Özbekistonda çiqindi muammosi: tölayotgan poligonlar, himoyalanmagan tabiat, yangi mexanizmga ehtiyoj
|22:50 / 24.07.201966 29613 min
Inson bir kunlik faoliyati davomida örtaça 1-1,5 kg çiqindi hosil qiladi. Qutiga taşlanganidan keyin xotiradan mutlaqo çiqib ketadigan oddiy baklajkaning keyingi taqdiri nima keçadi?
Çiqindi yöqolib ketmaydi, şunçaki «dafn qilinadi»
Qutiga taşlangan çiqindi öz manziliga yetguniça uç bosqiçni bosib ötadi. Har bir xonadondan çiqqan çiqindilar dastlabki yiğiş punktlarida, ya'ni kvartal va mahallalardagi çiqindixonlarda töplanadi. «Maxsustrans» maşinalari ularni yiğib, qayta yuklaş stansiyalariga olib boradi. Toşkent şahridagi uçta ─ Yunusobod, Yakkasaroy va Yaşnobod tumanlarida qayta yuklaş stansiyalarida ulkan konteynerlarga ziçlab joylaştirilgaç, ular oxirgi manzil ─ Ohangaron poligoniga olib kelinadi. Çiqindilar uyumi soat sayin kötarilib, Yer sayyorasini qamrab olayotganini bu yerda qisman his qiliş mumkin. Poligondan videoreportaj tayyorlagan Kun.uz xodimlari bunga bevosita guvoh bölişdi.
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qiliş davlat qömitasi ma'lumotlariga köra, Toşkent şahridan olib çiqiladigan çiqindilar joylaştiriladigan Ohangaron poligonining hududi 59 gektar bölib, ötgan asrning 70-yillaridan beri faoliyat yuritadi. Mazkur poligon hududi 98 foizga çiqindi bilan tölib bölgan. Bir kunda Toşkent şahrining özidan 2000 tonnagaça çiqindi olib çiqiladi. Bu poligonga respublikaning boşqa hududlariga qaraganda ança katta hajmda çiqindi olib kelinsa ham, iş jarayoni ança primitiv tarzda olib boriladi.
Çiqindilarni qayta yuklaş va utilizatsiya qiliş DUK uçastka boşliği Abdusabid Nişonboyev poligonga keladigan çiqindilarning taqdiri bilan taniştirdi. «Bu yerga olib kelingan çiqindilar törtta katta qismga bölingan maydonlarga navbati bilan joylaştiriladi. Çiqindi tökiladi, mexanizatorlar buldozerlar orqali ularni surib, 2,5 metr qalinlikda yoyib çiqadi, ustidan tuproq bilan yopilib, rekultivatsiya qilinadi. Şu tarzda keyingi navbatdagi maydonga ötiladi», ─ deydi u.
Abdusabid Nişonboyev
Ekologiya qömitasining çiqindilar bilan işlaş sohasida işlarni muvofiqlaştiriş va taşkil etiş boşqarmasi boşliği Umarjon Abdullayev respublika böyiça mavjud poligonlar holati haqida ma'lumot berdi.
Mavzuga oid
─ Hozirda respublika böylab 221ta çiqindi poligoni mavjud bölib, ularning maydoni 0,5 gektardan 70-80 gektargaça boradi. Köpçilik poligonlarning foydalaniş muddati 20-30 yilni taşkil etadi. Bu poligonlarda çiqindini joylaştiriş talablariga öz vaqtida yetarli darajada e'tibor berilmagan holda iş olib borilgan. Yaqinda tasdiqlangan Özbekiston Respublikasida qattiq maişiy çiqindilar bilan boğliq işlarni amalga oşiriş strategiyasiga muvofiq, çiqindi poligonlarining holatini optimallaştiriş rejalaştirilgan. Unga köra, respublikadagi poligonlar soni qisqartirilib, 59tasi qoldiriladi. Xalqaro moliyaviy manbalar mablağlarini jalb etgan holda zamonaviy poligonlarni barpo etiş, qolgan poligonlarni me'yorlarga muvofiq rekultivatsiya qilib, yopiş közlangan. Dunyo tajribasidan ma'lumki, maişiy çiqindi poligonlari tölgaç, ularga gaz oluvçi trubalar örnatiladi va rekultivatsiya qilinadi. Ya'ni, çiqindi uyumlarining ustidan tuproq tortiladi, daraxt va ösimliklar ekib kökalamzorlaştiriladi hamda davlat yer fondiga qaytariladi.
Boşqarma boşliğining ma'lumot berişiça, Ohangaron çiqindi poligonini modernizatsiya qiliş işlari amalga oşirilmoqda.
─ Hozirgi kunda poligonni tartibga soliş maqsadida bir qança işlar amalga oşirilmoqda. Xususan, Osiyo taraqqiyot bankining kredit mablağlarini yönaltirgan holda mavjud poligonning oldida 30 gektar yer ajratilib, yangi, zamonaviy talablarga javob beradigan poligon quriş közda tutilgan. Hozirda mavjud poligonlardan farqli ölaroq, bu yerda tuproq qatlami va yerosti suvlariga çiqindilardan ajraladigan zararli moddalarni ötkazmaydigan himoya plyonkalari örnatiladi. Çiqindilardan hosil böladigan metan gazlarini qayta işlab, elektr energiya oladigan uskunalar örnatiladi. Hozirda işlab turgan Ohangaron poligoni esa Koreyaning Sejing kompaniyasi mablağlari asosida rekultivatsiya qilinib, unga örnatiladigan quvurlar orqali hosil bölgan metan gazlarini tortib oliş va elektr energiyasini oliş rejalaştirilgan.
Ekspert: «Bizda poligonlar yöq, çiqindi uyumlari bor xolos»
Gulçehra Nasirlayeva
«Aykan invest» konsalting kompaniyasi rahbari, mustaqil ekspert Gulçehra Nasirlayevaning Özbekistondagi çiqindi utilizatsiyasi va poligonlari holati xususidagi fikrlari bilan qiziqdik.
─ Utilizatsiya tizimi borasida jahon standartlariga yetişga hali ança bor. Ohangaron poligonidagi ahvol hali eng yomoni emas, undan ham yomonroqlarini respublikada köriş mumkin. Poligon belgilangan tartibda örab olingan bölişi, tarozilar örnatilişi, çiqindini utilizatsiya qiliş tizimi, yerosti suvlarining holatini aniqlaş böyiça filtratsiya tizimi yölga qöyilgan bölişi kerak. Lekin bu talablarga javob beradigan bironta poligonni respublikada uçratmadik. Ular juda ham yomon ahvolda. Poligon uçun belgilangan sanitar me'yorlar mavjud, har qanday çiqindixonani ham poligon deb aytiş töğri emas. Bizdagilar esa şunçaki çiqindi uyumi xolos. Ming afsuski, ular turli kasalliklarni tarqatuvçi manba bölib xizmat qilmoqda.
«Çiqindilarning atigi 10 foizi qayta işlanadi»
Umarjon Abdullayev
Ekologiya qömitasi vakili Umarjon Abdullayevning axborotiga köra, mamlakatda mavjud 80dan ortiq çiqindini qayta işlaş korxonalari bir yilda respublika böylab hosil böladigan çiqindining 10 foizini qayta işlaydi. Asosan PET (polietilinteraftalat, ya'ni plastik) idişlar, qoğoz mahsulotlari, qora va metall buyumlar qayta işlanadi. Mazkur korxonalar, aslida, köproq miqdorda çiqindini qayta işlaş quvvatiga ega. Ular öz quvvatidan töliq hajmda foydalaniş uçun Rossiya va Qozoğiston kabi çet mamlakatlardan ham qayta işlanadigan çiqindilarni sotib oladi.
Çiqindilarni qayta yuklaş va utilizatsiya qiliş DUK rahbari Rafael Mikulinning ma'lumot berişiça, Yakkasaroy çiqindilarni qayta yuklaş stansiyasida tajriba tarzida çiqindini saralaş tizimi yölga qöyilgan. Bir kunda u yerda 150-200 tonnagaça çiqindi saralanadi. Toşkent şahridagi işsiz, boşpanasiz, fuqarolik pasporti bölmagan şaxslar öşa yerda yiğilib, boşpana, ovqat, tibbiy xizmat bilan ta'minlanadi, oylik maoş ajratilgan. Ular plastik, sellofan, şişa, qoğoz, metalni alohida saralab olişadi.
Rafael Mikuli
«Bizda hozir aholi çiqindini saralab taşlamayapti. Aholi özi saralasa, iş ança kamayadi, poligonga boradigan çiqindining hajmi ham qisqaradi. 2028 yilgaça qayta işlanadigan çiqindi miqdorini 60 foizgaça yetkaziş vazifasi qöyilgan. Agar bir kunda Toşkent şahridan çiqayotgan 2000 tonna çiqindining 60 foizi saralanib, qayta işlanadigan bölsa, poligonda joy ham tejaladi, ular uzoqroq muddatga xizmat qiladi», ─ deydi u.
─ Yevropada hosil böladigan çiqindining 60 foizi qayta işlaşga jalb qilinadi. Çiqindilarni turlarga ajratib taşlaşda alohida konteynerlar ajratilgan. Bir neça yil oldin Toşkentda ham xuddi şunday konteynerlar tizimi yölga qöyilgan edi. Lekin tizim şunaqaki, çiqindi baribir bitta joyga olib borib taşlanadi. Ya'ni, har bir xöjalik çiqindini saralagani bilan ularning barçasi bitta maşinaga yuklab olib ketiladi va bitta poligonga joylaştiriladi.
Hozirda maişiy çiqindilar tarkibida çirimaydigan çiqindilar hissasi ortib boryapti. Çirimaydigan çiqindilar atrof-muhitni zararlaydi, özidan metan gazi çiqaradi. Bu esa, öz navbatida, iqlim özgarişlariga sabab böladi. Boşqa tomondan, bu çiqindilarga tijoriy nuqtai nazardan ham yondaşiş, uni qayta işlab, sotiş ham mumkin. Davlat, xususan, ekologiya qömitasi bu yönalişga köproq xususiy sektor vakillarini jalb qilişi lozim.
Germaniyada plastik va şişa idişlarni qabul qilib oladigan avtomatlar mavjud. Ular olgan baklajkasi evaziga belgilangan miqdorda çek beradi. Bu çek orqali dökonlarda öşa qiymatda xaridni amalga oşirişingiz mumkin. Bizning aholimiz uçun ham şunga öxşaş xizmatlar yölga qöyilsa, maqsadga muvofiq bölar edi, ─ deydi Gulçehra Nasirlayeva.
Çiqindi çiqaradigan gazlardan elektr energiya oliş mumkin, biroq...
Aksariyat odamlar sönggi manzilda yiğilgan çiqindilar yoqib yuboriladi, deb öylaydi. Poligon böylab «ekspeditsiya» çoğida har yerda mayda alangalarning borligiga, çiqindi uyumlari orasidan aççiq, qora tutun çiqayotganiga guvoh böliş mumkin. Lekin bu çiqindini yöqotiş maqsadida qilinmagan, balki tabiiy ravişda hosil bölmoqda. Poligon uçun mas'ul bölgan Abusabid Nişonboyevning aytişiça, ziçlab jamlangan çiqindining orasida metan gazi yiğiladi. U issiq ob-havo yoki yengil ta'sir natijasida ham alangalanib ketişi mumkin.
«Poligonda Yaponiya firmasining uskunalari bor. Ilgari ular çiqindidan ajralayotgan gazni yoqib, atmosferaga tarqalişining oldini olardi. Hozir bu jarayon töxtab qolgan, şuning uçun töplanib qolgan metan gaz miqdori ortib, alangalaniş hollari köpaygan», ─ deydi u.
Ekologiya qömitasi vakili Umarjon Abdullayev bu jarayonning töxtab qolganiga oydinlik kiritdi.
─ Yaponiya firmasi öz qurilmalari yordamida metan gazni yoqib yuboriş yöli bilan uning atmosferaga ajralişining oldini olgan. Bu zaharli gazlarning atmosferaga çiqişiga qarşi harakatni közda tutuvçi Kioto protokoli doirasida qilinayotgan edi. Kioto protokoli 2018 yildan töxtatilgani bois, bu loyiha ham töxtagan. Yapon firmasi bu qurilmalarni «Maxsustrans»ga ötkaziş böyiça muzokaralar olib bormoqda.Agar özimizga ötkazilsa, keyinçalik Koreyaning Sejing kompaniyasi mazkur işni davom ettiradi.
Ma'lum qilinişiça, çiqindi poligonlarini bunyod etişning sanitar-epidemiologik me'yorlari mavjud bölib, unga köra, poligonlar aholi turar joylari, ekin maydonlari, suv manbalaridan bir kilometr uzoqlikda joylaşişi kerak.
«Çiqindi poligonlari hozirgi kun talabiga javob beradigan tartibda qurilmagan. Aholiga yer ajratilişi natijasida ular tobora poligonga yaqin hududni egallab borgan. Ayrim poligonlarda me'yorlarga rioya qilinmagani uçun suv manbalari va ekin maydonlariga yaqinligi ma'lum böldi. Oxirgi ikki yil mobaynida bunday joylaşuvdagi poligonlarning faoliyati töxtatilib, yopib taşlandi», ─ deydi Umarjon Abdullayev.
Ekspert: «Çiqindi şunçaki ekologik muammo emas, undan tijoriy foyda oliş mumkin»
Mustaqil ekspert Gulçehra Nasirlayevaning fikriça, çiqindiga faqatgina ekologik muammo emas, balki tijoriy faoliyat prdemeti sifatida ham yondaşiş mumkin.
− Bugungi kunda bu foydali yönalişga aylanib ulgurgan. Xususiy korxonalar utilizatsiya bilan şuğullanib, qanday foyda olişi, bu faoliyatni boşlaş uçun qanday imtiyozlarga ega bölişini bilsa, utilizatsiya masalasini hal etişda hukumatga yordam berişi mumkin..
Afsuski, biz qöyilgan vazifalarni bajarişda qator muammolarga duç kelamiz. Maqsadlar bor, vazifalar belgilangan, faqat ularni bajariş bosqiçiga kelganda muammo tuğiladi. Bunday muammolar eng quyi böğindan tortib, idora va vazirliklar darajasida ham uçraydi. Zararli çiqindilarni utilizatsiya qiliş böyiça juda köp gapiriladi. Ammo katta zarar manbai bölgan elektr çiqindilar, misol uçun, batareykalarni yiğib olişning aniq mexanizmi mavjud emas. Batareykalarni kundalik hayotimizda juda köp işlatamiz. Ular Özbekiston hududiga köp olib kiriladi. Batareykaning har bir donasi tuproqqa katta zarar keltiradi, u özida oğir metallarni saqlaydi. Bu mavzu köp kötarilgan, uni hal qiliş kerakligini hamma biladi. Lekin aynan qanday hal qiliş böyiça mexanizm yöq. Hal qiluvçi vositalarni töğri tatbiq qilişni yölga qöyiş kerak, balki buning uçun xorijiy ekspertlarni jalb qiliş kerakdir. Strategiyada juda foydali punktlar keltirilgan. Lekin bu işlarni qanday va qay yönalişda amalga oşirişni öylab köriş zarur, − deydi ekspert.
Darhaqiqat, yana öşa gap: bizda qonunlar juda zör, faqat ularni işlatiş muammosi qoldi. Agar hammasi strategiyayu konsepsiyalarda belgilanganidek bajarilsa, xöp-xöp. Ammo yana sansolarlik, özibölarçilikka yöl qöyilsa, çiqindi uyumlari yaqin orada ostonamizga qadar yetib kelişi heç gap emas. Ayniqsa, nafaqat insoniyatning öziga, balki tabiatga ham ziyon yetkazadigan çiqindilar borasidagi muammolar «bilmabmiz», «körmabmiz» qabilidagi yondaşuvni qabul qilmaydi...
