Karantinda ötiriş uçun joy yöq. Yirik şaharlarda uysizlarning holi ne keçmoqda?
|17:28 / 16.04.202027 08117 min
Hozir deyarli butun dunyo karantinda ötiribdi. Uyda qolib, zaruratsiz köçaga çiqmaslik qayerdadir tarğib qilinayotgan bölsa, yana qayerlarda buyurilmoqda. Bunday holatda köçada tunaydigan uysizlarning ahvoli nima böladi? Ular karantinni qayerda ötkazişadi?
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Dunyoning barça yirik şaharlarida uysizlar topiladi. Ularning aksari odamlar gavjum joylarda ovqatga pul topiş uçun tilançilik qiladi va köçalarda yaşaydi. Bugun dunyo böylab yuz minglab ana şunday boşpanasiz odamlar koronavirusga qarşi «jangda» himoyasiz qolgan.
BBC hozirgi karantin kunlarida uysizlar duç kelayotgan muammolarning turli şaharlarda qanday hal qilinayotgani haqida hikoya qiladi.
Moskva. Hukumat tomonidan hozirça javob yöq
Moskvadagi uysizlarning karantin kunlaridagi eng muhim muammosi – qanday qilib bölsa ham oçlikdan saqlaniş.
«Karantin e'lon qilinişi munosabati bilan uysizlarga qisman oziq-ovqat tarqatib turgan manzillar va ularga nimadir berib turgan kafe va restoranlar yopildi. Şuningdek, karantindan avval savdo dökonlari, ovqatlaniş şoxobçalaridan çiqindi qutilariga turli yeguliklar çiqarib taşlanar va şu ham uysizlarning kuniga yarardi. Hammayoq yopilgaç, endi çiqindi qutilarida ham yeyişga heç vaqo yöq... Ayniqsa hozirgi karantin kunlarida. Tilançilik qilib odamlardan pul va oziq-ovqat söray deyişsa, köçalarda ham heç kim yöq. Şu sababli Moskvadagi tilançilarga, uysizlarga hozir juda qiyin», deydi «Miloserdiye» xayriya yordam xizmati matbuot kotibi Aleksandra Şibalina.
«Ilgari qutqaruv punktimizga kuniga 100-150 nafar odam kelib oziq-ovqat olardi. Bugun ular 200 nafarga çiqdi. Ularning aksari juda oç va holdan toygan holda keladi.
Avvallari uysizlarga yordam körsatiş punktlarimizda kuniga uç mahal ma'lum soatlarda oziq-ovqat tarqatardik. Endi karantin davrini va oziq-ovqatga muhtoj uysizlar köpayganini inobatga olib punktlarimizda ertalabdan keçgaça oziq-ovqat tarqatyapmiz», deb qöşimça qiladi Şibalina.
Karantin kunlari boşlanişi bilan «Noçlejka» xayriya fondi ham uysizlarga yordam beriş kölamini oşirdi va «Sen yolğiz emassan» aksiyasi doirasida Moskva va Sankt-Peterburg köçalarida, vokzallarida har bir nuqtada 60ta yelim paketga joylangan oziq-ovqat qoldiryapti. Unda çoy, konfetlar, şirinliklar, yarim tayyor ovqatlar, konserva va antiseptik mahsulotlari solingan.
«Noçlejka» fondi ijtimoiy masofaga rioya qilgan holda uysizlarga yordam bermoqda
PYOTR KOVALEV\TASS
Mavzuga oid
«Noçlejka» xayriya fondi uydan xarid uçun dökonlarga, dorixonalarga çiqayotgan va işga borayotgan odamlarga murojaat qilib, karantin şaroitida qiynalayotgan uysizlar uçun qöşimça oziq-ovqat sotib olib ularni bekatlarga, yölaklar çetidagi örindiqlarga qöyib ketişni söradi.
«Doktor Lizadan adolatli kömak» jamğarmasi haftasiga bir marta uysizlarga oziq-ovqat tarqatiş işlarini davom ettirmoqda. Jamğarma prezidenti Olga Demiçyovaning sözlariga köra, eng qiyin narsa oziq-ovqat tarqatayotganda ikki yuz kişini bir yarim metr oraliq masofada uşlab turiş bölmoqda.
Moskvadagi Tverskoy xiyoboni atrofida yaşovçi Ilya Klişin u yöl-yölakay bir neça marta xiyobon atrofida turli xayriya jamğarmalarining uysizlarga oziq-ovqat tarqatayotganiga yoki uysizlarning örindiqlarda ovqatlanib ötirganiga közi tuşganini aytgan.
«Öşa atrofda kommunal xizmat xodimlari va hatto politsiya xodimlari ham yurgan edi. Ular uysizlarni aniq körişdi, ammo e'tibor berişmadi, ularni bezovta qilişmadi», deydi u.
Moskvada bugun 20 mingdan köproq uysizlar borligi aytiladi. «Noçlejka» xayriya fondining Moskva filiali direktori Darya Baybakovaning aytişiça, Moskva şahrida 14 mingdan 80 minggaça uysiz odamlar bor. U aynan 80 mingga yaqin uysiz bor degan taxminga işonadi.
«Boşpanasiz odamlar özlarini izolyatsiya qiliş yoki gigiyena qoidalariga rioya qiliş imkoniyatiga ega emas. Şu sababli köçalarda yaşab yurgan odamlarning barçasi koronavirus tarqatuvçi bölişi mumkin», deydi Baybakova.
Boşpanasiz odamlar bölişi mumkin bölgan barça jamoat joylari – uysizlar tunab qoladigan temir yöl bekatlari, qöllarni yuviş imkoniyati bölgan savdo markazining hojatxonalari bugun yopib qöyilgan yoki unday joylarda odamlar töplanib turişiga yöl qöyilmayapti.
«Biz «Noçlejka» xayriya fondi nomidan Sankt-Peterburg gubernatoriga, Moskva mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qiliş bölimiga, Moskvadagi tunab qoliş mumkin bölgan davlat muassasalariga hamda Sankt-Peterburg şahri ijtimoiy siyosat qömitasiga rasmiy xatlar yubordik.
Xatda mansabdor şaxslardan ikkita narsani söradik: boşpanasiz odamlar ma'lum vaqt izolyatsiya qilinişlari uçun qöşimça joylarni kengaytiriş va heç bölmasa pandemiya paytida uysiz odamlarni davlat boşpanalariga joylaşni soddalaştiriş. Masalan, Moskvada kun böyi turiş mumkin bölgan davlat boşpanalariga faqat hujjatlari bölgan va Moskvada röyxatdan ötgan odamlar joylaşa oladi. Uysizlar orasida bunday odamlar juda kam. Ularning aksariyatida şaxsni tasdiqlovçi hujjatning özi yöq. Borlari ham bu ikki şaharda vaqtinçalik röyxatdan ötmagan», deydi Baybakova.
Körsatilayotgan yordamga qaramay Moskvadagi uysizlarni izolyatsiya qilişning imkoni yöq / GETTY IMAGES
Murojaatlarga hukumat tomonidan javob bölmagani uçun xayriya fondlari hozirça özlari mablağ topib, imkoniyati yetgunça harakat qilişga majbur bölmoqda.
Qutqaruv punktlarida har ikki kişi uçun bitta tunaş çodiri berilyapti. Çodirlarning bir qismi keksa va nogiron şaxslar uçun qulay qilib tayyorlangan. Endi, ular xohlagança u yerda qolişlari mumkin.
«Noçlejka» xayriya fondi yordami bilan uysizlarni turli boşpanalarga, isinib oliş punktlariga va xayriya fondi tomonidan ajratilgan tunaş mumkin bölgan avtobuslarga qabul qiliş davom etmoqda. Barça xonalar, punktlar va avtobuslar dezinfeksiya qiliş uçun işlatiladigan qurilmalar bilan jihozlangan.
«Doktor Lizadan adolatli kömak» xayriya fondi rahbari Olga Demiçevaning sözlariga köra, fond Moskvadagi mehmonxonalar bilan şartnoma imzolagan. Mehmonxonalar avval uysizlarni koronavirus tahlilidan ötkazib, ularda xavfli virus aniqlanmasa, söng ularga joy berişga rozi bölgan. Kelişuvga köra, uysizlar xonalarga zarar yetkazmay özini yaxşi tutsa, mehmonxonalar köproq uysizlarni qabul qila boşlaydi.
Inqiroz tufayli kimlardir ijaraga kvartira ololmaydi, kimdir boşqa mintaqalardan yirik şaharlarga kunlik iş qidirib keladi va iş topa olmay, u ham köçada qolişi mumkin. Ana şunday paytda ularning barçasiga yordam qölini çözadigan tizim bölişi kerak. Rossiyada koronavirus pandemiyasidan keyin uysiz odamlar soni köpayişi mumkinligi taxmin qilinmoqda.
Shelter xayriya taşkiloti ma'lumotlariga köra, Buyuk Britaniyada jami 300 ming nafarga yaqin boşpanasiz odam bor. Uysizlardan 9 ming nafari, ularning esa yarmi London köçalarida tunaydi. Uysizlar yilning sovuq fasllarida tunni metroda, yer osti yöllarida, savdo markazlarida ötkazişsa, issiq kunlarda köça va xiyobonlardagi örindiqlar töşak vazifasini ötaydi.
Uysizlarning aksariyati qamoqxonadan çiqqan yoki oiladagi nizolar, alkogol va giyohvand moddalar iste'mol qiliş tufayli hamma narsasini yöqotgan odamlar. Britaniyaga işlagani kelib omadi kelmagan muhojirlar orasida ham köçada tunaydiganlar köp.
Britaniyadagi köplab xayriya taşkilotlari doimiy ravişda uysizlarga yordam körsatib, ularni kiyim-keçak va oziq-ovqat bilan ta'minlaydi. Inglizlar bunga örganib qolişgan. Heç qanday inqiroz bölmagan vaqtda ham London köçalarida bir guruh köngillilar uysizlarga ovqat tarqatib yurganini köriş mumkin edi.
London köçalarida yaşaydigan köplab uysiz odamlarni bir qaraşda sayyohlardan farqlab bölmaydi. Ammo koronavirus pandemiyasi boşlangandan söng afsuski bu odamlarga «xavfli virus taşuvçi» deb qaray boşlaşdi.
Xavfli virus tarqala boşlaşi bilan hukumat ham uysizlar haqida qayğura boşladi va ularga özlarini izolyatsiya qiliş uçun böş turgan mehmonxonalardan joy taklif qildi.
London şahri hokimligi sönggi 12 hafta davomida uysizlar uçun mehmonxonalardan 300ta xona band qildi va şaharning turli tumanlari ma'muriyatidan qolgan uysizlarni ham joylaştiriş muammosini hal qilişni söradi. Ammo bu eng zör yeçim deb bölmaydi.
Britaniya hukumati uysizlarni mehmonxonalarda karantinga joylaştirişga harakat qilmoqda / GETTY IMAGES
Londondagi eng köp uysizlar şahar markazidan şarqiy tomonda joylaşgan Nyuhem tumanida yiğilgan. Odatda ular kunni şaharda ötkazadi va tunaş uçun şu tumanda joylaşgan Stretford metro bekati yaqinidagi savdo markaziga keladi.
Uşbu savdo markazida metroga ötiş yölagi borligi uçun u 24 soat işlaydi. Önlab, ba'zan yuzlab uysiz odamlar bu yerga kelib ötiş yölagida tunab qoladi.
2 aprel kuni tunda bu yerda birgina 45 yoşli Deymon ismli odam tunab qoldi. «Agar atrofimdagilar özini özi izolyatsiya qiliş uçun ketgan bölsa va bu yerda bir özim qolgan bölsam, nega özimni özim izolyatsiya qilişim kerak? Şundoq ham yonimda heç kim yöq-ku?!», deydi u.
Deymonning aytişiça, hukumat tomonidan unga boşqalar kabi mehmonxonadan joy taklif qilingan, ammo u rad javobini bergan. Aytişiça, savdo markazi yölagida uç yildan beri yaşaydi va Daymonga bu yer juda yoqadi. Qiziği, u koronavirusga umuman işonmaydi.
Nyuhem hokimi Roksanna Fiyoz savdo markazini tunda yopib qöyiş çorasini qöllab, unda tunab qoladigan uysizlar uçun mehmonxonadan 70ta xona band qilib, ularni köçirişni buyurdi. Ammo uysizlarni boşpana bilan ta'minlaş uçun bunday işlar ham yetarli bölmayapti.
Qiziği, hokimning savdo markazida tunab qolayotgani uysizlarni mehmonxonalarga joylaştiriş haqidagi qaroridan keyin bu yerni yanada köproq uysizlar bosib ketdi. Şaharning boşqa hududlarida tunab qolayotgan uysizlar mehmonxonadan tekin joy oliş ilinjida bu yerga yopirilib kelişdi. Ana şunda mehmonxonada band qilingan xonalar kamligi bilinib qoldi.
Londonning Excel körgazma markazi qayta jihozlanib kasalxonaga aylantirilgaç, u yerda işlay boşlagan şifokorlar ham şu atrofdagi mehmonxonalarda istiqomat qilmoqda. Şubhasiz, mehmonxonalardan birinçi navbatda şifokor va hamşiralarga joy ajratilişi lozim.
Mehmonxonalardan uysizlar uçun kam örin ajratilayotganining yana bir sababi şundaki, Londondagi barça mehmonxonalar ham giyohvand moddalarga ruju qöygan, spirtli içimliklarga mukkasidan ketgan yoki ularga moyil bölgan uysizlarga joy ajratişni xohlamaydi.
Ba'zilar, masalan, Travelodge arzon mehmonxonalar tarmoği avvaliga uysizlarni qabul qildi, keyin esa faoliyatini vaqtinçalik töxtatişini aytib, barça uysizlarni çiqarib yubordi. Hokimiyat vakillari mehmonxona egalaridan bunday qilmaslikni talab qildi, ammo ular könmadi. Ikki tomonning ziddiyati hanuz davom etmoqda va hozirça heç qanday yeçim yöq.
«Şaharda uysizlarga mehmonxonalardan joy taklif qilindi? Ular qayerda, menga körsating!», deydi Nishkam SWAT xayriya taşkiloti rahbari Randip Loll.
Uning Ğarbiy Londonda joylaşgan taşkilotiga kuniga bir neça önlab odamlar ovqatlaniş va boşqa yordamlar oliş uçun kelgan. «Seşanba kuni 100 nafar odam kelgan edi, çorşanba kuni 180 nafar odam yordam sörab keldi. Men kelajakda bizni nima kutayotganini bilmayman», deydi Loll.
Köçada qolgan boşqa uysizlar imkon qadar özlarini ehtiyot qilişmoqda / GETTY IMAGES
Uning aytişiça, hukumatning yordami juda oz, politsiya esa undan uysizlarni töplamaslikni talab qilmoqda. «Uysizlarni men boşqarmayapman-ku, ular aqldan ozganmi?», deydi politsiyaning talabidan lol qolgan Loll.
«Köpçilik bu bahordan omon çiqmaydi. Hayotiy tajribam va içki sezgim şunday demoqda. Köpgina uysizlar yozgaça yetmay halok bölişadi. Ular yordam yetib bormasligidan ölişadi», deydi Randip Loll vaziyat jiddiyligini aytib asabiy ohangda.
Los-Anjyeles. Beşta bepul hojatxona
Kaliforniya ştati gubernatori Gavin Nyusomning xabar berişiça, AQŞda uysiz odamning koronavirusdan vafot etiş holati ilk bor mart oyi örtalarida sodir böldi. Öşanda ştat ma'muriyati marhumning ism-şarifini oşkor qilmagan, ammo uning Silikon vodiysida yaşaganini ma'lum qilgan edi.
Dunyodagi eng yirik va eng boy IT-kompaniyalarning boş qarorgohi joylaşgan bu yer sönggi yillarda AQŞda boşpanasizlar uçun eng ommabop joyga aylangan. Vodiy joylaşgan Santa Klara okrugining rasmiy statistik ma'lumotlariga köra, 2017 yildan 2019 yilgaça bu yerda uysizlar soni 7 394 nafardan 9 706 nafargaça köpaydi.
Buning sababi yaşaş ança qulay bölgan iliq iqlim bilan boğliq. San-Fransisko örtaça yillik harorat 23-25 daraja issiqni taşkil etadi, şuning uçun bu mintaqada köçada yaşaş yillik örtaça ob-havosi ança sovuq bölgan Nyu-Yorkka qaraganda qulayroq.
«National Alliance to End Homelessness» (Uysizlikni tugatiş böyiça milliy alyans) jamoat taşkilotining hisob-kitoblariga köra, bugun AQŞda jami 552 800 nafar kişi boşpanasiz. Ularning uçdan bir qismini farzandlari bor oilalar taşkil etadi.
Kaliforniyadagi uysizlarga xayriya fondlari yordam bermoqda / GETTY IMAGES
Mart oyining örtalarida Qöşma Ştatlar koronavirus pandemiyasi sababli turli taqiqlar joriy qilişni boşladi. Şundan söng ştatlarda hokimiyatlar majburiy tarzda uysizlarni şaharlardan quva boşladi. AQŞda ular köpinça çodirli lagerlarda yaşaşadi. Bunday lagerlarda çodirlar soni ikki-uçtadan bir neça yuztagaça bölişi mumkin.
20 mart kuni Kaliforniya gubernatori Gavin Nyusom ştat böylab uydan çiqişni taqiqlaş çorasi bilan qattiq karantin joriy etilganini e'lon qildi. Ammo öşa kuni ma'lum böldiki, bu buyruqning uysizlarga mutlaqo daxli yöq ekan. Axir ularning uyi bölmasa, özini özi qayerda izolyatsiya qilsin?
Şundan söng 21 mart kuni Gavin Nyusom ştatda yangi qoidalarni e'lon qildi. Unga köra, uysizlar ertalab soat 8dan keçki soat 10gaça köçalardan çodirlarini yiğib turişlari va faqat tunda qayta örnatişlari mumkin edi.
National Alliance to End Homelessness taşkiloti ma'lumotlariga köra, ştat gubernatorining uysizlar uçun çiqargan buyruğini amalga oşirişning ham imkoni bölmayapti. Uysizlar ertalab çodirlarini yiqqanidan söng joylaşadigan joy topolmayapti.
Ştatda mavjud bölgan barça boşpanalar tölib bölgan va u yerga joylaşiş uçun uysizlar uç haftadan beş haftagaça kutişi lozim. Buning ustiga, hukumat pandemiya tufayli uysizlar isinib olişi va vaqt ötkazişi mumkin bölgan barça manzillar, masalan, jamoat kutubxonalari kabi joylarni yopib qöydi.
Los-Anjyeles şahrida uysizlar uçun tekin foydalansa böladigan bor yöği beş dona biohojatxona bor. Hukumat ularga qöşimça ravişda duş va qöl yuviş vositalari örnatilgan gigiyena punktlarini taşkil etişga va'da bergan. San-Xose şahrida uysizlar uçun 25ta ana şunday gigiyena punktlari mavjud.
Amerikadagi uysizlarning aksari uçun ihotalanişga joy yöq / GETTY IMAGES
«Mamlakat böylab karantin joriy qilib, odamlarga uydan çiqişni taqiqlaş bilan, agar köçada yaşaydigan uysiz odamlarga yetarliça ğamxörlik qilmasak, kerakli xavfsizlikni ta'minlay olmaymiz», deydi National Low Income Housing Coalition jamoat taşkiloti rahbari Dayan Intel.
Uy-joysiz odamlarda nafas yöllari infeksiyasini tarqatiş xavfi yuqori. Tadqiqotlardan biriga köra, faqat Vaşingtonda bunday taşxis bilan kasalxonaga yotqizilganlarning 32 foizini uysizlar taşkil etgan. Öz uy-joyida yaşaydigan oddiy odamlar orasida bu kasallik bilan oğriş atigi 6,5 foizni taşkil etadi.
Home First xayriya taşkiloti rahbari Andrey Urtonning aytişiça, u işlayotgan taşkilot tomonidan uysizsizlar uçun taşkil etilgan boşpanalar allaqaçon tölib bölgan. Köçalarda yaşab yurgan uysiz odamlar uçun yangi boşpanalar yaratişning esa imkoni yöq.
Birgina Nyu-York şahrining özida bugungi kunda taxminan 3 500 nafar kişi köçalarda tunab qolyapti. Ular AQŞ prezidentining yaqinda koronavirus epidemiyasi tarqalib ketişining oldini oliş uçun ijtimoiy masofani saqlab turiş haqidagi buyruğini har qanaqasiga bajara olmaydi – buning mutlaqo iloji yöq.
Agar umumiy xulosa çiqaradigan bölsak, bugun dunyo böylab köçalarda yaşaydigan uysiz odamlarga oson bölmayapti. Agar ularga hukumat doirasida yordam körsatilmasa, vaziyat ança jiddiylaşişi va uysizlar xavfli virusni yuqtirib, ölib ketişlari va undan yomoni «virus yuqtiruvçi» sifatida yomonotliq bölişlari mumkin. Bu butun dunyodagi şundoq ham taqdirning aççiq zarbasini qabul qilib, köçada yaşayotgan uysizlarga munosabat salbiy tomonga özgarişi mumkin.
