«Farğona tong otgunça...» yoki fermerning arz-dodlari öziga «töqmoq» bölib qaytgani haqida
|16:30 / 01.07.201950 05416 min
Farğona viloyati, Qöştepa tumanida faoliyat yurituvçi «Olimboy hoji» çorvaçilik fermer xöjaligidagi mavjud muammolar haqida maqolalar e'lon qilganimizdan keyin tuman hokimligi zarur çoralarni körib, ahvolni önglaşga harakat qiladi, degan umidda edik. Ammo...
Keling, avvalo, hammasini bir boşdan qisqaça eslab ötaylik.
«Olimboy hoji» çorvaçilik fermer xöjaligi rahbari Abdumannob Qosimov 2018 yilda bankdan katta miqdorda kredit olib, Germaniyadan 99 boş naslli qoramol xarid qilgan. Bu qoramollar Qöştepa tumaniga yetib kelgaç, fermer haqida televideniye, davriy va internet naşrlarida xabarlar tarqatilgan. Öşa kunlardagi maqtov va olqişlardan tuman rahbarlari hamda soha mutasaddilari ham benasib qolişmagan. Ular mazkur ezgu işni allaqaçon manzilli dasturga kiritib qöyişgan edi. Şu bois fermer xöjaligiga ozuqa yetiştiriş uçun yer maydoni ajratilsa maqtov ustiga maqtov yoğilgan bölardi. Biroq beçora fermer negadir özi kutgan munosabat va muomalaga loyiq körilmadi. Gap şundaki, mutasaddilar unga yer maydoni ajratib berişni avvaliga paysalga solişdi, oxiri uning «ovozi» şu bilan öçsa, öça qolsin, degandek, hosil olişga öta nobop yerni «tortiq» qilişdi. Örtaça boniteti 43 ball bölgan jami 59,8 gektar yerni ular juda hosildor va suğorişga qulay, deb maqtaşdan uyalişmadi.
Holbuki, öşa yerda avvalgi yillarda dehqonçilik qilgan «Muattar zamin ziynati» hamda «Qöştepa Buvayda hamkori» fermer xöjaliklari paxta va ğalladan közlangan hosilni ololmasdan kuyib ado bölişgan ekan. Xususan, 2017 yilda «Muattar zamin ziynati» fermer xöjaligi «hosildor» yerdan 42,7 tonna örniga zörğa 11,3 tonna paxta olgan. «Qöştepa Buvayda hamkori» esa 2018 yilda 28 tonna örniga zör-bazör 9,8 tonna paxta olgan xolos.
Bunday raqamlar çorvador fermerga ajratilgan yer maydonining naqadar «hosildor» ekanidan dalolat berib turibdi. Buni tuman mutasaddilari ham yaxşi bilişardi. Lekin nimagadir tuman hokimligi zaxirasida boşqa yer maydoni mavjud emasdek, öşa yerni Abdumannob Qosimovga «ötkaziş»ga harakat qilaverişdi. U esa viloyat hokimi Şuhrat Ğaniyevning qabuligaça bordi. Viloyat rahbari Qöştepa tumani hokimiga mazkur fermer xöjaligining mavjud ğalla maydonini çorvaçilikka ötkaziş haqida tegişli topşiriq berdi. Viloyat hokimining bu topşiriği bajarilganida keyingi maşmaşalar umuman kelib çiqmasdi. Biroq tuman hokimi I. Novikov öz bilganidan qolmadi va «Xohlasangiz şu, aks holda yerni taşlab, qoramollarni olib ketavering» degan ma'noda avvalgi fikrida qat'iy turib oldi.
Mavzuga oid
Bu holat nimalarga olib keldi?
«Olimboy hoji» fermer xöjaligiga tegişli bölgan 36 boş qoramol ozuqa yetişmasligi natijasida nobud böldi. Ularning har biri 2 ming 70 yevrodan xarid qilingan edi. Fermer qança ziyonga botganini çamalab kördingizmi?
Endi bu yoğini eşiting. Abdumannob Qosimov zora ahvol özgarib qolsa, degan umid bilan Kun.uz internet naşriga murojaat qildi. Biz masalaning mohiyatini örganib, tahliliy-tanqidiy ruhdagi maqolalarni saytimizda e'lon qildik. Zotan, bugungi kunda tadbirkorlarni, xususan, köp tarmoqli fermer xöjaliklari faoliyatini yölga qöyişga urinayotgan fermerlarni qöllab-quvvatlaş barçamizning oldimizda turgan muhim vazifadir. Muhtaram Prezidentimizning şaxsan özlari bu boradagi ezgu işlarga boş-qoş bölmoqdalar. Şu bois Qöştepa tumani hokimligi ham fermerning holatini töğri tuşunib, vaziyatni önglaşda yordam beradi, deb öylagandik. Afsuski, hammasi buning teskarisi bölib çiqdi. Ya'ni, tuman hokimi I. Novikov tadbirkor fermerning oğirini yengillatiş uçun yeng şimariş örniga unga bosim ötkazişga kirişib ketdi. Tekşir-tekşirlar boşlandi. «Piçoqqa ilinadigan» ayb topilmagaç, şaxsan tuman hokimining özi fermer ustidan ma'muriy sudga arz qildi! Uning yoniga qişloq xöjaligi işlari böyiça örinbosari Erkayor Ğofurov ham qöşildi. U fermer ustidan arz qilib, «tuhmat orqali mening şa'nimni yerga urdi», degan da'vo bilan çiqdi. Ma'muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksning 40-moddasiga köra, bila turib yolğon, boşqa bir şaxsni şarmanda qiluvçi uydirmalarni tarqatiş tuhmat hisoblanadi. Mazkur kodeksning 41-moddasiga köra, şaxsning şa'ni va qadr-qimmatini qasddan kamsitiş haqorat sanaladi.
Savollar tuğiladi:
1-savol: Tuman hokimi I. Novikov tadbirkor-fermerning yer maydoni töğrisidagi haqli e'tirozlari va arz-dodlariga umuman quloq solmagan. Mavjud holat haqida tahliliy-tanqidiy maqolalar naşr qilingaç, darrov fermerning «tanobini tortib qöyiş» yöllarini izlagan. Unga bosim ötkazilgan, tumandagi turli idoralar fermer xöjaligining moliyaviy faoliyati yuzasidan tösatdan tekşiruvlar boşlab yuborişgan. Bu bilan qanoatlanmagan tuman hokimi oxiri öylay-öylay ma'muriy sudga da'vo qilgan. Holbuki, u fermer tuşib qolgan öta oğir vaziyatni puxta örganib çiqib, unga yordam körsatiş, oğirini yengillatiş çoralarini körişi kerak emasmidi? Axir fermerning har biri 2070 yevroga sotib olingan 36 boş qoramoli nobud böldi-ku?! Bunday ayançli holatga befarq qaragan, tomoşabin bölib turgan hokim qanday bahoga loyiq?
2-savol: Tuman hokimi örinbosari Erkayor Ğofurov da'vo işi körib çiqilgan ma'muriy sud majlisida fermer xöjaligining açinarli holati haqidagi tanqidiy maqolalar özining kelajagiga salbiy ta'sir ötkazişini alohida ta'kidladi. Xöp, şunday ham bölsin, lekin u kelajagi haqida şunçalar qayğurar ekan, nima uçun öziga bevosita taalluqli bölgan masalaga panja orasidan qarab keldi? Qoramollari nobud bölib, kundan kunga işlari çappasiga ketayotgan fermerning arzi-dodlari mutasaddi sifatida uni zarraça taşvişga solmaydimi? Axir fermer nasldor qoramollarini boqiş uçun ozuqaga, şu ozuqani yetiştiriş uçun ekinbop yerga muhtojligi uni umuman qiziqtirmadi. Uni bu masalaga befarq emas ham deylik, biroq şu kungaça fermerning dalasiga neça marta bordi-yu, qanday amaliy yordam körsatdi?
Holbuki, Abdumannob Qosimov ham dalasida paşşa qörib ötirgani yöq. Har kuni işlaydi, davlatga paxta va ğalla yetiştirib beradi. Agarda çorva ozuqasi uçun ajratilgan yer maydonida hosil yetiştirişning imkoni bölganida şijoatli fermer rahbarlarning eşigiga boş urib yurmasdan, qöliga ketmonini olib, allaqaçon dalasiga çiqib ketmasmidi? Çunki u çorvaçilikda ozuqa yetiştiriş uçun har daqiqa ğanimatligini juda yaxşi biladi. Bugun ekmasa, ertaga çorvasi oç qolişi ham unga oydek ravşan. Lekin qani edi, tuman hokimligi ajratgan yer maydoni ekişga yaroqli bölsa?! Şuni bila turib, masalaga befarq qaragan, fermerning «unini öçiriş»ga hissa qöşiş uçun yeng şimargan hokim örinbosariga nima ham deyiş mumkin?
3-savol: Tuman rahbarlari haqiqatni özlariga nisbatan tuhmat deb tuşunişar ekan, nega endi Qosimovga noörin bosim ötkazişga urinişmoqda? Nima uçun ular dastavval fermerning ayançli holatini haqiqiy jonkuyar rahbar sifatida ipidan-ignasigaça örganib çiqişmadi? Yaroqsiz yer maydonida hosil yetiştirişning iloji bölsa, nega buni özlari amalda körsatib beriş çorasini körişmadi? Heç yöği suv tarmoğini tortişda kömaklaşib, uning oğirini yengillatib berişsa bölardi-ku? Eng qiziği şundaki, da'vogarlar tuhmat va haqorat degani qonun böyiça nima ekanligini tuşunmasliklari sudda oydinlaşib qoldi.
4-savol: Tuman veterinariya bölimining boşliği Ubaydullo Tursunov sudda guvoh sifatida iştirok etgan bölsa-da, qoramollarning birin-ketin nobud bölişiga oid xulosasini «ozgina» özgartirib bayon qilişiga sabab nima? Gap şundaki, fermer öz vaqtida veterinarlarga murojaat qilgan. Ubaydullo Tursunov esa tegişli laboratoriya tahlillaridan xulosa yasab, bizga bergan intervyusida şunday degan:
«...Çorva hayvonlari nobud böla boşlagaç, viloyatda laboratoriya tahlillarini ötkazdik. Qayerga olib borsak ham bir xil taşxis – alimentar distrofiya. Bu – ozuqa yetişmasligini bildiradi. «Qoramollar nega nobud bölyapti?» degan savolga mutaxassislar bu holat yem-ozuqaning yetişmasligi oqibatida yuz berayotganini aytişmoqda».
E'tibor bering, Qosimovning naslli qoramollari ozuqa yetişmasligidan nobud bölayotgani ta'kidlanyapti. Holbuki, ma'muriy sudda Ubaydullo Tursunov avvalgi gaplariga «ozgina qöşimça» kiritdi, «strelka»ni fermer tomonga burib, hamma aybni unga yuklaşga uringandek tuyuldi. Ya'ni, sudda u qoramollarni töyimli ozuqa bilan ta'minlaş fermerning vazifasi ekanligini ta'kidladi. Sodda qilib aytganda, ozuqa yetişmasligida hokimning aybi yöqligini oçiq aytmasa ham, kosa ostida nimkosa körinişida «qistirib» ötdi.
Xöp, ozuqa yetişmasligida nobop yerni ajratib bergan hokim va boşqa mutasaddilarning aybi bölmasa, u holda fermerning özi qoramollarni atayin nobud qilib, öziga ön minglab yevro miqdorida zarar yetkazayotgan ekan-da? Bu qaysi mantiqqa töğri keladi?
5-savol: Qöştepa tuman içki işlar bölimi profilaktika inspektori tuman hokimi va örinbosarining şikoyatlarini örganişda bir tomonlama munosabatda böldi? U nimagadir tuman hokimidan tuşuntiriş xatini olgan. Lekin Abdumannob Qosimovdan tuşuntiriş xati olinmagan. Bunisi yetmagandek, fermer öziga tegişli da'vo işi oçilayotganidan vaqtida xabardor qilinmagan. Buni qanday tuşuniş mumkin? Profilaktika inspektori qonun talablarini bilmaydimi? Bilgan taqdirda, bunday yöl tutişga uni nima (kim) majbur qildi ekan?
Şu kabi savollarga javob topişga urinib, mazkur masalaga har tomondan qarab kördik. Lekin qançalik köp öylaganimiz sari turli xil taxminlar şunçalik köpayib boraverdi. Qonun esa taxminlarga tayanmaydi. Şu bois ma'muriy sud masalani har tomonlama körib çiqqaç, Abdumannob Qosimovni Ma'muriy javobgarlik töğrisidagi kodeksning 40-moddasida körsatilgan huquqbuzarlikni sodir etgan deb topdi va 33-moddasini qöllab, eng kam iş haqining 2 baravari miqdorida ma'muriy jarima qölladi.
Bu esa fermerning I. Novikov va E. Ğofurov haqida uydirmalar tarqatib, tuhmat qilgani isbotlandi deganidir. Aslida ham şundaymi? Fermer rahbarlarga murojaat qilib, menga ekin ekişga yaroqli yer beringlar, aks holda ozuqa yetişmasdan qoramollarim harom öladi, degani uçungina tuhmatçiga çiqarib qöyilişi qaysi qolipga siğadi? Adolat tarozisi qaysi tomonga oğib ketyapti? Biz qaysi zamonda, qanday jamiyatda yaşayapmiz?
Sudning qarori çiqqaç, Qöşepa tumani hokimi va boşqa mutasaddilarning köngli joyiga tuşgan bölsa tuşgandir. Bizni esa boşqa narsa öyga toldiradi. Agar mazkur tumanda boşqa bir fermer ham nimadandir norozi bölib, e'tiroz bildirsa, amaldorlar ustidan turli naşrlarga yoki yuqori taşkilotlarga arz qilsa, tuman hokimi yana şu «usul»ni qöllaydimi? Tadbirkorlar şaroitdan umuman nolimay, miq etmasdan işlayverişi kerakmi? Ular qulayliklarga, tuman hokimligining amaliy yordamiga munosib emasmi? Qiyin şaroitda ham quvonarli natijaga erişib, hokimga maqtov olib berişsa yaxşi-yu, oğir vaziyatga tuşgaç, hokimlikdan ozgina e'tibor va yordam sörasa, yomon bölib qoladimi?
Bir narsani unutmaslik kerak. Abdumannob Qosimovga ajratilgan yer maydonida dehqonçilik qilgan avvalgi fermerning aytişiça, öşa yerda suğoriş uçun bitta kartaga 23 kun vaqt ketadi. Bu fermer taşlama zovurni bir hafta dimlab suv çiqarişga uringan, har kuni suv talaşib, atrofidagi fermerlar bilan janjallaşaverib, zada bölgan. Oxiri 100 million sömga kuyib, 23 million qarz bilan çiqqan. Abdumannob Qosimov esa ayni paytgaça özi minib yurgan ikkita maşinasini sotib, puliga yem keltirib, qoramollarni oçlikdan asraşga uringan. Bunga ötgan yili 800 million söm miqdorida zarar körganini qöşsangiz, beçora fermerning xonavayron böliş xavfi ostida turganini yaqqol his qilasiz. Aslida u öziga qaraşli bölgan ğalla maydonini çorvaçilikka ötkazib berişlarini iltimos qildi, xolos. Bu iltimosning ortidan şunça ğalva kelib çiqqani har qanday kişini çuqur öyga toldiradi.
Eng yomoni şuki, sud qaroridan keyin ham fermerga boşqaça körinişda bosim ötkazişga kirişib ketilgan. Ya'ni, A. Qosimov mavjud ğalla maydonlarida yetilgan buğdoyni örib-yiğib oliş uçun kombayn söragan. Şu mazmunda tuman hokimiga ham, prokurorga ham murojaat qilgan. Lekin rahbariyat xuddi kelişib olgandek, unga kombayn ajratişni paysalga solmoqda. Bu esa fermerning işlari yana çappasiga ketişini anglatadi. Axir uning qoramollariga somon kerak. Buğdoyni örmasa, somonni qayerdan oladi? Mutasaddilar uning şu tarzda adoi tamom bölişini xohlaydilar şekilli...
Qonun barça uçun barobarmi, yoki hokim qonundan teparoqdami?
Sud raisining qarori odamni hayron qoldiradi. Demak, hokim Novikov öz vazifasini bajarişga mas'uliyat bilan harakat qilmasa, tuman rivoji uçun hissa qöşmoqçi bölgan çorvadorga şaroit qilmay, unga bosim ötkazsa, sustkaşlik qilsa ham «oppoq» bölib qolaveradi. Öz lavozimi nuqtai nazaridan bajarişi kerak bölgan işga loqaydlik qilgani uçun rahbarni tanqid qilgan fuqaro «qonunbuzar»mi?
Darvoqe, Kun.uz saytida tanqidiy maqola çiqqaç, çorvador xöjaligida tekşir-tekşir boşlandi.
Bizda, «Viloyat, tuman prokuraturasi, sud, içki işlar bölimi faqat hokim tomonidan ariza tuşsa bel boğlar ekan», degan tuşunça paydo böldi. Taajjub... Farğona huquq-tartibot idoralari tuman hokimi va uning örinbosari Özbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 144-moddasi ikkinçi qismiga köra şaxsni murojaat qilgani munosabati bilan yoxud bildirilgan fikri va murojaatidagi tanqidi uçun ta'qib etiş jinoiy javobgarlikka tortişga sabab bölişini, buning uçun uç yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan boğliq jazo qöllanilişi mumkinligini bilişarmikan...
Aslini olganda, tadbirkorni turli xil sun'iy tösiqlar bilan ezgu işidan bezdiriş holatlari yaqin ötmiş sarqiti sanaladi. Bunday «sarqitlar» bilan hanuz andarmon bölib yurgan amaldorlar esa oxir-oqibat çuçvarani xom sanagan bölib çiqişadi. Çunki Prezidentimiz ularni közni kattaroq oçişga, atrofdagi voqea-hodisalarni çuqur tahlil qilib, tadbirkorlarga barça qulayliklarni yaratib berişga undayapti. Hozir mudrab ötiradigan payt emasligini bot-bot eslatyapti. Afsuski, ayrim joylarda, xususan Farğona tomonlarda haligaça uxlab yotgan hokimlar ham bor ekan. Ular qaçon uyğonişadi?..
Bu bilan biz qurayotgan huquqiy-demokratik davlatning asosiga putur yetmaydimi?
Alqissa, hozirça çorvador haq bölsa ham nohaq bölib turibdi. Hokim buva esa, uni jazoga torttirganidan xursand. Molxonada esa qoramollar ozuqa yöqligidan nobud bölmoqda.
Haqiqatni egib, bukib, çambarak qilsa bölişini kördik. Lek, sindira olişmaydi. Özbekiston Respublikasi Oliy sudi, Respublika Boş prokuraturasi voqeaga öz e'tiborini qaratişidan katta umidimiz bor.
P.S. Hozir esa çorvador taniş qöşiqni alam bilan hirgoyi qilib yuribdi, «Tor öldi Xaziniyga, Farğona tong otgunça...».
