ham Trampning o‘zgaruvchanligi, ham bosh muzokarachi Robert Laytgayzerning Xitoyga qarshi kayfiyati, ham Myuller komissiyasining ish jadvali bor. Agar maxsus prokuror yaqin vaqt ichida o‘z xulosalarini e'lon qilsa va ularda Tramp qonunlarni buzganini bildiruvchi aniq dalillar bo‘lsa, unda prezidentda jamoatchilik e'tiborini tashqi qo‘zg‘ovchi omillarga qaratish uchun yaxshi imkoniyat paydo bo‘ladi. Xitoy bu borada - ideal nishon.

1 yanvar kuni ish boshlagan kongressning yangi tarkibi ham noaniqlikni oshiradi. Oraliq saylovlardan so‘ng, respublikachilar vakillar palatasi ustidan nazoratni yo‘qotdi, undagi ko‘plab qo‘mitalarni antitrampchilar boshqarmoqda. Yakunda kongress kamroq layoqatli, biroq juda shovqin-suronli bo‘ladi. Bu, ko‘plab qonun chiqaruvchilarning Xitoyga qarshi kayfiyati e'tiborga olinsa, AQSh va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlarga ta'sir qiladi.

Albatta, Xitoyning harakatlari ham muhim rol o‘ynaydi. Hozircha Si Tszinpin va uning jamoasi Trampni tinchlantiruvchi taktikani tanlashdi hamda AQSh prezidentiga bosimi natijalar berayotgani va Xitoy yon bosayotganini his etishiga harakat qilmoqdalar. Biroq, Xitoy yetakchisi cheksiz imtiyozlarga bora olmaydi: hokimiyatni mustahkamlaganiga qaramasdan, u partiya va mamlakatdagi o‘z hurmatini saqlab qolishi kerak. Shuning uchun u qizil chiziqlardan tashqariga chiqa olmaydi, boz ustiga, Xitoy rahbariyati mamlakatni superkuchga aylantirish siyosatidan voz kechmoqchi emas. 2019 yil may oyida Si «Bir kamar, bir yo‘l» forumini o‘tkazadi, bu Pekinning global ambitsiyalari tanqid ostiga olinishiga olib keladi. Bundan tashqari, Pekin qattiq munosabat bildirishga majbur bo‘ladigan holatlar, masalan, yaqinda Kanadada Huawei vitse-prezidenti Men Vanchjouning hibsga olinishi kabi voqealar ikki mamlakat o‘rtasidagi munosabatlarga ta'sir qilishi mumkin.